ਰਥਾਙ੍ਗਸਾਹ੍ਵਾ ਨਤ੍ਯੂਹਾ: ਹਂਸਾ: ਕਾਰਣ੍ਡਵਾ: ਪ੍ਲਵਾ: । ਤਥਾ ਪੁਂਸ੍ਕੋਕਿਲਾ: ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਾ ਵਿਸਂਜ੍ਞਾ ਭੇਜਿਰੇ ਦਿਸ਼: ।। ੨.੧੦੨.
ਰਥਾਂਗ, ਨਤਯੂਹ, ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵ, ਨਰ ਕੋਕਿਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ ਡਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਉਡ ਗਏ।
ਤੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਤ੍ਰਸ੍ਤੈਰਾਕਾਸ਼ਂ ਪਕ੍ਸ਼ਿਭਿਰ੍ਵृਤਮ੍ । ਮਨੁष੍ਯੈਰਾਵृਤਾ ਭੂਮਿਰੁਭਯਂ ਪ੍ਰਬਭੌ ਤਦਾ ।। ੨.੧੦੨.
ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਭਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਭਰ ਗਈ; ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੋਭਾ ਪਾਈ।
ਤਤਸ੍ਤਂ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰਂ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਮਰਿਨ੍ਦਮਮ੍ । ਆਸੀਨਂ ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲੇ ਰਾਮਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਸਹਸਾ ਜਨ: ।। ੨.੧੦੨.
ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ, ਵਿਰਲੇ ਤੇ ਅਜੈ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖ ਲਿਆ।
ਵਿਗਰ੍ਹਮਾਣ: ਕੈਕੇਯੀਂ ਸਹਿਤੋ ਮਨ੍ਥਰਾਮਪਿ । ਅਭਿਗਮ੍ਯ ਜਨੋ ਰਾਮਂ ਬਾष੍ਪਪੂਰ੍ਣਮੁਖੋ ऽਭਵਤ੍ ।। ੨.੧੦੨.
ਕੈਕੇਈ ਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲੋਕ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਤਾਨ੍ਨਰਾਨ੍ ਬਾष੍ਪਪੂਰ੍ਣਾਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯਾਥ ਸੁਦੁ:ਖਿਤਾਨ੍ । ਪਰ੍ਯ੍ਯष੍ਵਜਤ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ: ਪਿਤृਵਨ੍ਮਾਤृਵਚ੍ਚ ਸ: ।। ੨.੧੦੨.
ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਸਨ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਜੱਫੀ ਪਾਈ।
ਸ ਤਤ੍ਰ ਕਾਂਚ੍ਚਿਤ੍ ਪਰਿषਸ੍ਵਜੇ ਨਰਾਨ੍ਨਰਾਸ਼੍ਚ ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਤਮਭ੍ਯਵਾਦਯਨ੍ । ਚਕਾਰ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਸਵਯਸ੍ਯ ਬਾਨ੍ਧਵਾਨ੍ ਯਥਾਰ੍ਹਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਦਾ ਨृਪਾਤ੍ਮਜ: ।। ੨.੧੦੨.
ਉਥੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ, ਕੁਝ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਯੋਗ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ ਤਤ੍ਰ ਤੇषਾਂ ਰੁਦਤਾਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਂ ਭੁਵਂ ਚ ਖਂ ਚਾਨੁਨਿਨਾਦਯਨ੍ ਸ੍ਵਨ: । ਗੁਹਾ ਗਿਰੀਣਾਂ ਚ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਤਂ ਮृਦਙ੍ਗਘੋषਪ੍ਰਤਿਮ: ਪ੍ਰਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਵੇ ।। ੨.੧੦੨.
ਉਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ; ਗੁਫਾਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਂਗ, ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵ੍ਯੁਤ੍ਤਰਸ਼ਤਤਮ:ਸਰ੍ਗ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਆਦਿ ਕਾਵਿ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਦੋ ਸੌ ਦੋਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
thumb|ਤ੍ਰ੍ਯਧਿਕਸ਼ਤਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਵਸਿष੍ਠ: ਪੁਰਤ: ਕृਤ੍ਵਾ ਦਾਰਾਨ੍ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯ ਚ । ਅਭਿਚਕ੍ਰਾਮ ਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਰਾਮਦਰ੍ਸ਼ਨਤਰ੍षਿਤ: ।। ੨.੧੦੩.
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ।
ਰਾਜਪਤ੍ਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯੋ ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਾਕਿਨੀਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਦਦृਸ਼ੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤੀਰ੍ਥਂ ਰਾਮਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਸੇਵਿਤਮ੍ ।। ੨.੧੦੩.
ਰਾਜ ਪਤਨੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਥੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਹੋਇਆ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੇਖਿਆ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਬਾष੍ਪਪੂਰ੍ਣੇਨ ਮੁਖੇਨ ਪਰਿਸ਼ੁष੍ਯਤਾ । ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਮਬ੍ਰਵੀਦ੍ਦੀਨਾ ਯਾਸ਼੍ऺਚਾਨ੍ਯਾ ਰਾਜਯੋषਿਤ: ।। ੨.੧੦੩.
ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।
ਇਦਂ ਤੇषਾਮਨਾਥਾਨਾਂ ਕ੍ਲਿष੍ਟਮਕ੍ਲਿष੍ਟਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ । ਵਨੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਕੇਵਲਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਯੇ ਤੇ ਨਿਰ੍ਵਿषਯੀਕृਤਾ: ।। ੨.੧੦੩.
ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਹੁਣ ਬੇਸਹਾਰੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ।
ਇਤ: ਸੁਮਿਤ੍ਰੇ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੇ ਸਦਾ ਜਲਮਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤ: । ਸ੍ਵਯਂ ਹਰਤਿ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਰ੍ਮਮ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਾਰਣਾਤ੍ ।। ੨.੧੦੩.
ਇਥੋਂ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ ਦੇ, ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਘਨ੍ਯਮਪਿ ਤੇ ਪੁਤ੍ਰ: ਕृਤਵਾਨ੍ਨ ਤੁ ਗਰ੍ਹਿਤ: । ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਯਦਰ੍ਥਸਹਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਤਦ੍ਵਿਹਿਤਂ ਗੁਣੈ: ।। ੨.੧੦੩.
ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤ ਵੀ ਕੋਈ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਦ੍ਯਾਯਮਪਿ ਤੇ ਪੁਤ੍ਰ: ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਨਾਮਤਥੋਚਿਤ: । ਨੀਚਾਨਰ੍ਥਸਮਾਚਾਰਂ ਸਜ੍ਜਂ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਮੁਞ੍ਚਤੁ ।। ੨.੧੦੩.
ਅੱਜ ਵੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਜੋ ਘਟੀਆ ਤੇ ਦੁਖ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਗ੍ਰੇषੁ ਦਰ੍ਭੇषੁ ਸਾ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਮਹੀਤਲੇ । ਪਿਤੁਰਿਙ੍ਗੁਦਿਪਿਣ੍ਯਾਕਂ ਨ੍ਯਸ੍ਤਮਾਯਤਲੋਚਨਾ ।। ੨.੧੦੩.
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਪਿਣਿਆਕ ਦੇਖਿਆ।
ਤਂ ਭੂਮੌ ਪਿਤੁਰਾਰ੍ਤੇਨ ਨ੍ਯਸ੍ਤਂ ਰਾਮੇਣ ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸਾ । ਉਵਾਚ ਦੇਵੀ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਾ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਤ੍ਰਿਯ: ।। ੨.੧੦੩.
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲਾ।
ਇਦਮਿਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਨਾਥਸ੍ਯ ਰਾਘਵਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨ: । ਰਾਘਵੇਣ ਪਿਤੁਰ੍ਦਤ੍ਤਂ ਪਸ਼੍ਯਤੈਤਦ੍ਯਥਾਵਿਧਿ ।। ੨.੧੦੩.
ਇਹ ਦੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਹੈ, ਇਹ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਤਸ੍ਯ ਦੇਵਸਮਾਨਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨ: । ਨੈਤਦੌਪਯਿਕਂ ਮਨ੍ਯੇ ਭੁਕ੍ਤਭੋਗਸ੍ਯ ਭੋਜਨਮ੍ ।। ੨.੧੦੩.
ਉਸ ਰਾਜੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਇਹ ਖਾਣਾ ਉਸ ਲਈ ਠੀਕ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਚਤੁਰਨ੍ਤਾਂ ਮਹੀਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸਦृਸ਼ੋ ਵਿਭੁ: । ਕਥਮਿਙ੍ਗੁਦਿਪਿਣ੍ਯਾਕਂ ਸ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਵਸੁਧਾਧਿਪ: ।। ੨.੧੦੩.
ਜੋ ਰਾਜਾ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਮਹਿੰਦਰ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਪਿੰਡੀਆਂ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਅਤੋ ਦੁ:ਖਤਰਂ ਲੋਕੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮਾ । ਯਤ੍ਰ ਰਾਮ: ਪਿਤੁਰ੍ਦਦ੍ਯਾਦਿਙ੍ਗੁਦੀਕ੍ਸ਼ੋਦਮृਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ।। ੨.੧੦੩.
ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ: ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਇਤਨਾ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਰਾਮੇਣੇਙ੍ਗੁਦਿਪਿਣ੍ਯਾਕਂ ਪਿਤੁਰ੍ਦਤ੍ਤਂ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮੇ । ਕਥਂ ਦੁ:ਖੇਨ ਹृਦਯਂ ਨ ਸ੍ਫੋਟਤਿ ਸਹਸ੍ਰਧਾ ।। ੨.੧੦੩.
ਜਦ ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਪਿੰਡੀਆਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ?
ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਤੁ ਖਲ੍ਵਿਯਂ ਸਤ੍ਯਾ ਲੌਕਿਕੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮਾ । ਯਦਨ੍ਨ: ਪੁਰੁषੋ ਭਵਤਿ ਤਦਨ੍ਨਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਵਤਾ: ।। ੨.੧੦੩.
ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ: ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਦਾ ਖਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਵਮਾਰ੍ਤ੍ਤਾਂ ਸਪਤ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਾ ਜਗ੍ਮੁਰਾਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯ ਤਾਂ ਤਦਾ । ਦਦृਸ਼ੁਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਰਮੇ ਰਾਮਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਚ੍ਯੁਤਮਿਵਾਮਰਮ੍ ।। ੨.੧੦੩.
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਉਹ ਸਹੇਲੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਹੌਸਲਾ افزਾਈ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਸਰ੍ਵਭੋਗੈ: ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਰਾਮਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮਾਤਰ: । ਆਰ੍ਤ੍ਤਾ ਮੁਮੁਚੁਰਸ਼੍ਰੂਣਿ ਸਸ੍ਵਰਂ ਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾ: ।। ੨.੧੦੩.
ਜਦ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਵਹਾਏ।
ਤਾਸਾਂ ਰਾਮ: ਸਮੁਤ੍ਥਾਯ ਜਗ੍ਰਾਹ ਚਰਣਾਨ੍ ਸ਼ੁਭਾਨ੍ । ਮਾਤऽਣਾਂ ਮਨੁਜਵ੍ਯਾਘ੍ਰ: ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਸਤ੍ਯਸਙ੍ਗਰ: ।। ੨.੧੦੩.
ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਤੇ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਉਠ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੈਰ ਛੁਹੇ।
ਤਾ: ਪਾਣਿਭਿ: ਸੁਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਰ੍ਮृਦ੍ਵਙ੍ਗੁਲਿਤਲੈ: ਸ਼ੁਭੈ: । ਪ੍ਰਮਮਾਰ੍ਜੂ ਰਜ: ਪृष੍ਠਾਦ੍ਰਾਮਸ੍ਯਾਯਤਲੋਚਨਾ: ।। ੨.੧੦੩.
ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਆਪਣੇ ਨਰਮ ਤੇ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਧੂੜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਫ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਰਪਿ ਤਾ: ਸਰ੍ਵਾ: ਮਾਤऽ: ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਦੁ:ਖਿਤ: । ਅਭ੍ਯਵਾਦਯਤਾਸਕ੍ਤਂ ਸ਼ਨੈ ਰਾਮਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੨.੧੦੩.
ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਵੀ, ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
ਯਥਾ ਰਾਮੇ ਤਥਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਾ ਵਵृਤਿਰੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯ: । ਵृਤ੍ਤਿਂ ਦਸ਼ਰਥਾਜ੍ਜਾਤੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇ ਸ਼ੁਭਲਕ੍ਸ਼ਣੇ ।। ੨.੧੦੩.
ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਲਈ ਵੀ ਉਹੀ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਇਆ।
ਸੀਤਾਪਿ ਚਰਣਾਂਸ੍ਤਾਸਾਮੁਪਸਂਗृਹ੍ਯ ਦੁ:ਖਿਤਾ । ਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰੂਣਾਮਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਾਕ੍ਸ਼ੀ ਸਾ ਬਭੂਵਾਗ੍ਰਤ: ਸ੍ਥਿਤਾ ।। ੨.੧੦੩.
ਸੀਤਾ ਨੇ ਵੀ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਛੁਹੇ, ਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ।