ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨੈਵ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਸਵ੍ਯਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮੇਵ ਵਾ । ਗਜਵਾਜਿਰਥਾਕੀਰ੍ਣਾਂ ਵਾਹਿਨੀਂ ਵਾਹਿਨੀਪਤੇ । ਵਾਹਯਸ੍ਵ ਮਹਾਭਾਗ ਤਤੋ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਸਿ ਰਾਘਵਮ੍ ।। ੨.੯੨.
ਸੈਨਾ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਫੌਜ — ਜੋ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ — ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂ ਖੱਬੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਚਲੋ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵੋਗੇ।
ਪ੍ਰਯਾਣਮਿਤਿ ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਜਰਾਜਸ੍ਯ ਯੋषਿਤ: । ਹਿਤ੍ਵਾ ਯਾਨਾਨਿ ਯਾਨਾਰ੍ਹਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਪਰ੍ਯ੍ਯਵਾਰਯਨ੍ ।। ੨.੯੨.
ਜਦੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਥਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਸੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।
ਵੇਪਮਾਨਾ ਕृਸ਼ਾ ऺਦੀਨਾ ਸਹ ਦੇਵ੍ਯਾ ਸੁਮਿਤ੍ਰਯਾ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਤਤ੍ਰ ਜਗ੍ਰਾਹ ਕਰਾਭ੍ਯਾਂ ਚਰਣੌ ਮੁਨੇ: ।। ੨.੯੨.
ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਕੰਪ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ।
ਅਸਮृਦ੍ਧੇਨ ਕਾਮੇਨ ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ੍ਯ ਗਰ੍ਹਿਤਾ । ਕੈਕੇਯੀ ਤਸ੍ਯ ਜਗ੍ਰਾਹ ਚਰਣੌ ਸਵ੍ਯਪਤ੍ਰਪਾ ।। ੨.੯੨.
ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ।
ਤਂ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮਾਗਮ੍ਯ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਮਹਾਮੁਨਿਮ੍ । ਅਦੂਰਾਦ੍ਭਰਤਸ੍ਯੈਵ ਤਸ੍ਥੌ ਦੀਨਮਨਾਸ੍ਤਦਾ ।। ੨.੯੨.
ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਭਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਦੂਰ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ।
ਤਤ: ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਭਰਤਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜੋ ਦृਢਵ੍ਰਤ: । ਵਿਸ਼ੇषਂ ਜ੍ਞਾਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਮਾਤऽਣਾਂ ਤਵ ਰਾਘਵ ।। ੨.੯੨.
ਫਿਰ ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਰਾਘਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।'
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਭਰਤੋ ਭਰਦ੍ਵਾਜੇਨ ਧਾਰ੍ਮਿਕ: । ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਚਨਕੋਵਿਦ: ।। ੨.੯੨.
ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਭਰਤ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਯਾਮਿਮਾਂ ਭਗਵਨ੍ ਦੀਨਾਂ ਸ਼ੋਕਾਨਸ਼ਨਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਮ੍ । ਪਿਤੁਰ੍ਹਿ ਮਹਿषੀਂ ਦੇਵੀਂ ਦੇਵਤਾਮਿਵ ਪਸ਼੍ਯਸਿ ।। ੨.੯੨.
'ਭਗਵਾਨ ਜੀ, ਇਹ ਜੋ ਦੁਖੀ, ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਹੋਵੇ।'
ਏषਾ ਤਂ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰਂ ਸਿਂਹਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਗਾਮਿਨਮ੍ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਸੁषੁਵੇ ਰਾਮਂ ਧਾਤਾਰਮਦਿਤਿਰ੍ਯਥਾ ।। ੨.੯੨.
'ਇਹ ਕੌਸਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ — ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।'
ਅਸ੍ਯਾਵਾਮਭੁਜਂ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾ ਯੈषਾ ਤਿष੍ਠਤਿ ਦੁਰ੍ਮਨਾ: । ਕਰ੍ਣਿਕਾਰਸ੍ਯ ਸ਼ਾਖੇਵ ਸ਼ੀਰ੍ਣਪੁष੍ਪਾ ਵਨਾਨ੍ਤਰੇ ।। ੨.੯੨.
'ਇਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਇਹ ਦੁਖੀ ਰਾਣੀ ਖੜੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹਨ।'
ਏਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸੁਤੌ ਦੇਵ੍ਯਾ: ਕੁਮਾਰੌ ਦੇਵਵਰ੍ਣਿਨੌ । ਉਭੌ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨੌ ਵੀਰੌ ਸਤ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਮੌ ।। ੨.੯੨.
'ਇਸ ਰਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ — ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ — ਜੋ ਸੱਚੇ ਬਹਾਦਰ ਹਨ।'
ਯਸ੍ਯਾ: ਕृਤੇ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰੌ ਜੀਵਨਾਸ਼ਮਿਤੋ ਗਤੌ । ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਵਿਹੀਨਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਦਸ਼ਰਥੋ ਗਤ: ।। ੨.੯੨.
'ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।'
ਕ੍ਰੋਧਨਾਮਕृਤਪ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਦृਪ੍ਤਾਂ ਸੁਭਗਮਾਨਿਨੀਮ੍ । ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਕਾਮਾਂ ਕੈਕੇਯੀਮਨਾਰ੍ਯ੍ਯਾਮਾਰ੍ਯਰੂਪਿਣੀਮ੍ ।। ੨.੯੨.
'ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਣੋ — ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ, ਅਕਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ, ਦੌਲਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨਾਰੀ, ਪਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਰੀ ਹੈ।'
ਮਮੈਤਾਂ ਮਾਤਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨृਸ਼ਂਸਾਂ ਪਾਪਨਿਸ਼੍ਚਯਾਮ੍ । ਯਤੋ ਮੂਲਂ ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵ੍ਯਸਨਂ ਮਹਦਾਤ੍ਮਨ: ।। ੨.੯੨.
'ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਦੀ ਨੀਅਤ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਦਾ ਮੁਲ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।'
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਨਰਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੋ ਬਾष੍ਪਗਦ੍ਗਦਯਾ ਗਿਰਾ । ਸ ਨਿਸ਼ਸ਼੍ਵਾਸ ਤਾਮ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੋ ਨਾਗ: ਕ੍ਰੁਦ੍ਧ ਇਵ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ।। ੨.੯੨.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਰੁਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ।
ਭਰਦ੍ਵਾਜੋ ਮਹਰ੍षਿਸ੍ਤਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਂ ਭਰਤਂ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧਿਰਿਦਂ ਵਚਨਮਰ੍ਥਵਤ੍ ।। ੨.੯੨.
ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜਦ ਉਹ ਐਸਾ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਮਤਲਬੀ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਨ ਦੋषੇਣਾਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਾ ਕੈਕੇਯੀ ਭਰਤ ਤ੍ਵਯਾ । ਰਾਮਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਨਂ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ ਸੁਖੋਦਰ੍ਕਂ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।। ੨.੯੨.
'ਭਰਤ, ਤੂੰ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਸਮਝ; ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਆਖਿਰ ਚੰਗਾ ਫਲ ਲਿਆਵੇਗਾ।'
ਦੇਵਾਨਾਂ ਦਾਨਵਾਨਾਂ ਚ ऋषੀਣਾਂ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਹਿਤਮੇਵ ਭਵਿष੍ਯਦ੍ਧਿ ਰਾਮਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਨਾਦਿਹ ।। ੨.੯੨.
'ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭਲਾਈ ਲਿਆਵੇਗਾ।'
ਅਭਿਵਾਦ੍ਯ ਤੁ ਸਂਸਿਦ੍ਧ: ਕृਤ੍ਵਾ ਚੈਨਂ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍ । ਆਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯ ਭਰਤ: ਸੇਨ੍ਯਂ ਯੁਜ੍ਯਤਾਮਿਤ੍ਯਚੋਦਯਤ੍ ।। ੨.੯੨.
ਭਰਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਫਿਰੇ ਅਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਓ, ਚਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਤੋ ਵਾਜਿਰਥਾਨ੍ ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦਿਵ੍ਯਾਨ੍ ਹੇਮਪਰਿष੍ਕृਤਾਨ੍ । ਅਧ੍ਯਾਰੋਹਤ੍ ਪ੍ਰਯਾਣਾਰ੍ਥੀ ਬਹੂਨ੍ ਬਹੁਵਿਧੋ ਜਨ: ।। ੨.੯੨.
ਫਿਰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਵਧੀਆ ਰਥਾਂ ਜੋੜ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜੋ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।
ਗਜਕਨ੍ਯਾ ਗਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਹੇਮਕਕ੍ਸ਼੍ਯਾ: ਪਤਾਕਿਨ: । ਜੀਮੂਤਾ ਇਵ ਘਰ੍ਮਾਨ੍ਤੇ ਸਘੋषਾ: ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਸ੍ਥਿਰੇ ।। ੨.੯੨.
ਹਾਥਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲਗਾਮਾਂ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ, ਗਰਜਦੇ ਬਦਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚਲ ਪਏ।
ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਯਪਿ ਯਾਨਾਨਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ ਲਘੂਨਿ ਚ । ਪ੍ਰਯਯੁ: ਸੁਮਹਾਰ੍ਹਾਣਿ ਪਾਦੈਰੇਵ ਪਦਾਤਯ: ।। ੨.੯੨.
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਚਲ ਪਈਆਂ, ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਤੁਰੇ।
ਅਥ ਯਾਨਪ੍ਰਵੇਕੈਸ੍ਤੁ ਕੌਸਲ੍ਯਾਪ੍ਰਮੁਖਾ: ਸ੍ਤ੍ਰਿਯ: । ਰਾਮਦਰ੍ਸ਼ਨਕਾਂਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯ: ਪ੍ਰਯਯੁਰ੍ਮੁਦਿਤਾਸ੍ਤਦਾ ।। ੨.੯੨.
ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਢੱਕੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ 'ਚ ਚਲ ਪਈਆਂ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਤਰੁਣਾਭਾਸਾਂ ਨਿਯੁਕ੍ਤਾਂ ਸ਼ਿਬਿਕਾਂ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ । ਆਸ੍ਥਾਯ ਪ੍ਰਯਯੌ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਭਰਤ: ਸਪਰਿਚ੍ਛਦ: ।। ੨.੯੨.
ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਰੁਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ੁਭ ਪਲਕੀਨ 'ਚ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।
ਸਾ ਪ੍ਰਯਾਤਾ ਮਹਾਸੇਨਾ ਗਜਵਾਜਿਰਥਾਕੁਲਾ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਦਿਸ਼ਮਾਵृਤ੍ਯ ਮਹਾਮੇਘ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤ: ।। ੨.੯੨.
ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਧੀ, ਵੱਡੇ ਉਠਦੇ ਬਦਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈ।
ਵਨਾਨਿ ਤੁ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਜੁष੍ਟਾਨਿ ਮृਗਪਕ੍ਸ਼ਿਭਿ: । ਗਙ੍ਗਾਯਾ: ਪਰਵੇਲਾਯਾਂ ਗਿਰਿष੍ਵਪਿ ਨਦੀषੁ ਚ ।। ੨.੯੨.
ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਸਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਹृष੍ਟਦ੍ਵਿਜਵਾਜਿਯੋਧਾ ਵਿਤ੍ਰਾਸਯਨ੍ਤੀ ਮृਗਪਕ੍ਸ਼ਿਸਙ੍ਘਾਨ੍ । ਮਹਦ੍ਵਨਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਗਾਹਮਾਨਾ ਰਰਾਜ ਸੇਨਾ ਭਰਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ।। ੨.੯੨.
ਭਰਤ ਦੀ ਫੌਜ, ਪੰਡਿਤਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜੰਗਲ 'ਚ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਉੱਥੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿਨਵਤਿਤਮ: ਸਰ੍ਗ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਨਵੇਂ-ਦੋਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਲਿਖਿਆ।
thumb|ਤ੍ਰਿਨਵਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਤਯਾ ਮਹਤ੍ਯਾ ਯਾਯਿਨ੍ਯਾ ਧ੍ਵਜਿਨ੍ਯਾ ਵਨਵਾਸਿਨ: । ਅਰ੍ਦ੍ਦਿਤਾ ਯੂਥਪਾ ਮਤ੍ਤਾ: ਸਯੂਥਾ: ਸਮ੍ਪ੍ਰਦੁਦ੍ਰੁਵੁ: ।। ੨.੯੩.
ਜਦੋਂ ਵੱਡੀ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਵਧੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਭੱਜ ਪਏ।
ऋਕ੍ਸ਼ਾ: ਪृषਤਸਙ੍ਘਾਸ਼੍ਚ ਰੁਰਵਸ਼੍ਚ ਸਮਤਨ੍ਤ: । ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਨਰਾਜੀषੁ ਗਿਰਿष੍ਵਪਿ ਨਦੀषੁ ਚ ।। ੨.੯੩.
ਭਾਲੂ, ਚਿਤਕਬਰੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਰੂਸ, ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।