ਅਪ੍ਰਹृष੍ਟ ਬਲਾਮ੍ ਨ੍ਯੂਨਾਮ੍ ਵਿषਮਸ੍ਥਾਮ੍ ਅਨਾਵृਤਾਮ੍ । ਸ਼ਤ੍ਰਵੋ ਨ ਅਭਿਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਾਨ੍ ਵਿष ਕृਤਾਨ੍ ਇਵ ॥੨-੮੮-
ਫੌਜ ਉਦਾਸ, ਘੱਟ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾ ਰੱਖਿਆ ਦੇ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।
ਅਦ੍ਯ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਭੂਮੌ ਤੁ ਸ਼ਯਿष੍ਯੇ ਅਹਮ੍ ਤृਣੇषੁ ਵਾ । ਫਲ ਮੂਲ ਅਸ਼ਨੋ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਜਟਾ ਚੀਰਾਣਿ ਧਾਰਯਨ੍ ॥੨-੮੮-
ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਵੀ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਰਹਾਂਗਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾਂਦਾ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਦਾ ਰਹਾਂਗਾ।
ਤਸ੍ਯ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਉਤ੍ਤਰਮ੍ ਕਾਲਮ੍ ਨਿਵਤ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸੁਖਮ੍ ਵਨੇ । ਤਮ੍ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰਵਮ੍ ਆਮੁਚ੍ਯ ਨ ਅਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥੨-੮੮-
ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਾਂਗਾ, ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ; ਇਹ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਵਸਨ੍ਤਮ੍ ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ ਅਰ੍ਥਾਯ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨੋ ਮਾ ਅਨੁਵਤ੍ਸ੍ਯਤਿ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਨ ਸਹ ਤੁ ਆਰ੍ਯੋ ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਪਾਲਯਿष੍ਯਤਿ ॥੨-੮੮-
ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ।
ਅਭਿषੇਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਮ੍ ਅਯੋਧ੍ਯਾਯਾਮ੍ ਦ੍ਵਿਜਾਤਯਃ । ਅਪਿ ਮੇ ਦੇਵਤਾਃ ਕੁਰ੍ਯੁਰ੍ ਇਮਮ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਮਨੋ ਰਥਮ੍ । ਪ੍ਰਸਾਦ੍ਯਮਾਨਃ ਸ਼ਿਰਸਾ ਮਯਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਬਹੁ ਪ੍ਰਕਾਰਮ੍ ਯਦਿ ਨ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ॥੨-੮੮-
ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ, ਦੁਜਾਤੀ ਰਾਮ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਨਗੇ; ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਰੱਬ ਮੇਹਰ ਕਰੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਨਿਵਾਂ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂ, ਜੇ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵੇ।
ਤਤੋਨ੍ਰੁਵਤ੍ਸਯਾਮਿ ਚਿਰਾਯ ਰਾਘਵਮ੍ । ਵਨੇਚਰਮ੍ ਨਹ੍ਰੁਤਿ ਮਾਮ੍ਰੁਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਰੁਮ੍ ॥੨-੮੮-
ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਹਾਂਗਾ, ਰਾਘਵ ਲਈ ਤਰਸਦਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
thumb|ਏਕੋਨਨਵਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਵ੍ਯੁष੍ਯ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਤੁ ਤਤ੍ਰੈਵ ਗਙ੍ਗਾਕੂਲੇ ਸ ਰਾਘਵ: । ਭਰਤ: ਕਾਲ੍ਯਮੁਤ੍ਥਾਯ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨.੮੯.
ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨੋਤ੍ਤਿष੍ਠ ਕਿਂ ਸ਼ੇषੇ ਨਿषਾਦਾਧਿਪਤਿਂ ਗੁਹਮ੍ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਨਯ ਭਦ੍ਰਂ ਤੇ ਤਾਰਯਿष੍ਯਤਿ ਵਾਹਿਨੀਮ੍ ।। ੨.੮੯.
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉਠ! ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ? ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਵੇਗਾ।
ਜਾਗਰ੍ਮਿ ਨਾਹਂ ਸ੍ਵਪਿਮਿ ਤਮੇਵਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ । ਇਤ੍ਯੇਵਮਬ੍ਰਵੀਦ੍ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨੋਪਿ ਪ੍ਰਚੋਦਿਤ: ।। ੨.੮੯.
ਮੈਂ ਸੋ ਰਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਗਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਭਰਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ 'ਤੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
ਇਤਿ ਸਂਵਦਤੋਰੇਵਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਨਰਸਿਂਹਯੋ: । ਆਗਮ੍ਯ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿ: ਕਾਲੇ ਗੁਹੋ ਭਰਤਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨.੮੯.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰ-ਵਾਂਗ ਮਰਦ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਕਚ੍ਚਿਤ੍ਸੁਖਂ ਨਦੀਤੀਰੇ ऽਵਾਤ੍ਸੀ: ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀਮ੍ । ਕਚ੍ਚਿਤ੍ਤੇ ਸਹਸੈਨ੍ਯਸ੍ਯ ਤਾਵਤ੍ਸਰ੍ਵਮਨਾਮਯਮ੍ ।। ੨.੮੯.
ਕਾਕੁਤਸਥ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਰਾਤ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੀ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਠੀਕ ਹਨ?
ਗੁਹਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤੁ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ੍ਨੇਹਾਦੁਦੀਰਿਤਮ੍ । ਰਾਮਸ੍ਯਾਨੁਵਸ਼ੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਭਰਤੋ ऽਪੀਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨.੮੯.
ਗੁਹਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
ਸੁਖਾ ਨ: ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ਰਾਜਨ੍ ਪੂਜਿਤਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਤੇ ਵਯਮ੍ । ਗਙ੍ਗਾਂ ਤੁ ਨੌਭਿਰ੍ਬਹ੍ਵੀਭਿਰ੍ਦਾਸ਼ਾ: ਸਨ੍ਤਾਰਯਨ੍ਤੁ ਨ: ।। ੨.੮੯.
ਰਾਜਾ, ਸਾਡੀ ਰਾਤ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਰਹੀ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਇਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਨੌਕਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨੌਕਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਣ।
ਤਤੋ ਗੁਹ: ਸਂਤ੍ਵਰਿਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਭਰਤਸ਼ਾਸਨਮ੍ । ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਨਗਰਂ ਤਂ ਜ੍ਞਾਤਿਜਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨.੮੯.
ਭਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਤ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਧ੍ਵਂ ਭਦ੍ਰਮਸ੍ਤੁ ਚ ਵ: ਸਦਾ । ਨਾਵ: ਸਮਨੁਕਰ੍षਧ੍ਵਂ ਤਾਰਯਿष੍ਯਾਮ ਵਾਹਿਨੀਮ੍ ।। ੨.੮੯.
ਉਠੋ, ਜਾਗੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ! ਨੌਕਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿਆਂਗੇ।
ਤੇ ਤਥੋਕ੍ਤਾ: ਸਮੁਤ੍ਥਾਯ ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਰਾਜਸ਼ਾਸਨਾਤ੍ । ਪਞ੍ਚ ਨਾਵਾਂ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸਮਾਨਿਨ੍ਯੁ: ਸਮਨ੍ਤਤ: ।। ੨.੮੯.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਉਠੇ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਨੌਕਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਿਆ।
ਅਨ੍ਯਾ: ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਮਹਾਘਣ੍ਟਾਧਰਾ ਵਰਾ: । ਸ਼ੋਭਮਾਨਾ: ਪਤਾਕਾਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਵਾਤਾ: ਸੁਸਂਹਤਾ: ।। ੨.੮੯.
ਕੁਝ ਨੌਕਾਂ 'ਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਪੱਟਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਤਤ: ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਵਿਜ੍ਞੇਯਾਂ ਪਾਣ੍ਡੁਕਮ੍ਬਲਸਂਵृਤਾਮ੍ । ਸਨਨ੍ਦਿਘੋषਾਂ ਕਲ੍ਯਾਣੀਂ ਗੁਹੋ ਨਾਵਮੁਪਾਹਰਤ੍ । ਤਾਮਾਰੁਰੋਹ ਭਰਤ: ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਸ਼੍ਚ ਮਹਾਬਲ: ।। ੨.੮੯.
ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਸਵਸਤਿਕ ਵਾਲੀ ਨੌਕ ਲਿਆਈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਫਿੱਕੀ ਕੰਬਲਾਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਸ਼ੁਭ ਡੌਲ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਨੌਕ ਸੋਹਣੀ ਸੀ। ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ, ਉਸ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਯਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾ ਰਾਜਯੋषਿਤ: । ਪੁਰੋਹਿਤਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਗੁਰਵੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਰਾਜਦਾਰਾਸ੍ਤਥੈਵ ਸ਼ਕਟਾਪਣਾ: ।। ੨.੮੯.
ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਪੂਜਾਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਰਥ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵੀ ਪਿੱਛੋਂ ਆਏ।
ਆਵਾਸਮਾਦੀਪਯਤਾਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਚਾਪ੍ਯਵਗਾਹਤਾਮ੍ । ਭਾਣ੍ਡਾਨਿ ਚਾਦਦਾਨਾਨਾਂ ਘੋषਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵਮਸ੍ਪृਸ਼ਤ੍ ।। ੨.੮੯.
ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਲਈ ਅੱਗ ਬਲਾਉਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।
ਪਤਾਕਿਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਤਾ ਨਾਵ: ਸ੍ਵਯਂ ਦਾਸ਼ੈਰਧਿष੍ਠਿਤਾ: । ਵਹਨ੍ਤ੍ਯੋ ਜਨਮਾਰੂਢਂ ਤਦਾ ਸਮ੍ਪੇਤੁਰਾਸ਼ੁਗਾ: ।। ੨.੮੯.
ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨੌਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਨੌਕਰ ਖੁਦ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਨਾਰੀਣਾਮਭਿਪੂਰ੍ਣਾਸ੍ਤੁ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਾਸ਼੍ਚਿਚ੍ਚ ਵਾਜਿਨਾਮ੍ । ਕਾਸ਼੍ਚਿਦਤ੍ਰ ਵਹਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਯਾਨਯੁਗ੍ਯਂ ਮਹਾਧਨਮ੍ ।। ੨.੮੯.
ਕੁਝ ਨੌਕਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਵੱਡਾ ਧਨ, ਜੋ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਤਾ: ਸ੍ਮ ਗਤ੍ਵਾ ਪਰਂ ਤੀਰਮਵਰੋਪ੍ਯ ਚ ਤਂ ਜਨਮ੍ । ਨਿਵृਤ੍ਤਾ: ਕਾਣ੍ਡਚਿਤ੍ਰਾਣਿ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਦਾਸ਼ਬਨ੍ਧੁਭਿ: ।। ੨.੮੯.
ਉਹ ਨੌਕਾਂ ਪਾਰ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਨੌਕਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬਾਂਸਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਸਵੈਜਯਨ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਗਜਾ ਗਜਾਰੋਹਪ੍ਰਚੋਦਿਤਾ: । ਤਰਨ੍ਤ: ਸ੍ਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ੍ਤੇ ਸਧ੍ਵਜਾ ਇਵ ਪਰ੍ਵਤਾ: ।। ੨.੮੯.
ਵਿਜੈ-ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ, ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਪਾਰ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖ ਰਹੇ ਸਨ।
ਨਾਵਸ਼੍ਚਾਰੁਰੁਹੁਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਪ੍ਲਵੈਸ੍ਤੇਰੁਸ੍ਤਥਾਪਰੇ । ਅਨ੍ਯੇ ਕੁਮ੍ਭਘਟੈਸ੍ਤੇਰੁਰਨ੍ਯੇ ਤੇਰੁਸ਼੍ਚ ਬਾਹੁਭਿ: ।। ੨.੮੯.
ਕੁਝ ਲੋਕ ਨਾਵਾਂ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਰ ਲੰਘ ਗਏ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਬੇੜਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਰ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੈਰ ਕੇ ਪਾਰ ਹੋ ਗਏ।
ਸਾ ਪੁਣ੍ਯਾ ਧ੍ਵਜਿਨੀ ਗਙ੍ਗਾ ਦਾਸ਼ੈ: ਸਨ੍ਤਾਰਿਤਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਮੈਤ੍ਰੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਯਯੌ ਪ੍ਰਯਾਗਵਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੨.੮੯.
ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਫੌਜ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਵਧੀਆ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ।
ਆਸ਼੍ਵਾਸਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਚਮੂਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਨਿਵੇਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਯਥੋਪਜੋषਮ੍ । ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜਮृषਿਪ੍ਰਵਰ੍ਯ੍ਯਮृਤ੍ਵਿਗ੍ਵृਤ: ਸਨ੍ ਭਰਤ: ਪ੍ਰਤਸ੍ਥੇ ।। ੨.੮੯.
ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਤ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚਲ ਪਿਆ।
ਸ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਮਭ੍ਯੁਪੇਤ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨੋ ਦੇਵਪੁਰੋਹਿਤਸ੍ਯ । ਦਦਰ੍ਸ਼ ਰਮ੍ਯੋਟਜਵृਕ੍ਸ਼षਣ੍ਡਂ ਮਹਦ੍ਵਨਂ ਵਿਪ੍ਰਵਰਸ੍ਯ ਰਮ੍ਯਮ੍ ।। ੨.੮੯.
ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪੂਜਾਰੀ ਸੀ, ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਝੋਪੜਿਆਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਵੇਖਿਆ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕੋਨਨਵਤਿਤਮ: ਸਰ੍ਗ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਿ ਕਾਵਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਉਣਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
thumb|ਨਵਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਭਰਦ੍ਵਾਜਾਸ਼੍ਰਮਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਕ੍ਰੋਸ਼ਾਦੇਵ ਨਰਰ੍षਭ: । ਬਲਂ ਸਰ੍ਵਮਵਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਜਗਾਮ ਸਹ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਭਿ: ।। ੨.੯੦.
ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਨੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।