ਅਥ ਗਤ੍ਵਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਤੁ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਂ ਸ ਰਾਘਵ:। ਮਨ੍ਦਾਕਿਨੀਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਤਂ ਜਨਂ ਚੇਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨.੯੯.
ਫਿਰ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਰਾਘਵ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆਇਆ; ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ।
ਜਗਤ੍ਯਾਂ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਆਸ੍ਤੇ ਵੀਰਾਸਨੇ ਰਤ:। ਜਨੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨਿਰ੍ਜਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਧਿਙ੍ਮੇ ਜਨ੍ਮ ਸਜੀਵਿਤਮ੍ ।। ੨.੯੯.
ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਬੈਠਕ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਇਕੱਲੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ—ਹਾਏ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਤੇ ਜੀਵਨ!
ਮਤ੍ਕृਤੇ ਵ੍ਯਸਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਲੋਕਨਾਥੋ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿ:। ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਕਾਮਾਨ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਵਨੇ ਵਸਤਿ ਰਾਘਵ: ।। ੨.੯੯.
ਮੇਰੇ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ; ਰਾਘਵ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਲੋਕਸਮਾਕ੍ਰੁष੍ਟ: ਪਾਦੇष੍ਵਦ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਯਨ੍। ਰਾਮਸ੍ਯ ਨਿਪਤਿष੍ਯਾਮਿ ਸੀਤਾਯਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਸ੍ਯ ਚ ।। ੨.੯੯.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਡਿੱਗਾਂਗਾ।
ਏਵਂ ਸ ਵਿਲਪਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਨੇ ਦਸ਼ਰਥਾਤ੍ਮਜ:। ਦਦਰ੍ਸ਼ ਮਹਤੀਂ ਪੁਣ੍ਯਾਂ ਪਰ੍ਣਸ਼ਾਲਾਂ ਮਨੋਰਮਾਮ੍ ।। ੨.੯੯.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ।
ਸਾਲਤਾਲਾਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਾਨਾਂ ਪਰ੍ਣੈਰ੍ਬਹੁਭਿਰਾਵृਤਾਮ੍। ਵਿਸ਼ਾਲਾਂ ਮृਦੁਭਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਂ ਕੁਸ਼ੈਰ੍ਵੇਦਿਮਿਵਾਧ੍ਵਰੇ ।। ੨.੯੯.
ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਤੇ ਨਰਮ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਨਾਲ ਵਿਛੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਯਜਨ ਦੀ ਵੇਦੀ।
ਸ਼ਕ੍ਰਾਯੁਧਨਿਕਾਸ਼ੈਸ਼੍ਚ ਕਾਰ੍ਮੁਕੈਰ੍ਭਾਰਸਾਧਨੈ:। ਰੁਕ੍ਮਪृष੍ਟष੍ਠੈਰ੍ਮਹਾਸਾਰੈ: ਸ਼ੋਭਿਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਬਾਧਕੈ: ।। ੨.੯੯.
ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਗੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਭਾਰੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਅਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ੈਰ੍ਘੋਰੈਸ੍ਤੂਣੀਗਤੈ: ਸ਼ਰੈ:। ਸ਼ੋਭਿਤਾਂ ਦੀਪ੍ਤਵਦਨੈ: ਸਰ੍ਪ੍ਪੈਰ੍ਭੋਗਵਤੀਮਿਵ ।। ੨.੯੯.
ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਹਨ, ਤੂਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਸੀ।
ਮਹਾਰਜਤਵਾਸੋਭ੍ਯਾਮਸਿਭ੍ਯਾਂ ਚ ਵਿਰਾਜਿਤਾਮ੍। ਰੁਕ੍ਮਬਿਨ੍ਦੁਵਿਚਿਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਚਰ੍ਮਭ੍ਯਾਂ ਚਾਪਿ ਸ਼ੋਭਿਤਾਮ੍ ।। ੨.੯੯.
ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਵੱਡੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।
ਗੋਧਾਙ੍ਗੁਲਿਤ੍ਰੈਰਾਸਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰੈ: ਕਾਞ੍ਚਨਭੂषਿਤੈ:। ਅਰਿਸਙ੍ਘੈਰਨਾਧृष੍ਯਾਂ ਮृਗੈ: ਸਿਂਹਗੁਹਾਮਿਵ ।। ੨.੯੯.
ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਗੋਧਾ ਦੀ ਖਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਦਸਤਾਨਾਂ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਗੁਫਾ।
ਪ੍ਰਾਗੁਦਕ੍ਪ੍ਰਵਣਾਂ ਵੇਦਿਂ ਵਿਸ਼ਾਲਾਂ ਦੀਪ੍ਤਪਾਵਕਾਮ੍। ਦਦਰ੍ਸ਼ ਭਰਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪੁਣ੍ਯਾਂ ਰਾਮਨਿਵੇਸ਼ਨੇ ।। ੨.੯੯.
ਭਰਤ ਨੇ ਉਥੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਯਜਨ ਵੇਦੀ ਵੇਖੀ।
ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਂ ਤੁ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਭਰਤੋ ਗੁਰਮ੍। ਉਟਜੇ ਰਾਮਮਾਸੀਨਂ ਜਟਾਮਣ੍ਡਲਧਾਰਿਣਮ੍ ।। ੨.੯੯.
ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਜਟਾਂ ਦਾ ਮੋੜਾ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ।
ਤਂ ਤੁ ਕृष੍ਣਾਜਿਨਧਰਂ ਚੀਰਵਲ੍ਕਲਵਾਸਸਮ੍। ਦਦਰ੍ਸ਼ ਰਾਮਮਾਸੀਨਮਭਿਤ: ਪਾਵਕੋਪਮਮ੍ ।। ੨.੯੯.
ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਿਨ ਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਬੈਠਾ ਵੇਖਿਆ।
ਸਿਂਹਸ੍ਕਨ੍ਧਂ ਮਹਾਬਾਹੁਂ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਨਿਭੇਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਪृਥਿਵ੍ਯਾ: ਸਾਗਰਾਨ੍ਤਾਯਾ ਭਰ੍ਤ੍ਤਾਰਂ ਧਰ੍ਮਚਾਰਿਣਮ੍ ।। ੨.੯੯.
ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਮੋਢੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ।
ਉਪਵਿष੍ਟਂ ਮਹਾਬਾਹੁਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਮਿਵ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍। ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲੇ ਦਰ੍ਭਸਂਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਸੀਤਯਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਨ ਚ ।। ੨.੯੯.
ਉਹ ਮਹਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਨਾਲ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ।
ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭਰਤ: ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਦੁ:ਖਸ਼ੋਕਪਰਿਪ੍ਲੁਤ:। ਅਭ੍ਯਧਾਵਤ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਭਰਤ: ਕੈਕਯੀਸੁਤ: ।। ੨.੯੯.
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ।
ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵ ਵਿਲਲਾਪਾਰ੍ਤ੍ਤੋ ਬਾष੍ਪਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਯਾ ਗਿਰਾ। ਅਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ ਧਾਰਯਿਤੁਂ ਧੈਰ੍ਯਾਦ੍ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨.੯੯.
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਝੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਹੌਸਲਾ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਬੋਲਿਆ।
ਯ: ਸਂਸਦਿ ਪ੍ਰਕृਤਿਭਿਰ੍ਭਵੇਦ੍ਯੁਕ੍ਤ ਉਪਾਸਿਤੁਮ੍। ਵਨ੍ਯੈਰ੍ਮृਗੈਰੁਪਾਸੀਨ: ਸੋऽਯਮਾਸ੍ਤੇ ਮਮਾਗ੍ਰਜ: ।। ੨.੯੯.
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੈ।
ਵਾਸੋਭਿਰ੍ਬਹੁਸਾਹਸ੍ਰੈਰ੍ਯੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਪੁਰੋਚਿਤ:। ਮृਗਾਜਿਨੇ ਸੋऽਯਮਿਹ ਪ੍ਰਵਸ੍ਤੇ ਧਰ੍ਮਮਾਚਰਨ੍ ।। ੨.੯੯.
ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਮ੍ਰਿਗ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਧਾਰਯਦ੍ਯੋ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾ: ਸੁਮਨਸਸ੍ਤਦਾ ਸੋऽਯਂ ਜਟਾਭਾਰਮਿਮਂ ਵਹਤੇ ਰਾਘਵ: ਕਥਮ੍ ।। ੨.੯੯.
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਹੁਣ ਇਹ ਭਾਰੀ ਜਟਾਂ ਕਿਵੇਂ ਝੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਯਸ੍ਯ ਯਜ੍ਞੈਰ੍ਯਥੋਦ੍ਦਿष੍ਟੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਸਞ੍ਚਯ:। ਸ਼ਰੀਰਕ੍ਲੇਸ਼ਸਮ੍ਭੂਤਂ ਸ ਧਰ੍ਮਂ ਪਰਿਮਾਰ੍ਗਤੇ ।। ੨.੯੯.
ਜਿਸ ਨੇ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਚਨ੍ਦਨੇਨ ਮਹਾਰ੍ਹੇਣ ਯਸ੍ਯਾਙ੍ਗਮੁਪਸੇਵਿਤਮ੍। ਮਲੇਨ ਤਸ੍ਯਾਙ੍ਗਮਿਦਂ ਕਥਮਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸੇਵ੍ਯਤੇ ।। ੨.੯੯.
ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿੰਗੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੁਣ ਮੈਲ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਮਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਦਂ ਦੁ:ਖਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਰਾਮ: ਸੁਖੋਚਿਤ:। ਧਿਗ੍ਜੀਵਿਤਂ ਨृਸ਼ਂਸਸ੍ਯ ਮਮ ਲੋਕਵਿਗਰ੍ਹਿਤਮ੍ ।। ੨.੯੯.
ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਸੁਖ ਵਿਚ ਜੀਣ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੇ ਲਾਨਤ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਵਿਲਪਨ੍ ਦੀਨ: ਪ੍ਰਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮੁਖਪਙ੍ਕਜ:। ਪਾਦਾਵਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਾਮਸ੍ਯ ਪਪਾਤ ਭਰਤੋ ਰੁਦਨ੍ ।। ੨.੯੯.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਚਿਹਰਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਭਰਤ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
ਦੁ:ਖਾਭਿਤਪ੍ਤੋ ਭਰਤੋ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰੋ ਮਹਾਬਲ:। ਉਕ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਤਿ ਸਕृਦ੍ਦੀਨਂ ਪੁਨਰ੍ਨੋਵਾਚ ਕਿਞ੍ਚਨ ।। ੨.੯੯.
ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਭਰਤ, ਇਕ ਵਾਰੀ 'ਆਰਯ' ਕਹਿ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਿਆ।
ਬਾष੍ਪਾਪਿਹਿਤਕਣ੍ਠਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਰਾਮਂ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਮ੍। ਆਰ੍ਯੇਤ੍ਯੇਵਾਥ ਸਂਕ੍ਰੁਸ਼੍ਯ ਵ੍ਯਾਹਰ੍ਤ੍ਤੁਂ ਨਾਸ਼ਕਤ੍ਤਦਾ ।। ੨.੯੯.
ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਰੁੰਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ 'ਆਰਯ' ਹੀ ਕਹਿ ਸਕਿਆ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਸੀ।
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਸ਼੍ਚਾਪਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਵਨ੍ਦੇ ਚਰਣੌ ਰੁਦਨ੍। ਤਾਵੁਭੌ ਸ ਸਮਾਲਿਙ੍ਗ੍ਯ ਰਾਮਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਰੂਣ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਯਤ੍ ।। ੨.੯੯.
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਨੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੋਂਝੇ।
ਤਤ: ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਗੁਹੇਨ ਚੈਵ ਸਮੀਯਤੂ ਰਾਜਸੁਤਾਵਰਣ੍ਯੇ। ਦਿਵਾਕਰਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਸ਼ਾਕਰਸ਼੍ਚ ਯਥਾਮ੍ਬਰੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਬृਹਸ੍ਪਤਿਭ੍ਯਾਮ੍ ।। ੨.੯੯.
ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਤਾਨ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨ੍ ਵਾਰਣਯੂਥਪਾਭਾਨ੍ ਸਮਾਗਤਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮਹਤ੍ਯਰਣ੍ਯੇ। ਵਨੌਕਸਸ੍ਤੇऽਪਿ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸਰ੍ਵੇਪ੍ਯਸ਼੍ਰੂਣ੍ਯਮੁਞ੍ਚਨ੍ ਪ੍ਰਵਿਹਾਯ ਹਰ੍षਮ੍ ।। ੨.੯੯.
ਉਹ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਿਖਦੇ ਸਨ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਗਾ ਲੱਗੇ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕੋਨਸ਼ਤਤਮ: ਸਰ੍ਗ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਨਵੇਂ-ਕਵੇਂ ਸਰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।