ਪ੍ਰਤਿਪਾਨਹ੍ਰਦਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਣਾਨ੍ ਖਰੋष੍ਟ੍ਰਗਜਵਾਜਿਨਾਮ੍ । ਅਵਗਾਹ੍ਯ ਸੁਤੀਰ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰਦਾਨ੍ ਸੋਤ੍ਪਲਪੁष੍ਕਰਾਨ੍ ।। ੨.੯੧.
ਉਥੇ ਤਲਾਵਾਂ ਉੱਠ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਚੰਗੀ ਕੰਢ ਵਾਲੇ ਤਲਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਮਲ ਤੇ ਜਲ-ਕੁੰਭੀਆਂ ਵੀ ਸਨ।
ਆਕਾਸ਼ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਮਾਨ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛਤੋਯਾਨ੍ ਸੁਖਪ੍ਲਵਾਨ੍ । ਨੀਲਵੈਡੂਰ੍ਯ੍ਯਵਰ੍ਣਾਂਸ਼੍ਚ ਮृਦੂਨ੍ ਯਵਸਸਞ੍ਚਯਾਨ੍ ।। ੨.੯੧.
ਉਥੇ ਤਲਾਵਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਸਾਫ ਪਾਣੀ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਤੇ ਨੀਲੇ ਪਾਟਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਨਰਮ ਜੌ ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ ਸਨ।
ਨਿਰ੍ਵਾਪਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਤੇ ਦਦृਸ਼ੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ਼: ।। ੨.੯੧.
ਉਥੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਯਜਨ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਵ੍ਯਸ੍ਮਯਨ੍ਤ ਮਨੁष੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਲ੍ਪਂ ਤਦਦ੍ਭੁਤਮ੍ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾਤਿਥ੍ਯਂ ਕृਤਂ ਤਾਦृਕ੍ ਭਰਤਸ੍ਯ ਮਹਰ੍षਿਣਾ ।। ੨.੯੧.
ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਅਦਭੁਤ ਮਿਹਮਾਨਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਅਨੋਖਾ ਸਮਝਿਆ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਰਮਮਾਣਾਨਾਂ ਦੇਵਾਨਾਮਿਵ ਨਨ੍ਦਨੇ । ਭਰਦ੍ਵਾਜਾਸ਼੍ਰਮੇ ਰਮ੍ਯੇ ਸਾ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਵ੍ਯਤ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤ ।। ੨.੯੧.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਨੰਦਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਤ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਲੰਘ ਗਈ।
ਪ੍ਰਤਿਜਗ੍ਮੁਸ਼੍ਚ ਤਾ ਨਦ੍ਯੋ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਯਥਾਗਤਮ੍ । ਭਰਦ੍ਵਾਜਮਨੁਜ੍ਞਾਪ੍ਯ ਤਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾ ਵਰਾਙ੍ਗਨਾ: ।। ੨.੯੧.
ਫਿਰ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵ, ਭਰਦਵਾਜ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ, ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ।
ਤਥੈਵ ਮਤ੍ਤਾ ਮਦਿਰੋਤ੍ਕਟਾ ਨਰਾਸ੍ਤਥੈਵ ਦਿਵ੍ਯਾਗੁਰੁਚਨ੍ਦਨੋਕ੍ਸ਼ਿਤਾ: । ਤਥੈਵ ਦਿਵ੍ਯਾ ਵਿਵਿਧਾ: ਸ੍ਰਗੁਤ੍ਤਮਾ: ਪृਥਕ੍ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਾ ਮਨੁਜੈ: ਪ੍ਰਮਰ੍ਦਿਤਾ: ।। ੨.੯੧.
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਸਤ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਅਲੋ ਤੇ ਚੰਦਨ ਲਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਹਿ ਗਏ; ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੰਗੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕਨਵਤਿਤਮ: ਸਰ੍ਗ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
thumb|ਦ੍ਵਿਨਵਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਤਤਸ੍ਤਾਂ ਰਜਨੀਂ ਵ੍ਯੁष੍ਯ ਭਰਤ: ਸਪਰਿਚ੍ਛਦ: । ਕृਤਾਤਿਥ੍ਯੋ ਭਰਦ੍ਵਾਜਂ ਕਾਮਾਦਭਿਜਗਾਮ ऺਹ ।। ੨.੯੨.
ਉਹ ਰਾਤ ਲੰਘਾ ਕੇ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਭਰਦਵਾਜ ਵੱਲ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਿਹਮਾਨਦਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਤਮृषਿ: ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰਂ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚਾਗਤਮ੍ । ਹੁਤਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰੋ ਭਰਤਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜੋ ऽਭ੍ਯਭਾषਤ ।। ੨.੯੨.
ਭਰਤ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਇਆ; ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਹਵਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਕਚ੍ਚਿਦਤ੍ਰ ਸੁਖਾ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤਵਾਸ੍ਮਦ੍ਵਿषਯੇ ਗਤਾ । ਸਮਗ੍ਰਸ੍ਤੇ ਜਨ: ਕਚ੍ਚਿਦਾਤਿਥ੍ਯੇ ਸ਼ਂਸ ਮੇ ऽਨਘ ।। ੨.੯੨.
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੰਘਾਈ? ਕੀ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਰਾ ਜਥਾ ਠੀਕ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਨਿਰਮਲ, ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਹਮਾਨਦਾਰੀ ਪਸੰਦ ਆਈ?
ਤਮੁਵਾਚਾਞ੍ਜਲਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਭਰਤੋ ऽਭਿਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਚ । ਆਸ਼੍ਰਮਾਦਭਿਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮृषਿਮੁਤ੍ਤਮਤੇਜਸਮ੍ ।। ੨.੯੨.
ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸੁਖੋषਿਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਭਗਵਨ੍ ਸਮਗ੍ਰਬਲਵਾਹਨ: । ਤਰ੍ਪਿਤ: ਸਰ੍ਵਕਾਮੈਸ਼੍ਚ ਸਾਮਾਤ੍ਯੋ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ।। ੨.੯੨.
ਭਗਵਾਨ, ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਤੇ ਸਾਥੀ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹੇ; ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਪੇਤਕ੍ਲਮਸਨ੍ਤਾਪਾ: ਸੁਭਿਕ੍ਸ਼ਾ: ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰਯਾ: । ਅਪਿ ਪ੍ਰੇष੍ਯਾਨੁਪਾਦਾਯ ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਮ ਸੁਸੁਖੋषਿਤਾ: ।। ੨.੯੨.
ਸਾਡਾ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਠਹਿਰਣ ਦੀ ਵਧੀਆ ਸੁਵਿਧਾ ਮਿਲੀ; ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਨੌਕਰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਮੀ ਦੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹੇ।
ਆਮਨ੍ਤ੍ਰਯੇ ऽਹਂ ਭਗਵਨ੍ ਕਾਮਂ ਤ੍ਵਾਮृषਿਸਤ੍ਤਮ । ਸਮੀਪਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਂ ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਮੈਤ੍ਰੇਣੇਕ੍ਸ਼ਸ੍ਵ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ।। ੨.੯੨.
ਭਗਵਾਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਤਰਤਾ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖੋ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
ਆਸ਼੍ਰਮਂ ਤਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਧਾਰ੍ਮਿਕਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨ: । ਆਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਕਤਮੋ ਮਾਰ੍ਗ: ਕਿਯਾਨਿਤਿ ਚ ਸ਼ਂਸ ਮੇ ।। ੨.੯੨.
ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹ ਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਦੂਰ ਹੈ।
ਇਤਿ ਪृष੍ਟਸ੍ਤੁ ਭਰਤਂ ਭ੍ਰਾਤृਦਰ੍ਸ਼ਨਲਾਲਸਮ੍ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਮਹਾਤੇਜਾ ਭਰਦ੍ਵਾਜੋ ਮਹਾਤਪਾ: ।। ੨.੯੨.
ਭਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ, ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ; ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਭਰਤਾਰ੍ਦ੍ਧਤृਤੀਯੇषੁ ਯੋਜਨੇष੍ਵਜਨੇ ਵਨੇ । ਚਿਤ੍ਰਕੂਟੋ ਗਿਰਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਰਮ੍ਯਨਿਰ੍ਦਰਕਾਨਨ: ।। ੨.੯੨.
ਭਰਤ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤੇ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਦੂਰ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਵਣ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਨ।
ਉਤ੍ਤਰਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ । ਪੁष੍ऺਿਪਤਦ੍ਰੁਮਸਞ੍ਛਨ੍ਨਾ ਰਮ੍ਯਪੁष੍ਪਿਤਕਾਨਨਾ ।। ੨.੯੨.
ਉਸਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਸਰਿਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਵਤ: । ਤਯੋ: ਪਰ੍ਣਕੁਟੀ ਤਾਤ ਤਤ੍ਰ ਤੌ ਵਸਤੋ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ।। ੨.੯੨.
ਉਸ ਨਦੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਪਿਆਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨੈਵ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਸਵ੍ਯਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮੇਵ ਵਾ । ਗਜਵਾਜਿਰਥਾਕੀਰ੍ਣਾਂ ਵਾਹਿਨੀਂ ਵਾਹਿਨੀਪਤੇ । ਵਾਹਯਸ੍ਵ ਮਹਾਭਾਗ ਤਤੋ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਸਿ ਰਾਘਵਮ੍ ।। ੨.੯੨.
ਸੈਨਾ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਫੌਜ — ਜੋ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ — ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂ ਖੱਬੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਚਲੋ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵੋਗੇ।
ਪ੍ਰਯਾਣਮਿਤਿ ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਜਰਾਜਸ੍ਯ ਯੋषਿਤ: । ਹਿਤ੍ਵਾ ਯਾਨਾਨਿ ਯਾਨਾਰ੍ਹਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਪਰ੍ਯ੍ਯਵਾਰਯਨ੍ ।। ੨.੯੨.
ਜਦੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਥਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਸੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।
ਵੇਪਮਾਨਾ ਕृਸ਼ਾ ऺਦੀਨਾ ਸਹ ਦੇਵ੍ਯਾ ਸੁਮਿਤ੍ਰਯਾ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਤਤ੍ਰ ਜਗ੍ਰਾਹ ਕਰਾਭ੍ਯਾਂ ਚਰਣੌ ਮੁਨੇ: ।। ੨.੯੨.
ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਕੰਪ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ।
ਅਸਮृਦ੍ਧੇਨ ਕਾਮੇਨ ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ੍ਯ ਗਰ੍ਹਿਤਾ । ਕੈਕੇਯੀ ਤਸ੍ਯ ਜਗ੍ਰਾਹ ਚਰਣੌ ਸਵ੍ਯਪਤ੍ਰਪਾ ।। ੨.੯੨.
ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ।
ਤਂ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮਾਗਮ੍ਯ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਮਹਾਮੁਨਿਮ੍ । ਅਦੂਰਾਦ੍ਭਰਤਸ੍ਯੈਵ ਤਸ੍ਥੌ ਦੀਨਮਨਾਸ੍ਤਦਾ ।। ੨.੯੨.
ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਭਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਦੂਰ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ।
ਤਤ: ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਭਰਤਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜੋ ਦृਢਵ੍ਰਤ: । ਵਿਸ਼ੇषਂ ਜ੍ਞਾਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਮਾਤऽਣਾਂ ਤਵ ਰਾਘਵ ।। ੨.੯੨.
ਫਿਰ ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਰਾਘਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।'
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਭਰਤੋ ਭਰਦ੍ਵਾਜੇਨ ਧਾਰ੍ਮਿਕ: । ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਚਨਕੋਵਿਦ: ।। ੨.੯੨.
ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਭਰਤ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਯਾਮਿਮਾਂ ਭਗਵਨ੍ ਦੀਨਾਂ ਸ਼ੋਕਾਨਸ਼ਨਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਮ੍ । ਪਿਤੁਰ੍ਹਿ ਮਹਿषੀਂ ਦੇਵੀਂ ਦੇਵਤਾਮਿਵ ਪਸ਼੍ਯਸਿ ।। ੨.੯੨.
'ਭਗਵਾਨ ਜੀ, ਇਹ ਜੋ ਦੁਖੀ, ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਹੋਵੇ।'
ਏषਾ ਤਂ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰਂ ਸਿਂਹਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਗਾਮਿਨਮ੍ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਸੁषੁਵੇ ਰਾਮਂ ਧਾਤਾਰਮਦਿਤਿਰ੍ਯਥਾ ।। ੨.੯੨.
'ਇਹ ਕੌਸਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ — ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।'
ਅਸ੍ਯਾਵਾਮਭੁਜਂ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾ ਯੈषਾ ਤਿष੍ਠਤਿ ਦੁਰ੍ਮਨਾ: । ਕਰ੍ਣਿਕਾਰਸ੍ਯ ਸ਼ਾਖੇਵ ਸ਼ੀਰ੍ਣਪੁष੍ਪਾ ਵਨਾਨ੍ਤਰੇ ।। ੨.੯੨.
'ਇਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਇਹ ਦੁਖੀ ਰਾਣੀ ਖੜੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹਨ।'