ਵਨੇ ਵਾ ਚੀਰਵਸਨਂ ਸੌਮ੍ਯ ਕृष੍ਣਾਜਿਨਾਮ੍ਬਰਮ੍ । ਰਾਜ੍ਯੇ ਵਾਪਿ ਮਹਾਰਾਜੋ ਮਾਂ ਵਾਸਯਿਤੁਮੀਸ਼੍ਵਰ: ।। ੨.੧੦੪.
ਚਾਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚੀਰਾਂ ਤੇ ਕਾਲੀ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਵਸਾਏ।
ਯਾਵਤ੍ਪਿਤਰਿ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੇ ਗੌਰਵਂ ਲੋਕਸਤ੍ਕृਤਮ੍ । ਤਾਵਦ੍ਧਰ੍ਮਭृਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਜਨਨ੍ਯਾਮਪਿ ਗੌਰਵਮ੍ ।। ੨.੧੦੪.
ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਮਵਾਨ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਤਕਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਏਤਾਭ੍ਯਾਂ ਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਾਭ੍ਯਾਂ ਵਨਂ ਗਚ੍ਛੇਤਿ ਰਾਘਵ । ਮਾਤਾਪਿਤृਭ੍ਯਾਮੁਕ੍ਤੋ ऽਹਂ ਕਥਮਨ੍ਯਤ੍ ਸਮਾਚਰੇ ।। ੨.੧੦੪.
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੋ ਧਰਮਵਾਨ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ?
ਤ੍ਵਯਾ ਰਾਜ੍ਯਮਯੋਧ੍ਯਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵ੍ਯਂ ਲੋਕਸਤ੍ਕृਤਮ੍ । ਵਸ੍ਤਵ੍ਯਂ ਦਣ੍ਡਕਾਰਣ੍ਯੇ ਮਯਾ ਵਲ੍ਕਲਵਾਸਸਾ ।। ੨.੧੦੪.
ਤੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ; ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਵੱਸਾਂਗਾ।
ਏਵਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਹਾਰਾਜੋ ਵਿਭਾਗਂ ਲੋਕਸਨ੍ਨਿਧੌ । ਵ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਯ ਚ ਮਹਾਤੇਜਾ ਦਿਵਂ ਦਸ਼ਰਥੋ ਗਤ: ।। ੨.੧੦੪.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੰਡ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
ਸ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਰਾਜਾ ਲੋਕਗੁਰੁਸ੍ਤਵ । ਪਿਤ੍ਰਾ ਦਤ੍ਤਂ ਯਥਾਭਾਗਮੁਪਭੋਕ੍ਤੁਂ ਤ੍ਵਮਰ੍ਹਸਿ ।। ੨.੧੦੪.
ਉਹ ਰਾਜਾ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਹੀ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ; ਤੂੰ ਉਸ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸਮਾ: ਸੌਮ੍ਯ ਦਣ੍ਡਕਾਰਣ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤ: । ਉਪਭੋਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਤ੍ਵਹਂ ਦਤ੍ਤਂ ਭਾਗਂ ਪਿਤ੍ਰਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ।। ੨.੧੦੪.
ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਭੋਗਾਂਗਾ।
ਯਦਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮਾਂ ਨਰਲੋਕਸਤ੍ਕृਤ: ਪਿਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਵਿਬੁਧਾਧਿਪੋਪਮ: । ਤਦੇਵ ਮਨ੍ਯੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨੋ ਹਿਤਂ ਨ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇਸ਼੍ਵਰਭਾਵਮਪ੍ਯਹਮ੍ ।। ੨.੧੦੪.
ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗਿਰੀ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਰਧਿਕਸ਼ਤਤਮ: ਸਰ੍ਗ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ, ਵਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ, ਆਦਿ ਕਾਵਿ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਦਾਂਵੇਂ ਸੌਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
thumb|ਪਞ੍ਚਾਧਿਕਸ਼ਤਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਤਤ: ਪੁਰੁषਸਿਂਹਾਨਾਂ ਵृਤਾਨਾਂ ਤੈ: ਸੁਹृਦ੍ਗਣੈ: । ਸ਼ੋਚਤਾਮੇਵ ਰਜਨੀ ਦੁ:ਖੇਨ ਵ੍ਯਤ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤ ।। ੨.੧੦੫.
ਫਿਰ, ਉਹ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ ਪੁਰਖ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਰਦੇ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਰਹੇ।
ਰਜਨ੍ਯਾਂ ਸੁਪ੍ਰਭਾਤਾਯਾਂ ਭ੍ਰਾਤਰਸ੍ਤੇ ਸੁਹृਦ੍ਵृਤਾ: । ਮਨ੍ਦਾਕਿਨ੍ਯਾਂ ਹੁਤਂ ਜਪ੍ਯਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਰਾਮਮੁਪਾਗਮਨ੍ ।। ੨.੧੦੫.
ਜਦ ਰਾਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਤ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤੇਰੇ ਭਰਾ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ 'ਤੇ ਹਵਨ ਤੇ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਏ।
ਤੂष੍ਣੀਂ ਤੇ ਸਮੁਪਾਸੀਨਾ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਭਰਤਸ੍ਤੁ ਸੁਹृਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਰਾਮਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨.੧੦੫.
ਉਹ ਸਭ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਬੈਠੇ ਰਹੇ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਪਰ ਭਰਤ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਿਤਾ ਮਾਮਿਕਾ ਮਾਤਾ ਦਤ੍ਤਂ ਰਾਜ੍ਯਮਿਦਂ ਮਮ । ਤਦ੍ਦਦਾਮਿ ਤਵੈਵਾਹਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਸ਼੍ਵ ਰਾਜ੍ਯਮਕਣ੍ਟਕਮ੍ ।। ੨.੧੦੫.
ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ, ਜਦ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਇਹ ਰਾਜ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਰਾਜ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਰਾਜ ਭੋਗ।
ਮਹਤੇਵਾਮ੍ਬੁਵੇਗੇਨ ਭਿਨ੍ਨ: ਸੇਤੁਰ੍ਜਲਾਗਮੇ । ਦੁਰਾਵਾਰਂ ਤ੍ਵਦਨ੍ਯੇਨ ਰਾਜ੍ਯਖਣ੍ਡਮਿਦਂ ਮਹਤ੍ ।। ੨.੧੦੫.
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਟੁੱਟਿਆ ਬੰਧਾ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ।
ਗਤਿਂ ਖਰ ਇਵਾਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਯੇਵ ਪਤਤ੍ऺਿਤ੍ਰਣ: । ਅਨੁਗਨ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਮੇ ਗਤਿਂ ਤਵ ਮਹੀਪਤੇ ।। ੨.੧੦੫.
ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੇ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਚਾਲ ਜਾਂ ਗਰੁੜ ਦੀ ਉਡਾਣ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਜਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ।
ਸੁਜੀਵਂ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਯ ਯ: ਪਰੈਰੁਪਜੀਵ੍ਯਤੇ । ਰਾਮ ਤੇਨ ਤੁ ਦੁਰ੍ਜੀਵਂ ਯ: ਪਰਾਨੁਪਜੀਵਤਿ ।। ੨.੧੦੫.
ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੀਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।
ਯਥਾ ਤੁ ਰੋਪਿਤੋ ਵृਕ੍ਸ਼: ਪੁਰੁषੇਣ ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਿਤ: । ਹ੍ਰਸ੍ਵਕੇਨ ਦੁਰਾਰੋਹੋ ਰੂਢਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮ: ।। ੨.੧੦੫.
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਲਾਇਆ ਤੇ ਪਾਲਿਆ ਰੁੱਖ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਡਾਲੀ ਮੋਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਛੋਟੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਚੜ੍ਹਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਸ ਯਥਾ ਪੁष੍ਪਿਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਫਲਾਨਿ ਨ ਵਿਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ । ਸ ਤਾਂ ਨਾਨੁਭਵੇਤ੍ਪ੍ਰੀਤਿਂ ਯਸ੍ਯ ਹੇਤੋ: ਪ੍ਰਰੋਪਿਤ: ।। ੨.੧੦੫.
ਉਹ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲ ਤਾਂ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਜਿਸ ਲਈ ਰੁੱਖ ਪਾਇਆ ਸੀ।
ਏषੋਪਮਾ ਮਹਾਬਾਹੋ ਤਮਰ੍ਥਂ ਵੇਤ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ । ਯਦਿ ਤ੍ਵਮਸ੍ਮਾਨ੍ ਵृषਭੋ ਭਰ੍ਤ੍ਤਾ ਭृਤ੍ਯਾਨ੍ਨ ਸ਼ਾਧਿ ਹਿ ।। ੨.੧੦੫.
ਇਹੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ, ਹੇ ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ; ਤੂੰ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਮੁਖੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਨਾ ਕਰ।
ਸ਼੍ਰੇਣਯਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਵਗ੍ਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼: । ਪ੍ਰਤਪਨ੍ਤਮਿਵਾਦਿਤ੍ਯਂ ਰਾਜ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਮਰਿਨ੍ਦਮਮ੍ ।। ੨.੧੦੫.
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿਚ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਤੋਂ ਅਜਿੱਤ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਣ।
ਤਵਾ ऽਨੁਯਾਨੇ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਮਤ੍ਤਾ ਨਰ੍ਦਨ੍ਤੁ ਕੁਞ੍ਜਰਾ: । ਅਨ੍ਤ:ਪੁਰਗਤਾ ਨਾਰ੍ਯੋ ਨਨ੍ਦਨ੍ਤੁ ਸੁਸਮਾਹਿਤਾ: ।। ੨.੧੦੫.
ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਤੇਰੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਗੂੰਜਣ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ।
ਤਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਵਿਤ੍ਯਮਨ੍ਯਨ੍ਤ ਨਾਗਰਾ ਵਿਵਿਧਾ ਜਨਾ: । ਭਰਤਸ੍ਯ ਵਚ: ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਮਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੁਯਾਚਤ: ।। ੨.੧੦੫.
ਭਰਤ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਜਨਤਾ ਨੇ 'ਚੰਗਾ ਕਿਹਾ' ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
ਤਮੇਵਂ ਦੁ:ਖਿਤਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਿਲਪਨ੍ਤਂ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਮ੍ । ਰਾਮ: ਕृਤਾਤ੍ਮਾ ਭਰਤਂ ਸਮਾਸ਼੍ਵਾਸਯ ਦਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ।। ੨.੧੦੫.
ਯਸ਼ਵਾਨ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ।
ਨਾਤ੍ਮਨ: ਕਾਮਕਾਰੋ ऽਸ੍ਤਿ ਪੁਰੁषੋ ऽਯਮਨੀਸ਼੍ਵਰ: । ਇਤਸ਼੍ਚੇਤਰਤਸ਼੍ਚੈਨਂ ਕृਤਾਨ੍ਤ: ਪਰਿਕਰ੍षਤਿ ।। ੨.੧੦੫.
ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ। ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਇधर-ਉਧਰੋਂ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇ ਕ੍ਸ਼ਯਾਨ੍ਤਾ ਨਿਚਯਾ: ਪਤਨਾਨ੍ਤਾ: ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਾ: । ਸਂਯੋਗਾ ਵਿਪ੍ਰਯੋਗਾਨ੍ਤਾ ਮਰਣਾਨ੍ਤਂ ਚ ਜੀਵਿਤਮ੍ ।। ੨.੧੦੫.
ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉੱਚਾ ਹੋਇਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਮਿਲਾਪ ਵਿਛੋੜੇ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੀਵਨ ਮੌਤ 'ਤੇ।
ਯਥਾ ਫਲਾਨਾਂ ਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪਤਨਾਦ੍ਭਯਮ੍ । ਏਵਂ ਨਰਸ੍ਯ ਜਾਤਸ੍ਯ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਰਣਾਦ੍ਭਯਮ੍ ।। ੨.੧੦੫.
ਜਿਵੇਂ ਪੱਕੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾਗਾਰਂ ਦृਢਸ੍ਥੂਣਂ ਜੀਰ੍ਣਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ऽਵਸੀਦਤਿ । ਤਥੈਵ ਸੀਦਨ੍ਤਿ ਨਰਾ ਜਰਾਮृਤ੍ਯੁਵਸ਼ਙ੍ਗਤਾ: ।। ੨.੧੦੫.
ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਥੰਭਾਂ ਵਾਲਾ ਘਰ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਕੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਬੁਢੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਤ੍ਯੇਤਿ ਰਜਨੀ ਯਾ ਤੁ ਸਾ ਨ ਪ੍ਰਤਿਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਯਾਤ੍ਯੇਵ ਯਮੁਨਾ ਪੂਰ੍ਣਾ ਸਮੁਦ੍ਰਮੁਦਕਾਕੁਲਮ੍ ।। ੨.੧੦੫.
ਜੋ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਪੂਰੀ ਭਰੀ ਯਮੁਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਹੀ ਵਗਦੀ ਹੈ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਿਹ । ਆਯੂਂषਿ ਕ੍ਸ਼ਪਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਜਲਮਿਵਾਂਸ਼ਵ: ।। ੨.੧੦੫.
ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੰਘਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਾਨਮਨੁਸ਼ੋਚ ਤ੍ਵਂ ਕਿਮਨ੍ਯਮਨੁਸ਼ੋਚਸਿ । ਆਯੁਸ੍ਤੇ ਹੀਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਚ ਗਤਸ੍ਯ ਚ ।। ੨.੧੦੫.
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁਖ ਕਰ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਕਿਉਂ ਦੁਖ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਜਿਸ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਰਹੇ ਜਾਂ ਚਲੇ ਜਾਵੇ।