thumb|ਸਪ੍ਤਾਸ਼ੀਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਸਪ੍ਤਾਸ਼ੀਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸ੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤੱਸੀਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਗੁਹਸ੍ਯ ਵਚਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਭਰਤੋ ਭृਸ਼ਮ੍ ਅਪ੍ਰਿਯਮ੍ । ਧ੍ਯਾਨਮ੍ ਜਗਾਮ ਤਤ੍ਰ ਏਵ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ਅਪ੍ਰਿਯਮ੍ ॥੨-੮੭-
ਗੁਹਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਈ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਸੀ।
ਸੁਕੁਮਾਰੋ ਮਹਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਃ ਸਿਮ੍ਹ ਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਮਹਾ ਭੁਜਃ । ਪੁਣ੍ਡਰੀਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਕ੍ਸ਼ਃ ਤਰੁਣਃ ਪ੍ਰਿਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥੨-੮੭-
ਉਹ ਨਰਮ ਤੇ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੋਢੀਆਂ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀਆਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮ੍ ਤੁ ਕਾਲਮ੍ ਪਰਮ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ । ਪਪਾਤ ਸਹਸਾ ਤੋਤ੍ਰੈਰ੍ ਹृਦਿ ਵਿਦ੍ਧ ਇਵ ਦ੍ਵਿਪਃ ॥੨-੮੭-
ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਦਿਲ 'ਤੇ ਚੋਟ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ।
ਭਰਤਮ੍ ਮੁਰ੍ਚ੍Cਇਤਮ੍ ਦ੍ਰੁष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਵਰ੍ਣਵਦਨੋ ਗੁਹਃ । ਬਭੂਵ ਵ੍ਯਥਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭੂਮਿਕਮ੍ਪੇ ਯਥਾ ਦ੍ਰੁਮਃ ॥੨-੮੭-
ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਉਥੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਮ੍ ਤੁ ਭਰਤਮ੍ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨੋ ਅਨਨ੍ਤਰ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਰੁਰੋਦ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ ਵਿਸਮ੍ਜ੍ਨਃ ਸ਼ੋਕ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ॥੨-੮੭-
ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਿਆ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥੱਕ ਗਿਆ।
ਤਤਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸਮਾਪੇਤੁਰ੍ ਮਾਤਰੋ ਭਰਤਸ੍ਯ ਤਾਃ । ਉਪਵਾਸ ਕृਸ਼ਾ ਦੀਨਾ ਭਰ੍ਤृ ਵ੍ਯਸਨ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ॥੨-੮੭-
ਫਿਰ ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਉਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ।
ਤਾਃ ਚ ਤਮ੍ ਪਤਿਤਮ੍ ਭੂਮੌ ਰੁਦਨ੍ਤ੍ਯਃ ਪਰ੍ਯਵਾਰਯਨ੍ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਤੁ ਅਨੁਸृਤ੍ਯ ਏਨਮ੍ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ ਪਰਿषਸ੍ਵਜੇ ॥੨-੮੭-
ਉਹ ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ, ਘੇਰ ਲਿਆ; ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਈ ਤੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
ਵਤ੍ਸਲਾ ਸ੍ਵਮ੍ ਯਥਾ ਵਤ੍ਸਮ੍ ਉਪਗੂਹ੍ਯ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ । ਪਰਿਪਪ੍ਰਗ੍ਚ੍Cਅ ਭਰਤਮ੍ ਰੁਦਨ੍ਤੀ ਸ਼ੋਕ ਲਾਲਸਾ ॥੨-੮੭-
ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ।
ਪੁਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ ਨ ਤੇ ਕਚ੍ਚਿਤ੍ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਪਰਿਬਾਧਤੇ । ਅਦ੍ਯ ਰਾਜ ਕੁਲਸ੍ਯ ਅਸ੍ਯ ਤ੍ਵਦ੍ ਅਧੀਨਮ੍ ਹਿ ਜੀਵਿਤਮ੍ ॥੨-੮੭-
ਪੁੱਤਰ, ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਘਰ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
ਤ੍ਵਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਤ੍ਰ ਜੀਵਾਮਿ ਰਾਮੇ ਸਭ੍ਰਾਤृਕੇ ਗਤੇ । ਵृਤ੍ਤੇ ਦਸ਼ਰਥੇ ਰਾਜ੍ਨਿ ਨਾਥ ਏਕਃ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਦ੍ਯ ਨਃ ॥੨-੮੭-
ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
ਕਚ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇ ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ਤੇ ਕਿਮ੍ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਰਿਯਮ੍ । ਪੁਤ੍ਰ ਵਾ ਹ੍ਯ੍ ਏਕਪੁਤ੍ਰਾਯਾਃ ਸਹ ਭਾਰ੍ਯੇ ਵਨਮ੍ ਗਤੇ ॥੨-੮੭-
ਪੁੱਤਰ, ਕਦੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਮਾੜਾ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹੈ।
ਸ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮ੍ ਸਮਾਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਰੁਦਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਮਹਾ ਯਸ਼ਾਃ । ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਪਰਿਸਾਨ੍ਤ੍ਵ੍ਯ ਇਦਮ੍ ਗੁਹਮ੍ ਵਚਨਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੮੭-
ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਰੋਂਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ; ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ:
ਭ੍ਰਾਤਾ ਮੇ ਕ੍ਵ ਅਵਸਦ੍ ਰਾਤ੍ਰਿਮ੍ ਕ੍ਵ ਸੀਤਾ ਕ੍ਵ ਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ । ਅਸ੍ਵਪਤ੍ ਸ਼ਯਨੇ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਿਮ੍ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਗੁਹ ਸ਼ਮ੍ਸ ਮੇ ॥੨-੮੭-
ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਿੱਥੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਿਹਾ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹ ਕਿਸ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਸੌਏ, ਕੀ ਖਾਧਾ? ਦੱਸੋ ਗੁਹਾ।
ਸੋ ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਭਰਤਮ੍ ਪृष੍ਟੋ ਨਿषਾਦ ਅਧਿਪਤਿਰ੍ ਗੁਹਃ । ਯਦ੍ ਵਿਧਮ੍ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦੇ ਚ ਰਾਮੇ ਪ੍ਰਿਯ ਹਿਤੇ ਅਤਿਥੌ ॥੨-੮੭-
ਭਰਤ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਹਾ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ—ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ, ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
ਅਨ੍ਨਮ੍ ਉਚ੍ਚ ਅਵਚਮ੍ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਾਃ ਫਲਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ । ਰਾਮਾਯ ਅਭ੍ਯਵਹਾਰ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਬਹੁ ਚ ਉਪਹृਤਮ੍ ਮਯਾ ॥੨-੮੭-
ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਖਾਣਾ, ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਈ।
ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੁਜ੍ਨਾਸੀਦ੍ ਰਾਮਃ ਸਤ੍ਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ । ਨ ਹਿ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗृਹ੍ਣਾਤ੍ ਸ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਮ੍ ਅਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ ॥੨-੮੭-
ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।
ਨ ਹ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਾਭਿਃ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍ ਸਖੇ ਦੇਯਮ੍ ਤੁ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਇਤਿ ਤੇਨ ਵਯਮ੍ ਰਾਜਨ੍ਨ੍ ਅਨੁਨੀਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ॥੨-੮੭-
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਾਨੂੰ ਦੋਸਤ, ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰ ਸਦਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਰਾਜਨ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਨ ਸਮਾਨੀਤਮ੍ ਪੀਤ੍ਵਾ ਵਾਰਿ ਮਹਾ ਯਸ਼ਾਃ । ਔਪਵਾਸ੍ਯਮ੍ ਤਦਾ ਅਕਾਰ੍षੀਦ੍ ਰਾਘਵਃ ਸਹ ਸੀਤਯਾ ॥੨-੮੭-
ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਪੀਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ।
ਤਤਃ ਤੁ ਜਲ ਸ਼ੇषੇਣ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੋ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਕਰੋਤ੍ ਤਦਾ । ਵਾਗ੍ ਯਤਾਃ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ਸਮ੍ਧ੍ਯਾਮ੍ ਉਪਾਸਤ ਸਮਾਹਿਤਾਃ ॥੨-੮੭-
ਫਿਰ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਬਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਰਸਮ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਤਿੰਨੇ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਃ ਤੁ ਤਤਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਅਕਰੋਤ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਤਰਮ੍ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਨੀਯ ਬਰ੍ਹੀਮ੍षਿ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮ੍ ਰਾਘਵ ਕਾਰਣਾਤ੍ ॥੨-੮੭-
ਫਿਰ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਘਾਹ ਲਿਆ ਕੇ, ਸਾਫ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਛੋਣਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮਾਵਿਸ਼ਦ੍ ਰਾਮਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਤਰੇ ਸਹ ਸੀਤਯਾ । ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲ੍ਯ ਚ ਤਯੋਃ ਪਾਦਾਉ ਅਪਚਕ੍ਰਾਮ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ॥੨-੮੭-
ਉਸ ਵਿਛੋਣੇ 'ਤੇ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਚੁਪਚਾਪ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।
ਏਤਤ੍ ਤਦ੍ ਇਨ੍ਗੁਦੀ ਮੂਲਮ੍ ਇਦਮ੍ ਏਵ ਚ ਤਤ੍ ਤृਣਮ੍ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਾਮਃ ਚ ਸੀਤਾ ਚ ਰਾਤ੍ਰਿਮ੍ ਤਾਮ੍ ਸ਼ਯਿਤਾਉ ਉਭੌ ॥੨-੮੭-
ਇਹ ਇੰਗੁਦੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਹੀ ਘਾਹ ਹੈ ਜਿਸ 'ਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਕੱਟੀ ਸੀ।
ਨਿਯਮ੍ਯ ਪृष੍ਠੇ ਤੁ ਤਲ ਅਨ੍ਗੁਲਿਤ੍ਰਵਾਨ੍ । ਸ਼ਰੈਃ ਸੁਪੂਰ੍ਣਾਉ ਇषੁਧੀ ਪਰਮ੍ ਤਪਃ । ਮਹਦ੍ ਧਨੁਃ ਸਜ੍ਯਮ੍ ਉਪੋਹ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੋ । ਨਿਸ਼ਾਮ੍ ਅਤਿष੍ਠਤ੍ ਪਰਿਤੋ ਅਸ੍ਯ ਕੇਵਲਮ੍ ॥੨-੮੭-
ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਿੱਠ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਦ 'ਤੇ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕਵਰ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਭਰ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
ਤਤਃ ਤੁ ਅਹਮ੍ ਚ ਉਤ੍ਤਮ ਬਾਣ ਚਾਪਧृਕ੍ । ਸ੍ਥਿਤੋ ਅਭਵਮ੍ ਤਤ੍ਰ ਸ ਯਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ । ਅਤਨ੍ਦ੍ਰਿਭਿਰ੍ ਜ੍ਨਾਤਿਭਿਰ੍ ਆਤ੍ਤ ਕਾਰ੍ਮੁਕੈਰ੍ । ਮਹਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਕਲ੍ਪਮ੍ ਪਰਿਪਾਲਯਮਃ ਤਦਾ ॥੨-੮੭-
ਫਿਰ ਮੈਂ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਵਧਾਨ ਸੱਜਣਾਂ, ਜੋ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਸਨ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੱਡੇ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ।
thumb|ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਇਥੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਅਠਾਸੀਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਨਿਪੁਣਮ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਭਰਤਃ ਸਹ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ । ਇਨ੍ਗੁਦੀ ਮੂਲਮ੍ ਆਗਮ੍ਯ ਰਾਮ ਸ਼ਯ੍ਯਾਮ੍ ਅਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤਾਮ੍ ॥੨-੮੮-
ਸਭ ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇੰਗੁਦੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋਣੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਜਨਨੀਃ ਸਰ੍ਵਾ ਇਹ ਤੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ਸ਼ਯਿਤਾ ਭੂਮਾਉ ਇਦਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਵਿਮਰ੍ਦਿਤਮ੍ ॥੨-੮੮-
ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਰਾਤ ਭਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਸੀ; ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਲੇਟਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।"
ਮਹਾ ਭਾਗ ਕੁਲੀਨੇਨ ਮਹਾ ਭਾਗੇਨ ਧੀਮਤਾ । ਜਾਤੋ ਦਸ਼ਰਥੇਨ ਊਰ੍ਵ੍ਯਾਮ੍ ਨ ਰਾਮਃ ਸ੍ਵਪ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਤਿ ॥੨-੮੮-
ਉੱਚ ਕੁਲ ਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਅਜਿਨ ਉਤ੍ਤਰ ਸਮ੍ਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਵਰ ਆਸ੍ਤਰਣ ਸਮ੍ਚਯੇ । ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਪੁਰੁष ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਃ ਕਥਮ੍ ਸ਼ੇਤੇ ਮਹੀ ਤਲੇ ॥੨-੮੮-
ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵਾਘ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਪਸ਼ੂ ਚਮੜੀਆਂ ਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਵਿਛੋਣੀਆਂ 'ਤੇ ਸੁੱਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?