ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਃ ਤੁ ਤਤਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਅਕਰੋਤ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਤਰਮ੍ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਨੀਯ ਬਰ੍ਹੀਮ੍षਿ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮ੍ ਰਾਘਵ ਕਾਰਣਾਤ੍ ॥੨-੮੭-
ਫਿਰ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਘਾਹ ਲਿਆ ਕੇ, ਸਾਫ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਛੋਣਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮਾਵਿਸ਼ਦ੍ ਰਾਮਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਤਰੇ ਸਹ ਸੀਤਯਾ । ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲ੍ਯ ਚ ਤਯੋਃ ਪਾਦਾਉ ਅਪਚਕ੍ਰਾਮ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ॥੨-੮੭-
ਉਸ ਵਿਛੋਣੇ 'ਤੇ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਚੁਪਚਾਪ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।
ਏਤਤ੍ ਤਦ੍ ਇਨ੍ਗੁਦੀ ਮੂਲਮ੍ ਇਦਮ੍ ਏਵ ਚ ਤਤ੍ ਤृਣਮ੍ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਾਮਃ ਚ ਸੀਤਾ ਚ ਰਾਤ੍ਰਿਮ੍ ਤਾਮ੍ ਸ਼ਯਿਤਾਉ ਉਭੌ ॥੨-੮੭-
ਇਹ ਇੰਗੁਦੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਹੀ ਘਾਹ ਹੈ ਜਿਸ 'ਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਕੱਟੀ ਸੀ।
ਨਿਯਮ੍ਯ ਪृष੍ਠੇ ਤੁ ਤਲ ਅਨ੍ਗੁਲਿਤ੍ਰਵਾਨ੍ । ਸ਼ਰੈਃ ਸੁਪੂਰ੍ਣਾਉ ਇषੁਧੀ ਪਰਮ੍ ਤਪਃ । ਮਹਦ੍ ਧਨੁਃ ਸਜ੍ਯਮ੍ ਉਪੋਹ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੋ । ਨਿਸ਼ਾਮ੍ ਅਤਿष੍ਠਤ੍ ਪਰਿਤੋ ਅਸ੍ਯ ਕੇਵਲਮ੍ ॥੨-੮੭-
ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਿੱਠ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਦ 'ਤੇ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕਵਰ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਭਰ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
ਤਤਃ ਤੁ ਅਹਮ੍ ਚ ਉਤ੍ਤਮ ਬਾਣ ਚਾਪਧृਕ੍ । ਸ੍ਥਿਤੋ ਅਭਵਮ੍ ਤਤ੍ਰ ਸ ਯਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ । ਅਤਨ੍ਦ੍ਰਿਭਿਰ੍ ਜ੍ਨਾਤਿਭਿਰ੍ ਆਤ੍ਤ ਕਾਰ੍ਮੁਕੈਰ੍ । ਮਹਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਕਲ੍ਪਮ੍ ਪਰਿਪਾਲਯਮਃ ਤਦਾ ॥੨-੮੭-
ਫਿਰ ਮੈਂ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਵਧਾਨ ਸੱਜਣਾਂ, ਜੋ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਸਨ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੱਡੇ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ।
thumb|ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਇਥੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਅਠਾਸੀਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਨਿਪੁਣਮ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਭਰਤਃ ਸਹ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ । ਇਨ੍ਗੁਦੀ ਮੂਲਮ੍ ਆਗਮ੍ਯ ਰਾਮ ਸ਼ਯ੍ਯਾਮ੍ ਅਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤਾਮ੍ ॥੨-੮੮-
ਸਭ ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇੰਗੁਦੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋਣੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਜਨਨੀਃ ਸਰ੍ਵਾ ਇਹ ਤੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ਸ਼ਯਿਤਾ ਭੂਮਾਉ ਇਦਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਵਿਮਰ੍ਦਿਤਮ੍ ॥੨-੮੮-
ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਰਾਤ ਭਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਸੀ; ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਲੇਟਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।"
ਮਹਾ ਭਾਗ ਕੁਲੀਨੇਨ ਮਹਾ ਭਾਗੇਨ ਧੀਮਤਾ । ਜਾਤੋ ਦਸ਼ਰਥੇਨ ਊਰ੍ਵ੍ਯਾਮ੍ ਨ ਰਾਮਃ ਸ੍ਵਪ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਤਿ ॥੨-੮੮-
ਉੱਚ ਕੁਲ ਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਅਜਿਨ ਉਤ੍ਤਰ ਸਮ੍ਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਵਰ ਆਸ੍ਤਰਣ ਸਮ੍ਚਯੇ । ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਪੁਰੁष ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਃ ਕਥਮ੍ ਸ਼ੇਤੇ ਮਹੀ ਤਲੇ ॥੨-੮੮-
ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵਾਘ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਪਸ਼ੂ ਚਮੜੀਆਂ ਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਵਿਛੋਣੀਆਂ 'ਤੇ ਸੁੱਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਅਗ੍ਰ ਵਿਮਾਨੇषੁ ਵਲਭੀषੁ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਹੈਮ ਰਾਜਤ ਭੌਮੇषੁ ਵਰ ਆਸ੍ਤ੍ਰਰਣ ਸ਼ਾਲਿषੁ ॥੨-੮੮-
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ, ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਰਸ਼ਾਂ 'ਤੇ, ਵਧੀਆ ਵਿਛੋਣਿਆਂ 'ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।
ਪੁष੍ਪ ਸਮ੍ਚਯ ਚਿਤ੍ਰੇषੁ ਚਨ੍ਦਨ ਅਗਰੁ ਗਨ੍ਧਿषੁ । ਪਾਣ੍ਡੁਰ ਅਭ੍ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇषੁ ਸ਼ੁਕ ਸਮ੍ਘ ਰੁਤੇषੁ ਚ ॥੨-੮੮-
ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ, ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ, ਤੇ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਿਆਂ।
ਪ੍ਰਾਸਾਦਵਰਵਰ੍ਯੇषੁ ਸ਼ੀਤਵਤ੍ਸੁ ਸੁਗਨ੍ਧਿषੁ । ਉषਿਤ੍ਵਾ ਮੇਰੁਕਲ੍ਪੇषੁ ਕृਤਕਾਮ੍ਚਨਭਿਤ੍ਤਿषੁ ॥੨-੮੮-
ਉਹ ਵਧੀਆ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ।
ਗੀਤ ਵਾਦਿਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਘੋषੈਰ੍ ਵਰ ਆਭਰਣ ਨਿਹ੍ਸ੍ਵਨੈਃ । ਮृਦਨ੍ਗ ਵਰ ਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਚ ਸਤਤਮ੍ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਿਤਃ ॥੨-੮੮-
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੀਤਾਂ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਵਧੀਆ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਸੀ।
ਬਨ੍ਦਿਭਿਰ੍ ਵਨ੍ਦਿਤਃ ਕਾਲੇ ਬਹੁਭਿਃ ਸੂਤ ਮਾਗਧੈਃ । ਗਾਥਾਭਿਰ੍ ਅਨੁਰੂਪਾਭਿਃ ਸ੍ਤੁਤਿਭਿਃ ਚ ਪਰਮ੍ਤਪਃ ॥੨-੮੮-
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਟ, ਸੂਤ ਤੇ ਮਾਗਧ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ, ਉਚਿਤ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰੀਆਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧੇਯਮ੍ ਇਦਮ੍ ਲੋਕੇ ਨ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮਾ । ਮੁਹ੍ਯਤੇ ਖਲੁ ਮੇ ਭਾਵਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਅਯਮ੍ ਇਤਿ ਮੇ ਮਤਿਃ ॥੨-੮੮-
ਇਹ ਗੱਲ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਮੇਰਾ ਸੋਚ ਹੈ।
ਨ ਨੂਨਮ੍ ਦੈਵਤਮ੍ ਕਿਮ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਲੇਨ ਬਲਵਤ੍ਤਰਮ੍ । ਯਤ੍ਰ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮੋ ਭੂਮਾਉ ਏਵਮ੍ ਸ਼ਯੀਤ ਸਃ ॥੨-੮੮-
ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇੰਝ ਸੁਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ।
ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਸ੍ਯ ਸੁਤਾ ਸੀਤਾ ਚ ਪ੍ਰਿਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾ । ਦਯਿਤਾ ਸ਼ਯਿਤਾ ਭੂਮੌ ਸ੍ਨੁषਾ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯ ਚ ॥੨-੮੮-
ਤੇ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੂਤ-ਵਧੂ, ਉਹ ਵੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲੇਟ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਯਮ੍ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਮਮ ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ ਇਦਮ੍ ਹਿ ਪਰਿਵਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲੇ ਕਠਿਨੇ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਗਾਤ੍ਰੈਰ੍ ਵਿਮृਦਿਤਮ੍ ਤृਣਮ੍ ॥੨-੮੮-
ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੌਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਇਹ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਪਲਟਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਠੋਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਨ੍ਯੇ ਸਾਭਰਣਾ ਸੁਪ੍ਤਾ ਸੀਤਾ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਯਨੇ ਤਦਾ । ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਕ੍ਤਾਃ ਕਨਕ ਬਿਨ੍ਦਵਃ ॥੨-੮੮-
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਉਤ੍ਤਰੀਯਮ੍ ਇਹ ਆਸਕ੍ਤਮ੍ ਸੁਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਸੀਤਯਾ ਤਦਾ । ਤਥਾ ਹ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ੍ਤੇ ਸਕ੍ਤਾਃ ਕੌਸ਼ੇਯ ਤਨ੍ਤਵਃ ॥੨-੮੮-
ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਕਪੜਾ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।
ਮਨ੍ਯੇ ਭਰ੍ਤੁਃ ਸੁਖਾ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਯੇਨ ਬਾਲਾ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ । ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਸਤੀ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਨ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਮੈਥਿਲੀ ॥੨-੮੮-
ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸੌਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨ, ਤਪਸਵਿਨੀ, ਨਰਮ-ਮੁਲਾਇਮ ਅਤੇ ਸਤਵਾਨ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਹਾ ਹਨ੍ਤਾਸ੍ਮਿ ਨृਸ਼ਮ੍ਸੋऽਹਮ੍ ਯਤ੍ਸਭਾਰ੍ਯਃ ਕृਤੇਮਮ । ਈਦृਸ਼ੀਂ ਰਾਘਵਃ ਸ਼ਯ੍ਯਾਮਧਿਸ਼ੇਤੇ ਹ੍ਯਾਨਾਥਵਤ੍ ॥੨-੮੮-
ਹਾਏ! ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਦਈ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਇੰਨੀ ਠੰਡੀ ਥਾਂ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਾਰ੍ਵਭੌਮ ਕੁਲੇ ਜਾਤਃ ਸਰ੍ਵ ਲੋਕ ਸੁਖ ਆਵਹਃ । ਸਰ੍ਵ ਲੋਕ ਪ੍ਰਿਯਃ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥੨-੮੮-
ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਕਥਮ੍ ਇਨ੍ਦੀਵਰ ਸ਼੍ਯਾਮੋ ਰਕ੍ਤ ਅਕ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਰਿਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਃ । ਸੁਖ ਭਾਗੀ ਚ ਦੁਹ੍ਖ ਅਰ੍ਹਃ ਸ਼ਯਿਤੋ ਭੁਵਿ ਰਾਘਵਃ ॥੨-੮੮-
ਕਿਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਧਨ੍ਯਃ ਖਲੁ ਮਹਾਭਾਗੋ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ਸ਼ੁਭਲਕ੍ਸ਼ਮਣਃ । ਭ੍ਰਾਤਰਮ੍ ਵਿषਮੇ ਕਾਲੇ ਯੋ ਰਾਮਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ॥੨-੮੮-
ਸੱਚਮੁੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲਕਸ਼ਣ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧਨਿਆ ਹੈ।
ਸਿਦ੍ਧ ਅਰ੍ਥਾ ਖਲੁ ਵੈਦੇਹੀ ਪਤਿਮ੍ ਯਾ ਅਨੁਗਤਾ ਵਨਮ੍ । ਵਯਮ੍ ਸਮ੍ਸ਼ਯਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਹੀਨਾਃ ਤੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ॥੨-੮੮-
ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨਚਾਹਾ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਚਲੀ ਗਈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਅਣਸੁਣੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ।
ਅਕਰ੍ਣ ਧਾਰਾ ਪृਥਿਵੀ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਇਵ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮਾ । ਗਤੇ ਦਸ਼ਰਥੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਰਾਮੇ ਚ ਅਰਣ੍ਯਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤੇ ॥੨-੮੮-
ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਐਸਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਦਸ਼ਰਥ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਨ ਚ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਤੇ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਮਨਸਾ ਅਪਿ ਵਸੁਮ੍ਧਰਾਮ੍ । ਵਨੇ ਅਪਿ ਵਸਤਃ ਤਸ੍ਯ ਬਾਹੁ ਵੀਰ੍ਯ ਅਭਿਰਕ੍ਸ਼ਿਤਾਮ੍ ॥੨-੮੮-
ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੋਈ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਸਮ੍ਵਰਣਾ ਰਕ੍ਸ਼ਾਮ੍ ਅਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤ ਹਯ ਦ੍ਵਿਪਾਮ੍ । ਅਪਾਵृਤ ਪੁਰ ਦ੍ਵਾਰਾਮ੍ ਰਾਜ ਧਾਨੀਮ੍ ਅਰਕ੍ਸ਼ਿਤਾਮ੍ ॥੨-੮੮-
ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਖਾਲੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲੇ, ਰਾਜ ਖਜਾਨਾ ਬਿਨਾ ਰੱਖਿਆ ਦੇ—