ਯਸ੍ਯ ਯਜ੍ਞੈਰ੍ਯਥੋਦ੍ਦਿष੍ਟੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਸਞ੍ਚਯ:। ਸ਼ਰੀਰਕ੍ਲੇਸ਼ਸਮ੍ਭੂਤਂ ਸ ਧਰ੍ਮਂ ਪਰਿਮਾਰ੍ਗਤੇ ।। ੨.੯੯.
ਜਿਸ ਨੇ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਚਨ੍ਦਨੇਨ ਮਹਾਰ੍ਹੇਣ ਯਸ੍ਯਾਙ੍ਗਮੁਪਸੇਵਿਤਮ੍। ਮਲੇਨ ਤਸ੍ਯਾਙ੍ਗਮਿਦਂ ਕਥਮਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸੇਵ੍ਯਤੇ ।। ੨.੯੯.
ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿੰਗੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੁਣ ਮੈਲ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਮਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਦਂ ਦੁ:ਖਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਰਾਮ: ਸੁਖੋਚਿਤ:। ਧਿਗ੍ਜੀਵਿਤਂ ਨृਸ਼ਂਸਸ੍ਯ ਮਮ ਲੋਕਵਿਗਰ੍ਹਿਤਮ੍ ।। ੨.੯੯.
ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਸੁਖ ਵਿਚ ਜੀਣ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੇ ਲਾਨਤ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਵਿਲਪਨ੍ ਦੀਨ: ਪ੍ਰਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮੁਖਪਙ੍ਕਜ:। ਪਾਦਾਵਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਾਮਸ੍ਯ ਪਪਾਤ ਭਰਤੋ ਰੁਦਨ੍ ।। ੨.੯੯.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਚਿਹਰਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਭਰਤ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
ਦੁ:ਖਾਭਿਤਪ੍ਤੋ ਭਰਤੋ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰੋ ਮਹਾਬਲ:। ਉਕ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਤਿ ਸਕृਦ੍ਦੀਨਂ ਪੁਨਰ੍ਨੋਵਾਚ ਕਿਞ੍ਚਨ ।। ੨.੯੯.
ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਭਰਤ, ਇਕ ਵਾਰੀ 'ਆਰਯ' ਕਹਿ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਿਆ।
ਬਾष੍ਪਾਪਿਹਿਤਕਣ੍ਠਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਰਾਮਂ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਮ੍। ਆਰ੍ਯੇਤ੍ਯੇਵਾਥ ਸਂਕ੍ਰੁਸ਼੍ਯ ਵ੍ਯਾਹਰ੍ਤ੍ਤੁਂ ਨਾਸ਼ਕਤ੍ਤਦਾ ।। ੨.੯੯.
ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਰੁੰਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ 'ਆਰਯ' ਹੀ ਕਹਿ ਸਕਿਆ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਸੀ।
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਸ਼੍ਚਾਪਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਵਨ੍ਦੇ ਚਰਣੌ ਰੁਦਨ੍। ਤਾਵੁਭੌ ਸ ਸਮਾਲਿਙ੍ਗ੍ਯ ਰਾਮਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਰੂਣ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਯਤ੍ ।। ੨.੯੯.
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਨੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੋਂਝੇ।
ਤਤ: ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਗੁਹੇਨ ਚੈਵ ਸਮੀਯਤੂ ਰਾਜਸੁਤਾਵਰਣ੍ਯੇ। ਦਿਵਾਕਰਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਸ਼ਾਕਰਸ਼੍ਚ ਯਥਾਮ੍ਬਰੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਬृਹਸ੍ਪਤਿਭ੍ਯਾਮ੍ ।। ੨.੯੯.
ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਤਾਨ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨ੍ ਵਾਰਣਯੂਥਪਾਭਾਨ੍ ਸਮਾਗਤਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮਹਤ੍ਯਰਣ੍ਯੇ। ਵਨੌਕਸਸ੍ਤੇऽਪਿ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸਰ੍ਵੇਪ੍ਯਸ਼੍ਰੂਣ੍ਯਮੁਞ੍ਚਨ੍ ਪ੍ਰਵਿਹਾਯ ਹਰ੍षਮ੍ ।। ੨.੯੯.
ਉਹ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਿਖਦੇ ਸਨ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਗਾ ਲੱਗੇ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕੋਨਸ਼ਤਤਮ: ਸਰ੍ਗ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਨਵੇਂ-ਕਵੇਂ ਸਰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
thumb|ਸ਼ਤਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਜਟਿਲਂ ਚੀਰਵਸਨਂ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਂ ਪਤਿਤਂ ਭੁਵਿ । ਦਦਰ੍ਸ਼ ਰਾਮੋ ਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਂ ਯੁਗਾਨ੍ਤੇ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਯਥਾ ।। ੨.੧੦੦.
ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਟਾਂ ਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪਛਾਣਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਸੀ।
ਕਥਞ੍ਚਿਦਭਿਵਿਜ੍ਞਾਯ ਵਿਵਰ੍ਣਵਦਨਂ ਕृਸ਼ਮ੍ । ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਭਰਤਂ ਰਾਮ: ਪਰਿਜਗ੍ਰਾਹ ਬਾਹੁਨਾ ।। ੨.੧੦੦.
ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਿਆ ਤੇ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ।
ਆਘ੍ਰਾਯ ਰਾਮਸ੍ਤਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਚ ਰਾਘਵ: । ਅਙ੍ਕੇ ਭਰਤਮਾਰੋਪ੍ਯ ਪਰ੍ਯਪृਚ੍ਛਤ੍ ਸਮਾਹਿਤਃ ।। ੨.੧੦੦.
ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸੁੰਘਿਆ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
ਕ੍ਵ ਨੁ ਤੇ ऽਭੂਤ੍ ਪਿਤਾ ਤਾਤ ਯਦਰਣ੍ਯਂ ਤ੍ਵਮਾਗਤ: । ਨ ਹਿ ਤ੍ਵਂ ਜੀਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਨਮਾਗਨ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ।। ੨.੧੦੦.
ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ? ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।
ਚਿਰਸ੍ਯ ਬਤ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦੂਰਾਦ੍ਭਰਤਮਾਗਤਮ੍ । ਦੁष੍ਪ੍ਰਤੀਕਮਰਣ੍ਯੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਿਂ ਤਾਤ ਵਨਮਾਗਤ: ।। ੨.੧੦੦.
ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਦੂਰੋਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸੂਰਤ ਅਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਜਿਹੀ ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਵਣ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ?
ਕਚ੍ਚਿਦ੍ਧਾਰਯਤੇ ਤਾਤ ਰਾਜਾ ਯਤ੍ਤ੍ਵਮਿਹਾਗਤ: । ਕਚ੍ਚਿਨ੍ਨ ਦੀਨ: ਸਹਸਾ ਰਾਜਾ ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਂ ਗਤ: ।। ੨.੧੦੦.
ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਰਾਜਾ ਹਾਲੇ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ?
ਕਚ੍ਚਿਤ੍ ਸੌਮ੍ਯ ਨ ਤੇ ਰਾਜ੍ਯਂ ਭ੍ਰष੍ਟਂ ਬਾਲਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ ।। ੨.੧੦੦.
ਮਿੱਠੇ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਸਦਾ ਲਈ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸੀ, ਖੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?
ਕਚ੍ਚਿਚ੍ਛੁਸ਼੍ਰੂषਸੇ ਤਾਤ ਪਿਤਰਂ ਸਤ੍ਯਵਿਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੨.੧੦੦.
ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹਨ, ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
ਕਚ੍ਚਿਦ੍ਦਸ਼ਰਥੋ ਰਾਜਾ ਕੁਸ਼ਲੀ ਸਤ੍ਯਸਙ੍ਗਰ: । ਰਾਜਸੂਯਾਸ਼੍ਵਮੇਧਾਨਾਮਾਹਰ੍ਤ੍ਤਾ ਧਰ੍ਮਨਿਸ਼੍ਚਯ: ।। ੨.੧੦੦.
ਕੀ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਡਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਠੀਕ ਹਨ? ਉਹ ਜੋ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਹਨ?
ਸ ਕਚ੍ਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਧਰ੍ਮਨਿਤ੍ਯੋ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿ: । ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੂਣਾਮੁਪਾਧ੍ਯਾਯੋ ਯਥਾਵਤ੍ਤਾਤ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ।। ੨.੧੦੦.
ਕੀ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ?
ਸਾ ਤਾਤ ਕਚ੍ਚਿਤ੍ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਪ੍ਰਜਾਵਤੀ । ਸੁਖਿਨੀ ਕਚ੍ਚਿਦਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਚ ਦੇਵੀ ਨਨ੍ਦਤਿ ਕੈਕਯੀ ।। ੨.੧੦੦.
ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਕੌਸਲਿਆ ਠੀਕ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਮੀਤਰਾ, ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਵੀ ਸੁਖੀ ਹੈ? ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੈ?
ਕਚ੍ਚਿਦ੍ਵਿਨਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨ: ਕੁਲਪੁਤ੍ਰੋ ਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤ: । ਅਨਸੂਯੁਰਨੁਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸਤ੍ਕृਤਸ੍ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ: ।। ੨.੧੦੦.
ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੁਲ-ਪੁਜਾਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
ਕਚ੍ਚਿਦਗ੍ਨਿषੁ ਤੇ ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਜ੍ਞੋ ਮਤਿਮਾਨृਜੁ: । ਹੁਤਂ ਚ ਹੋष੍ਯਮਾਣਂ ਚ ਕਾਲੇ ਵੇਦਯਤੇ ਸਦਾ ।। ੨.੧੦੦.
ਕੀ ਤੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੋ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
ਕਚ੍ਚਿਦ੍ਦੇਵਾਨ੍ ਪਿਤऽਨ੍ ਮਾਤऽਰ੍ਗੁਰੂਨ੍ ਪਿਤृਸਮਾਨਪਿ । ਵृਦ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਤਤ ਵੈਦ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਂਸ਼੍ਚਾਭਿਮਨ੍ਯਸੇ ।। ੨.੧੦੦.
ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ, ਵੱਡੇ, ਵੈਦ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ?
ਇष੍ਵਸ੍ਤ੍ਰਵਰਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ਾਰਦਮ੍ । ਸੁਧਨ੍ਵਾਨਮੁਪਾਧ੍ਯਾਯਂ ਕਚ੍ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਾਤ ਮਨ੍ਯਸੇ ।। ੨.੧੦੦.
ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਵਧੀਆ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਕਾਜ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਨ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ?
ਕਚ੍ਚਿਦਾਤ੍ਮਸਮਾ: ਸ਼ੂਰਾ: ਸ਼੍ਰੁਤਵਨ੍ਤੋ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾ: । ਕੁਲੀਨਾਸ਼੍ਚੇਙ੍ਗਿਤਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚ ਕृਤਾਸ੍ਤੇ ਤਾਤ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣ: ।। ੨.੧੦੦.
ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਉਹ ਬਣਾਏ ਹਨ ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਹਾਦਰ, ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਕੁਲ-ਵਾਲੇ, ਤੇ ਚਲਾਕ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ?
ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਵਿਜਯਮੂਲਂ ਹਿ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਭਵਤਿ ਰਾਘਵ । ਸੁਸਂਵृਤੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਧਰੈਰਮਾਤ੍ਯੈ: ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕੋਵਿਦੈ: ।। ੨.੧੦੦.
ਰਾਘਵ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਮੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਸਲਾਹ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।
ਕਚ੍ਚਿਨ੍ਨਿਦ੍ਰਾਵਸ਼ਂ ਨੈषੀ: ਕਚ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਸੇ । ਕਚ੍ਚਿਚ੍ਚਾਪਰਰਾਤ੍ਰੇषੁ ਚਿਨ੍ਤਯਸ੍ਯਰ੍ਥਨੈਪੁਣਮ੍ ।। ੨.੧੦੦.
ਕੀ ਤੂੰ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਉਠਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ?
ਕਚ੍ਚਿਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਯਸੇ ਨੈਕ: ਕਚ੍ਚਿਨ੍ਨ ਬਹੁਭਿ: ਸਹ । ਕਚ੍ਚਿਤ੍ਤੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਰਾष੍ਟ੍ਰਂ ਨ ਪਰਿਧਾਵਤਿ ।। ੨.੧੦੦.
ਕੀ ਤੂੰ ਸਲਾਹ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ? ਤੇ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸਲਾਹ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਕੀ ਤੇਰੀ ਯੋਜਨਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?
ਕਚ੍ਚਿਦਰ੍ਥਂ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਲਘੁਮੂਲਂ ਮਹੋਦਯਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮਾਰਭਸੇ ਕਰ੍ਤ੍ਤੁਂ ਨ ਦੀਰ੍ਘਯਸਿ ਰਾਘਵ ।। ੨.੧੦੦.
ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੂੰ ਕੋਈ ਕੰਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲ ਘੱਟ ਹੈ ਪਰ ਫਲ ਵੱਡਾ, ਸੋਚ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?