ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਵਲਯ: ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ: ਸ਼੍ਵੇਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾ: । ਜਰਯਾ ਪੁਰੁषੋ ਜੀਰ੍ਣ: ਕਿਂ ਹਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਭਾਵਯੇਤ੍ ।। ੨.੧੦੫.
ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਝੁਰੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਬੁੱਢੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਹੁਣ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਕਰ ਸਕੇ?
ਨਨ੍ਦਨ੍ਤ੍ਯੁਦਿਤ ਆਦਿਤ੍ਯੇ ਨਨ੍ਦਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਤਮਿਤੇ ਰਵੌ । ਆਤ੍ਮਨੋ ਨਾਵਬੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਨੁष੍ਯਾ ਜੀਵਿਤਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ।। ੨.੧੦੫.
ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ; ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਘਟਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਨਹੀਂ।
ਹृष੍ਯਨ੍ਤ੍ਯृਤੁਮਖਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਵਂ ਨਵਮਿਹਾਗਤਮ੍ । ऋਤੂਨਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਸਂਕ੍ਸ਼ਯ: ।। ੨.੧੦੫.
ਹਰ ਨਵੀਂ ਰੁੱਤ ਆਉਣ 'ਤੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕਾष੍ਠਂ ਚ ਕਾष੍ਠਂ ਚ ਸਮੇਯਾਤਾਂ ਮਹਾਰ੍ਣਵੇ । ਸਮੇਤ੍ਯ ਚ ਵ੍ਯਪੇਯਾਤਾਂ ਕਾਲਮਾਸਾਦ੍ਯ ਕਞ੍ਚਨ ।। ੨.੧੦੫.
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਇਕ ਲੱਕੜ ਦੂਜੇ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਏਵਂ ਭਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪੁਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਤਯਸ਼੍ਚ ਘਨਾਨਿ ਚ । ਸਮੇਤ੍ਯ ਵ੍ਯਵਧਾਵਨ੍ਤਿ ਧ੍ਰੁਵੋ ਹ੍ਯੇषਾਂ ਵਿਨਾਭਵ: ।। ੨.੧੦੫.
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਛੋੜਾ ਪੱਕਾ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਰ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਯਥਾਭਾਵਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਮਭਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਤੇਨ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰੇਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਯਨੁਸ਼ੋਚਤ: ।। ੨.੧੦੫.
ਇਥੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਹਿ ਸਾਰ੍ਥਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪਥਿ ਸ੍ਥਿਤ: । ਅਹਮਪ੍ਯਾਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਪृष੍ਠਤੋ ਭਵਤਾਮਿਤਿ ।। ੨.੧੦੫.
ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ 'ਤੇ ਖੜਾ ਕੋਈ ਕਾਫਲੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗਾ,'
ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵੈਰ੍ਗਤੋ ਮਾਰ੍ਗ: ਪਿਤृਪੈਤਾਮਹੋ ਧ੍ਰੁਵ: । ਤਮਾਪਨ੍ਨ: ਕਥਂ ਸ਼ੋਚੇਦ੍ਯਸ੍ऺਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮ: ।। ੨.੧੦੫.
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪੱਕਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਸਤਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਰੋਣਾ ਕਿਉਂ?
ਵਯਸ: ਪਤਮਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤਸੋ ਵਾ ऽਨਿਵਰ੍ਤਿਨ: । ਆਤ੍ਮਾ ਸੁਖੇ ਨਿਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯ: ਸੁਖਭਾਜ: ਪ੍ਰਜਾ: ਸ੍ਮृਤਾ: ।। ੨.੧੦੫.
ਜਿਵੇਂ ਉਮਰ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਹਾਵਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਤਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਸ ਸ਼ੁਭੈ: ਕृਤ੍ਸ੍ਨੈ: ਕ੍ਰਤੁਭਿਸ਼੍ਚਾਪ੍ਤਦਕ੍ਸ਼ਿਣੈਃ । ਧੂਤਪਾਪੋ ਗਤ: ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਪਿਤਾ ਨ: ਪृਥਿਵੀਪਤਿ: ।। ੨.੧੦੫.
ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਨੇਕ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ, ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭृਤ੍ਯਾਨਾਂ ਭਰਣਾਤ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਰਿਪਾਲਨਾਤ੍ । ਅਰ੍ਥਾਦਾਨਾਚ੍ਚ ਧਰ੍ਮੇਣ ਪਿਤਾ ਨਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵਂ ਗਤ: ।। ੨.੧੦੫.
ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸੰਭਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਦੌਲਤ ਦੇਣ ਦੁਆਰਾ, ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਤੀਜੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਭਿਸ੍ਤੁ ਸ਼ੁਭੈਰਿष੍ਟੈ: ਕ੍ਰਤੁਭਿਸ਼੍ਚਾਪ੍ਤਦਕ੍ਸ਼ਿਣੈ: । ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਦਸ਼ਰਥ: ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ: ਪਿਤਾ ਨ: ਪृਥਿਵੀਪਤਿ: ।। ੨.੧੦੫.
ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇष੍ਟ੍ਵਾ ਬਹੁਵਿਧੈਰ੍ਯਜ੍ਞੈਰ੍ਭੋਗਾਂਸ਼੍ਚਾਵਾਪ੍ਯ ਪੁष੍ਕਲਾਨ੍ । ਉਤ੍ਤਮਂ ਚਾਯੁਰਾਸਾਦ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗਤ: ਪृਥਿਵੀਪਤਿ: ।। ੨.੧੦੫.
ਅਨੇਕਾਂ ਯਜਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਮਰ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਯੁਰੁਤ੍ਤਮਮਾਸਾਦ੍ਯ ਭੋਗਾਨਪਿ ਚ ਰਾਘਵ: । ਸ ਨ ਸ਼ੋਚ੍ਯ: ਪਿਤਾ ਤਾਤ: ਸ੍ਵਰ੍ਗਤ: ਸਤ੍ਕृਤ: ਸਤਾਮ੍ ।। ੨.੧੦੫.
ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਮਰ ਤੇ ਸੁਖ ਮਿਲ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ, ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਰੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
ਸ ਜੀਰ੍ਣਂ ਮਾਨੁषਂ ਦੇਹਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਪਿਤਾ ਹਿ ਨ: । ਦੈਵੀਮृਦ੍ਧਿਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਵਿਹਾਰਿਣੀਮ੍ ।। ੨.੧੦੫.
ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੈਵੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਤਂ ਤੁ ਨੈਵਂਵਿਧ: ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ: ਸ਼ੋਚਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ । ਤਦ੍ਵਿਧੋ ਯਦ੍ਵਿਧਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼੍ਰੁਤਵਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤ੍ਤਰ: ।। ੨.੧੦੫.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
ਏਤੇ ਬਹੁਵਿਧਾ: ਸ਼ੋਕਾ ਵਿਲਾਪਰੁਦਿਤੇ ਤਥਾ । ਵਰ੍ਜਨੀਯਾ ਹਿ ਧੀਰੇਣ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਧੀਮਤਾ ।। ੨.੧੦੫.
ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ ਤੇ ਵਿਲਾਪ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਸ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਭਵ ਮਾਸ਼ੋਚੀਰ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਚਾਵਸ ਤਾਂ ਪੁਰੀਮ੍ । ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਰਾ ਨਿਯੁਕ੍ਤੋ ऽਸਿ ਵਸ਼ਿਨਾ ਵਦਤਾਂ ਵਰ ।। ੨.੧੦੫.
ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿ, ਤੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰਾਹਮਪਿ ਤੇਨੈਵ ਨਿਯੁਕ੍ਤ: ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਣਾ । ਤਤ੍ਰੈਵਾਹਂ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਪਿਤੁਰਾਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸਨਮ੍ ।। ੨.੧੦੫.
ਜਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਸਚਾਈ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਓਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।
ਨ ਮਯਾ ਸ਼ਾਸਨਂ ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮਰਿਨ੍ਦਮ । ਤਤ੍ ਤ੍ਵਯਾਪਿ ਸਦਾ ਮਾਨ੍ਯਂ ਸ ਵੈ ਬਨ੍ਧੁ: ਸ ਨ: ਪਿਤਾ ।। ੨.੧੦੫.
ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਾਡਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਦੀ ਆਗਿਆ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਚ: ਪਿਤੁਰੇਵਾਹਂ ਸਮ੍ਮਤਂ ਧਰ੍ਮਚਾਰਿਣ: । ਕਰ੍ਮਣਾ ਪਾਲਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਨਵਾਸੇਨ ਰਾਘਵ ।। ੨.੧੦੫.
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਧੀਰ੍ਮਿਕੇਣਾਨृਸ਼ਂਸੇਨ ਨਰੇਣ ਗੁਰੁਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨਾ । ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਪਰਲੋਕਂ ਜਿਗੀषਤਾ ।। ੨.੧੦੫.
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰੀ, ਦਇਆ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਨਮਨੁਤਿष੍ਠ ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਨਰਰ੍षਭ । ਨਿਸ਼ਾਮ੍ਯ ਤੁ ਸ਼ੁਭਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਪਿਤੁਰ੍ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯ ਨ: ।। ੨.੧੦੫.
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੀ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਚਨਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਪਿਤੁਰ੍ਨਿਦੇਸ਼ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਨਾਰ੍ਥਮ੍ । ਯਵੀਯਸਂ ਭ੍ਰਾਤਰਮਰ੍ਥਵਚ੍ਚ ਪ੍ਰਭੁਰ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਦ੍ਵਿਰਰਾਮ ਰਾਮ: ।। ੨.੧੦੫.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਪਞ੍ਚੋਤ੍ਤਰਸ਼ਤਤਮ: ਸਰ੍ਗ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਪੰਜਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਦਿ ਕਵੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ।
thumb|षਡਧਿਕਸ਼ਤਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਵਿਰਤੇ ਰਾਮੇ ਵਚਨਮਰ੍ਥਵਤ੍ । ਤਤੋ ਮਨ੍ਦਾਕਿਨੀਤੀਰੇ ਰਾਮਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਵਤ੍ਸਲਮ੍ । ਉਵਾਚ ਭਰਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਧਾਰ੍ਮਿਕੋ ਧਾਰ੍ਮਿਕਂ ਵਚ: ।। ੨.੧੦੬.
ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਅਰਥ ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਚੁੱਪੀ ਕਰ ਲਈ, ਤਾਂ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਅਜੋਕੇ ਤੇ ਧਰਮਕ ਬਚਨ ਆਖੇ।
ਕੋ ਹਿ ਸ੍ਯਾਦੀਦृਸ਼ੋ ਲੋਕੇ ਯਾਦृਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਮਰਿਨ੍ਦਮ । ਨ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਵ੍ਯਥਯੇਦ੍ਦੁ:ਖਂ ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ਵਾ ਨ ਪ੍ਰਹਰ੍षਯੇਤ੍ ।। ੨.੧੦੬.
ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਨ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨ ਖੁਸ਼ੀ ਤੈਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਮ੍ਮਤਸ਼੍ਚਾਸਿ ਵृਦ੍ਧਾਨਾਂ ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਪृਚ੍ਛਸਿ ਸਂਸ਼ਯਾਨ੍ ।। ੨.੧੦੬.
ਤੂੰ ਵੱਡਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਵੀ ਹੈਂ।
ਯਥਾ ਮृਤਸ੍ਤਥਾ ਜੀਵਨ੍ ਯਥਾ ऽਸਤਿ ਤਥਾ ਸਤਿ । ਯਸ੍ਯੈष ਬੁਦ੍ਧਿਲਾਭ: ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਿਤਪ੍ਯੇਤ ਕੇਨ ਸ: ।। ੨.੧੦੬.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ, ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇ?
ਪਰਾਵਰਜ੍ਞੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਤ੍ਵਂ ਮਨੁਜਾਧਿਪ । ਸ ਏਵਂ ਵ੍ਯਸਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨ ਵਿषੀਦਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ।। ੨.੧੦੬.
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਉੱਚ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਐਸੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।