ਜੀਵੇਦ੍ ਅਪਿ ਹਿ ਮੇ ਮਾਤਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਸ੍ਯ ਅਨ੍ਵਵੇਕ੍ਸ਼ਯਾ । ਦੁਹ੍ਖਿਤਾ ਯਾ ਤੁ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਵੀਰਸੂਰ੍ ਵਿਨਸ਼ਿष੍ਯਤਿ ॥੨-੮੬-
ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਕੇ ਜੀ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ।
ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਵਾਪ੍ਯ ਮਨੋ ਰਥਮ੍ । ਰਾਜ੍ਯੇ ਰਾਮਮ੍ ਅਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯ ਪਿਤਾ ਮੇ ਵਿਨਸ਼ਿष੍ਯਤਿ ॥੨-੮੬-
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਬਠਾ ਕੇ, ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ।
ਸਿਦ੍ਧ ਅਰ੍ਥਾਃ ਪਿਤਰਮ੍ ਵृਤ੍ਤਮ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਹ੍ਯ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤੇ । ਪ੍ਰੇਤ ਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸਮ੍ਸ੍ਕਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਭੂਮਿਪਮ੍ ॥੨-੮੬-
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਚਾਹਿਆ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ।
ਰਮ੍ਯ ਚਤ੍ਵਰ ਸਮ੍ਸ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਸੁਵਿਭਕ੍ਤ ਮਹਾ ਪਥਾਮ੍ । ਹਰ੍ਮ੍ਯ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਮ੍ ਸਰ੍ਵ ਰਤ੍ਨ ਵਿਭੂषਿਤਾਮ੍ ॥੨-੮੬-
ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੀਆਂ ਚੌਕਾਂ, ਵਧੀਆ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਮਹਲ ਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ,
ਗਜ ਅਸ਼੍ਵ ਰਥ ਸਮ੍ਬਾਧਾਮ੍ ਤੂਰ੍ਯ ਨਾਦ ਵਿਨਾਦਿਤਾਮ੍ । ਸਰ੍ਵ ਕਲ੍ਯਾਣ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਮ੍ ਹृष੍ਟ ਪੁष੍ਟ ਜਨ ਆਕੁਲਾਮ੍ ॥੨-੮੬-
ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ,
ਆਰਾਮ ਉਦ੍ਯਾਨ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਮ੍ ਸਮਾਜ ਉਤ੍ਸਵ ਸ਼ਾਲਿਨੀਮ੍ । ਸੁਖਿਤਾ ਵਿਚਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਾਜ ਧਾਨੀਮ੍ ਪਿਤੁਰ੍ ਮਮ ॥੨-੮੬-
ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਉੱਬਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸਮਾਗਮ ਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ—ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
ਅਪਿ ਸਤ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਨੇਨ ਸਾਰ੍ਧਮ੍ ਕੁਸ਼ਲਿਨਾ ਵਯਮ੍ । ਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਸਮਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੁਖਿਤਾਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਮਹਿ ॥੨-੮੬-
ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤੇ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵਾਂਗੇ।
ਪਰਿਦੇਵਯਮਾਨਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਏਵਮ੍ ਸੁਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਤਿष੍ਠਤੋ ਰਾਜ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ਸਾ ਅਤ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ॥੨-੮੬-
ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ।
ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਵਿਮਲੇ ਸੂਰ੍ਯੇ ਕਾਰਯਿਤ੍ਵਾ ਜਟਾ ਉਭੌ । ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਾਗੀਰਥੀ ਤੀਰੇ ਸੁਖਮ੍ ਸਮ੍ਤਾਰਿਤੌ ਮਯਾ ॥੨-੮੬-
ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਸਾਫ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਜਟਾ ਬਣਾਈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ।
ਜਟਾ ਧਰੌ ਤੌ ਦ੍ਰੁਮ ਚੀਰ ਵਾਸਸੌ । ਮਹਾ ਬਲੌ ਕੁਨ੍ਜਰ ਯੂਥਪ ਉਪਮੌ । ਵਰ ਇषੁ ਚਾਪ ਅਸਿ ਧਰੌ ਪਰਮ੍ ਤਪੌ । ਵ੍ਯਵੇਕ੍ਸ਼ਮਾਣੌ ਸਹ ਸੀਤਯਾ ਗਤੌ ॥੨-੮੬-
ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਟਾ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਚੀਰ ਪਹਿਨੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਸੁਰਮਿਆਂ ਵਰਗੇ ਬਲਵਾਨ, ਵਧੀਆ ਧਨੁ, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਤਪਸੀ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ।
thumb|ਸਪ੍ਤਾਸ਼ੀਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਸਪ੍ਤਾਸ਼ੀਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸ੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤੱਸੀਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਗੁਹਸ੍ਯ ਵਚਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਭਰਤੋ ਭृਸ਼ਮ੍ ਅਪ੍ਰਿਯਮ੍ । ਧ੍ਯਾਨਮ੍ ਜਗਾਮ ਤਤ੍ਰ ਏਵ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ਅਪ੍ਰਿਯਮ੍ ॥੨-੮੭-
ਗੁਹਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਈ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਸੀ।
ਸੁਕੁਮਾਰੋ ਮਹਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਃ ਸਿਮ੍ਹ ਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਮਹਾ ਭੁਜਃ । ਪੁਣ੍ਡਰੀਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਕ੍ਸ਼ਃ ਤਰੁਣਃ ਪ੍ਰਿਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥੨-੮੭-
ਉਹ ਨਰਮ ਤੇ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੋਢੀਆਂ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀਆਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮ੍ ਤੁ ਕਾਲਮ੍ ਪਰਮ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ । ਪਪਾਤ ਸਹਸਾ ਤੋਤ੍ਰੈਰ੍ ਹृਦਿ ਵਿਦ੍ਧ ਇਵ ਦ੍ਵਿਪਃ ॥੨-੮੭-
ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਦਿਲ 'ਤੇ ਚੋਟ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ।
ਭਰਤਮ੍ ਮੁਰ੍ਚ੍Cਇਤਮ੍ ਦ੍ਰੁष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਵਰ੍ਣਵਦਨੋ ਗੁਹਃ । ਬਭੂਵ ਵ੍ਯਥਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭੂਮਿਕਮ੍ਪੇ ਯਥਾ ਦ੍ਰੁਮਃ ॥੨-੮੭-
ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਉਥੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਮ੍ ਤੁ ਭਰਤਮ੍ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨੋ ਅਨਨ੍ਤਰ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਰੁਰੋਦ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ ਵਿਸਮ੍ਜ੍ਨਃ ਸ਼ੋਕ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ॥੨-੮੭-
ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਿਆ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥੱਕ ਗਿਆ।
ਤਤਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸਮਾਪੇਤੁਰ੍ ਮਾਤਰੋ ਭਰਤਸ੍ਯ ਤਾਃ । ਉਪਵਾਸ ਕृਸ਼ਾ ਦੀਨਾ ਭਰ੍ਤृ ਵ੍ਯਸਨ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ॥੨-੮੭-
ਫਿਰ ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਉਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ।
ਤਾਃ ਚ ਤਮ੍ ਪਤਿਤਮ੍ ਭੂਮੌ ਰੁਦਨ੍ਤ੍ਯਃ ਪਰ੍ਯਵਾਰਯਨ੍ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਤੁ ਅਨੁਸृਤ੍ਯ ਏਨਮ੍ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ ਪਰਿषਸ੍ਵਜੇ ॥੨-੮੭-
ਉਹ ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ, ਘੇਰ ਲਿਆ; ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਈ ਤੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
ਵਤ੍ਸਲਾ ਸ੍ਵਮ੍ ਯਥਾ ਵਤ੍ਸਮ੍ ਉਪਗੂਹ੍ਯ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ । ਪਰਿਪਪ੍ਰਗ੍ਚ੍Cਅ ਭਰਤਮ੍ ਰੁਦਨ੍ਤੀ ਸ਼ੋਕ ਲਾਲਸਾ ॥੨-੮੭-
ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ।
ਪੁਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ ਨ ਤੇ ਕਚ੍ਚਿਤ੍ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਪਰਿਬਾਧਤੇ । ਅਦ੍ਯ ਰਾਜ ਕੁਲਸ੍ਯ ਅਸ੍ਯ ਤ੍ਵਦ੍ ਅਧੀਨਮ੍ ਹਿ ਜੀਵਿਤਮ੍ ॥੨-੮੭-
ਪੁੱਤਰ, ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਘਰ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
ਤ੍ਵਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਤ੍ਰ ਜੀਵਾਮਿ ਰਾਮੇ ਸਭ੍ਰਾਤृਕੇ ਗਤੇ । ਵृਤ੍ਤੇ ਦਸ਼ਰਥੇ ਰਾਜ੍ਨਿ ਨਾਥ ਏਕਃ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਦ੍ਯ ਨਃ ॥੨-੮੭-
ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
ਕਚ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇ ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ਤੇ ਕਿਮ੍ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਰਿਯਮ੍ । ਪੁਤ੍ਰ ਵਾ ਹ੍ਯ੍ ਏਕਪੁਤ੍ਰਾਯਾਃ ਸਹ ਭਾਰ੍ਯੇ ਵਨਮ੍ ਗਤੇ ॥੨-੮੭-
ਪੁੱਤਰ, ਕਦੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਮਾੜਾ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹੈ।
ਸ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮ੍ ਸਮਾਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਰੁਦਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਮਹਾ ਯਸ਼ਾਃ । ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਪਰਿਸਾਨ੍ਤ੍ਵ੍ਯ ਇਦਮ੍ ਗੁਹਮ੍ ਵਚਨਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੮੭-
ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਰੋਂਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ; ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ:
ਭ੍ਰਾਤਾ ਮੇ ਕ੍ਵ ਅਵਸਦ੍ ਰਾਤ੍ਰਿਮ੍ ਕ੍ਵ ਸੀਤਾ ਕ੍ਵ ਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ । ਅਸ੍ਵਪਤ੍ ਸ਼ਯਨੇ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਿਮ੍ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਗੁਹ ਸ਼ਮ੍ਸ ਮੇ ॥੨-੮੭-
ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਿੱਥੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਿਹਾ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹ ਕਿਸ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਸੌਏ, ਕੀ ਖਾਧਾ? ਦੱਸੋ ਗੁਹਾ।
ਸੋ ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਭਰਤਮ੍ ਪृष੍ਟੋ ਨਿषਾਦ ਅਧਿਪਤਿਰ੍ ਗੁਹਃ । ਯਦ੍ ਵਿਧਮ੍ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦੇ ਚ ਰਾਮੇ ਪ੍ਰਿਯ ਹਿਤੇ ਅਤਿਥੌ ॥੨-੮੭-
ਭਰਤ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਹਾ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ—ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ, ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
ਅਨ੍ਨਮ੍ ਉਚ੍ਚ ਅਵਚਮ੍ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਾਃ ਫਲਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ । ਰਾਮਾਯ ਅਭ੍ਯਵਹਾਰ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਬਹੁ ਚ ਉਪਹृਤਮ੍ ਮਯਾ ॥੨-੮੭-
ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਖਾਣਾ, ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਈ।
ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੁਜ੍ਨਾਸੀਦ੍ ਰਾਮਃ ਸਤ੍ਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ । ਨ ਹਿ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗृਹ੍ਣਾਤ੍ ਸ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਮ੍ ਅਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ ॥੨-੮੭-
ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।
ਨ ਹ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਾਭਿਃ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍ ਸਖੇ ਦੇਯਮ੍ ਤੁ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਇਤਿ ਤੇਨ ਵਯਮ੍ ਰਾਜਨ੍ਨ੍ ਅਨੁਨੀਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ॥੨-੮੭-
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਾਨੂੰ ਦੋਸਤ, ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰ ਸਦਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਰਾਜਨ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਨ ਸਮਾਨੀਤਮ੍ ਪੀਤ੍ਵਾ ਵਾਰਿ ਮਹਾ ਯਸ਼ਾਃ । ਔਪਵਾਸ੍ਯਮ੍ ਤਦਾ ਅਕਾਰ੍षੀਦ੍ ਰਾਘਵਃ ਸਹ ਸੀਤਯਾ ॥੨-੮੭-
ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਪੀਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ।
ਤਤਃ ਤੁ ਜਲ ਸ਼ੇषੇਣ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੋ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਕਰੋਤ੍ ਤਦਾ । ਵਾਗ੍ ਯਤਾਃ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ਸਮ੍ਧ੍ਯਾਮ੍ ਉਪਾਸਤ ਸਮਾਹਿਤਾਃ ॥੨-੮੭-
ਫਿਰ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਬਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਰਸਮ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਤਿੰਨੇ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।