ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰ੍ਯੁਤ੍ਤਰਸ਼ਤਤਮ: ਸਰ੍ਗ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਤੇ ਤਿੰਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
thumb|ਚਤੁਰਧਿਕਸ਼ਤਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਤਂ ਤੁ ਰਾਮ: ਸਮਾਜ੍ਞਾਯ ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਗੁਰੁਵਤ੍ਸਲਮ੍ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਨ ਸਹ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰष੍ਟੁਂ ਸਮੁਪਚਕ੍ਰਮੇ ।। ੨.੧੦੪.
ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਕਿਮੇਤਦਿਚ੍ਛੇਯਮਹਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਂ ਪ੍ਰਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਤ੍ਵਯਾ । ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਮਾਗਤੋ ਦੇਸ਼ਮਿਮਂ ਚੀਰਜਟਾਜਿਨੀ ।। ੨.੧੦੪.
ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣਾਂ। ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਚੀਰ ਅਤੇ ਜਟਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਇਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ?
ਕਿਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਮਂ ਦੇਸ਼ਂ ਕृष੍ਣਾਜਿਨਜਟਾਧਰ: । ਹਿਤ੍ਵਾ ਰਾਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ।। ੨.੧੦੪.
ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਕਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਚਮੜਾ ਅਤੇ ਜਟਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ: ਕੈਕਯੀਪੁਤ੍ਰ: ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯ ਬਲਵਦ੍ਭੂਯ: ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨.੧੦੪.
ਕਾਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਜਦੋਂ ਐਸਾ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਦ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ।
ਆਰ੍ਯ੍ਯਂ ਤਾਤ: ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਕृਤ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮ ਸੁਦੁष੍ਕਰਮ੍ । ਗਤ: ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਮਹਾਬਾਹੁ: ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਾਭਿਪੀਡਿਤ: ।। ੨.੧੦੪.
ਸਾਡਾ ਆਦਰਯ ਪਿਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਕੇ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਨਿਯੁਕ੍ਤ: ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਮਮ ਮਾਤ੍ਰਾ ਪਰਨ੍ਤਪ । ਚਕਾਰ ਸੁਮਹਤ੍ਪਾਪਮਿਦਮਾਤ੍ਮਯਸ਼ੋਹਰਮ੍ ।। ੨.੧੦੪.
ਇਕ ਔਰਤ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇੱਜਤ ਗਵਾ ਬੈਠਾ।
ਸਾ ਰਾਜ੍ਯਫਲਮਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਧਵਾ ਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾ । ਪਤਿष੍ਯਤਿ ਮਹਾਘੋਰੇ ਨਿਰਯੇ ਜਨਨੀ ਮਮ ।। ੨.੧੦੪.
ਉਹ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਰਾਜ ਦਾ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ, ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗੀ।
ਤਸ੍ਯ ਮੇ ਦਾਸਭੂਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ । ਅਭਿषਿਞ੍ਚਸ੍ਵ ਚਾਦ੍ਯੈਵ ਰਾਜ੍ਯੇਨਪ ਮਘਵਾਨਿਵ ।। ੨.੧੦੪.
ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਅੱਜ ਹੀ ਰਾਜ ਦੀ ਪਦਵੀ ਲੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਘਵਾਨ ਨੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।
ਇਮਾ: ਪ੍ਰਕृਤਯ: ਸਰ੍ਵਾ ਵਿਧਵਾ ਮਾਤਰਸ਼੍ਚ ਯਾ: । ਤ੍ਵਤ੍ਸਕਾਸ਼ਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ: ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ।। ੨.੧੦੪.
ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਮਾਂਵਾਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਹਕਦਾਰ ਹਨ।
ਤਦਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਯੁਕ੍ਤਂ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ਮਾਨਦ । ਰਾਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਹਿ ਧਰ੍ਮੇਣ ਸਕਾਮਾਨ੍ ਸੁਹृਦ: ਕੁਰੁ ।। ੨.੧੦੪.
ਇਸ ਲਈ, ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ।
ਭਵਤ੍ਵਵਿਧਵਾ ਭੂਮਿ: ਸਮਗ੍ਰਾ ਪਤਿਨਾ ਤ੍ਵਯਾ । ਸ਼ਸ਼ਿਨਾ ਵਿਮਲੇਨੇਵ ਸ਼ਾਰਦੀ ਰਜਨੀ ਯਥਾ ।। ੨.੧੦੪.
ਭੂਮੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਧਵਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰਦ ਰਾਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਏਭਿਸ਼੍ਚ ਸਚਿਵੈ: ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸ਼ਿਰਸਾ ਯਾਚਿਤੋ ਮਯਾ । ਭ੍ਰਾਤੁ: ਸ਼ਿष੍ਯਸ੍ਯ ਦਾਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ।। ੨.੧੦੪.
ਇਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਭਰਾ, ਚੇਲਾ ਅਤੇ ਦਾਸ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਮਿਹਰ ਕਰ।
ਤਦਿਦਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਪੂਜਿਤਂ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਨਾਤਿਕ੍ਰਮਿਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ।। ੨.੧੦੪.
ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਤੂੰ ਇਸ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਨਾ ਤੋੜ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਦਰਯ ਰਹੇ ਹਨ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਹਾਬਾਹੁ: ਸਬਾष੍ਪ: ਕੈਕਯੀਸੁਤ: । ਰਾਮਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਾ ਪਾਦੌ ਜਗ੍ਰਾਹ ਵਿਧਿਵਤ੍ਪੁਨ: ।। ੨.੧੦੪.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੱਥੇ ਨਾਲ, ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਬਾਰਾ ਫੜ ਲਿਆ।
ਤਂ ਮਤ੍ਤਮਿਵ ਮਾਤਙ੍ਗਂ ਨਿ:ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤਂ ਪੁਨ:ਪੁਨ: । ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਭਰਤਂ ਰਾਮ: ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯੇਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨.੧੦੪.
ਭਰਤ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਸਾਂਸ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।
ਕੁਲੀਨ: ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਚਰਿਤਵ੍ਰਤ: । ਰਾਜ੍ਯਹੇਤੋ: ਕਥਂ ਪਾਪਮਾਚਰੇਤ੍ਤ੍ਵਦ੍ਵਿਧੋ ਜਨ: ।। ੨.੧੦੪.
ਤੂੰ ਉੱਚ ਘਰ ਦਾ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੈਂ; ਰਾਜ ਲਈ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ?
ਨ ਦੋषਂ ਤ੍ਵਯਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਮਪ੍ਯਰਿਸੂਦਨ । ਨ ਚਾਪਿ ਜਨਨੀਂ ਬਾਲ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਗਰ੍ਹਿਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ।। ੨.੧੦੪.
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਤੀ ਭਰ ਵੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਣਜਾਣਤਾ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਕਾਮਕਾਰੋ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਗੁਰੂਣਾਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ऽਨਘ । ਉਪਪਨ੍ਨੇषੁ ਦਾਰੇषੁ ਪੁਤ੍ਰੇषੁ ਚ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੨.੧੦੪.
ਹਮੇਸ਼ਾ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ।
ਵਯਮਸ੍ਯ ਯਥਾ ਲੋਕੇ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾ: ਸੌਮ੍ਯ ਸਾਧੁਭਿ: । ਭਾਰ੍ਯ੍ਯਾ: ਪੁਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿष੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਮਨੁ ਜ੍ਞਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ।। ੨.੧੦੪.
ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਚੇਲੇ ਵਾਂਗ ਗਿਣਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝ।
ਵਨੇ ਵਾ ਚੀਰਵਸਨਂ ਸੌਮ੍ਯ ਕृष੍ਣਾਜਿਨਾਮ੍ਬਰਮ੍ । ਰਾਜ੍ਯੇ ਵਾਪਿ ਮਹਾਰਾਜੋ ਮਾਂ ਵਾਸਯਿਤੁਮੀਸ਼੍ਵਰ: ।। ੨.੧੦੪.
ਚਾਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚੀਰਾਂ ਤੇ ਕਾਲੀ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਵਸਾਏ।
ਯਾਵਤ੍ਪਿਤਰਿ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੇ ਗੌਰਵਂ ਲੋਕਸਤ੍ਕृਤਮ੍ । ਤਾਵਦ੍ਧਰ੍ਮਭृਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਜਨਨ੍ਯਾਮਪਿ ਗੌਰਵਮ੍ ।। ੨.੧੦੪.
ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਮਵਾਨ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਤਕਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਏਤਾਭ੍ਯਾਂ ਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਾਭ੍ਯਾਂ ਵਨਂ ਗਚ੍ਛੇਤਿ ਰਾਘਵ । ਮਾਤਾਪਿਤृਭ੍ਯਾਮੁਕ੍ਤੋ ऽਹਂ ਕਥਮਨ੍ਯਤ੍ ਸਮਾਚਰੇ ।। ੨.੧੦੪.
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੋ ਧਰਮਵਾਨ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ?
ਤ੍ਵਯਾ ਰਾਜ੍ਯਮਯੋਧ੍ਯਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵ੍ਯਂ ਲੋਕਸਤ੍ਕृਤਮ੍ । ਵਸ੍ਤਵ੍ਯਂ ਦਣ੍ਡਕਾਰਣ੍ਯੇ ਮਯਾ ਵਲ੍ਕਲਵਾਸਸਾ ।। ੨.੧੦੪.
ਤੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ; ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਵੱਸਾਂਗਾ।
ਏਵਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਹਾਰਾਜੋ ਵਿਭਾਗਂ ਲੋਕਸਨ੍ਨਿਧੌ । ਵ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਯ ਚ ਮਹਾਤੇਜਾ ਦਿਵਂ ਦਸ਼ਰਥੋ ਗਤ: ।। ੨.੧੦੪.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੰਡ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
ਸ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਰਾਜਾ ਲੋਕਗੁਰੁਸ੍ਤਵ । ਪਿਤ੍ਰਾ ਦਤ੍ਤਂ ਯਥਾਭਾਗਮੁਪਭੋਕ੍ਤੁਂ ਤ੍ਵਮਰ੍ਹਸਿ ।। ੨.੧੦੪.
ਉਹ ਰਾਜਾ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਹੀ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ; ਤੂੰ ਉਸ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸਮਾ: ਸੌਮ੍ਯ ਦਣ੍ਡਕਾਰਣ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤ: । ਉਪਭੋਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਤ੍ਵਹਂ ਦਤ੍ਤਂ ਭਾਗਂ ਪਿਤ੍ਰਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ।। ੨.੧੦੪.
ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਭੋਗਾਂਗਾ।
ਯਦਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮਾਂ ਨਰਲੋਕਸਤ੍ਕृਤ: ਪਿਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਵਿਬੁਧਾਧਿਪੋਪਮ: । ਤਦੇਵ ਮਨ੍ਯੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨੋ ਹਿਤਂ ਨ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇਸ਼੍ਵਰਭਾਵਮਪ੍ਯਹਮ੍ ।। ੨.੧੦੪.
ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗਿਰੀ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਰਧਿਕਸ਼ਤਤਮ: ਸਰ੍ਗ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ, ਵਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ, ਆਦਿ ਕਾਵਿ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਦਾਂਵੇਂ ਸੌਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
thumb|ਪਞ੍ਚਾਧਿਕਸ਼ਤਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਤਤ: ਪੁਰੁषਸਿਂਹਾਨਾਂ ਵृਤਾਨਾਂ ਤੈ: ਸੁਹृਦ੍ਗਣੈ: । ਸ਼ੋਚਤਾਮੇਵ ਰਜਨੀ ਦੁ:ਖੇਨ ਵ੍ਯਤ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤ ।। ੨.੧੦੫.
ਫਿਰ, ਉਹ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ ਪੁਰਖ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਰਦੇ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਰਹੇ।