ਉਤ੍ਥਾਪ੍ਯਮਾਨਃ ਸ਼ਕ੍ਰਸ੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰ ਧ੍ਵਜੈਵ ਚ੍ਯੁਤਃ । ਅਭਿਪੇਤੁਸ੍ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਸ੍ਯ ਅਮਾਤ੍ਯਾਃ ਸ਼ੁਚਿ ਵ੍ਰਤਮ੍ ॥੨-੭੭-
ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਝੰਡ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਗਏ।
ਅਨ੍ਤ ਕਾਲੇ ਨਿਪਤਿਤਮ੍ ਯਯਾਤਿਮ੍ ऋषਯੋ ਯਥਾ । ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਃ ਚ ਅਪਿ ਭਰਤਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ੋਕ ਪਰਿਪ੍ਲੁਤਮ੍ ॥੨-੭੭-
ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।
ਵਿਸਮ੍ਜ੍ਞੋ ਨ੍ਯਪਤਤ੍ ਭੂਮੌ ਭੂਮਿ ਪਾਲਮ੍ ਅਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ । ਉਨ੍ਮਤ੍ਤੈਵ ਨਿਸ਼੍ਚੇਤਾ ਵਿਲਲਾਪ ਸੁਦੁਹ੍ਖਿਤਃ ॥੨-੭੭-
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਪਿਤੁਰ੍ ਗੁਣ ਅਨ੍ਗਾਨਿ ਤਨਿ ਤਾਨਿ ਤਦਾ ਤਦਾ । ਮਨ੍ਥਰਾ ਪ੍ਰਭਵਃ ਤੀਵ੍ਰਃ ਕੈਕੇਯੀ ਗ੍ਰਾਹ ਸਮ੍ਕੁਲਃ ॥੨-੭੭-
ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮੰਥਰਾ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਉਹ ਬੜਾ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਵਰ ਦਾਨਮਯੋ ਅਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯੋ ਅਮਜ੍ਜਯਤ੍ ਸ਼ੋਕ ਸਾਗਰਃ । ਸੁਕੁਮਾਰਮ੍ ਚ ਬਾਲਮ੍ ਚ ਸਤਤਮ੍ ਲਾਲਿਤਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ॥੨-੭੭-
ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਦੁਖ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ; ਤੇ ਉਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਬੱਚਾ—
ਕ੍ਵ ਤਾਤ ਭਰਤਮ੍ ਹਿਤ੍ਵਾ ਵਿਲਪਨ੍ਤਮ੍ ਗਤਃ ਭਵਾਨ੍ । ਨਨੁ ਭੋਜ੍ਯੇषੁ ਪਾਨੇषੁ ਵਸ੍ਤ੍ਰੇष੍ਵ੍ ਆਭਰਣੇषੁ ਚ ॥੨-੭੭-
ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਸੀ?
ਪ੍ਰਵਾਰਯਸਿ ਨਃ ਸਰ੍ਵਾਮ੍ਸ੍ ਤਨ੍ ਨਃ ਕੋ ਅਦ੍ਯ ਕਰਿष੍ਯਤਿ । ਅਵਦਾਰਣ ਕਾਲੇ ਤੁ ਪृਥਿਵੀ ਨ ਅਵਦੀਰ੍ਯਤੇ ॥੨-੭੭-
ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਸੀ—ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਪਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ ਫਟਦੀ ਨਹੀਂ।
ਵਿਹੀਨਾ ਯਾ ਤ੍ਵਯਾ ਰਾਜ੍ਞਾ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਪਿਤਰਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮ੍ ਆਪਨ੍ਨੇ ਰਾਮੇ ਚ ਅਰਣ੍ਯਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤੇ ॥੨-੭੭-
ਤੁਸੀਂ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ, ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ—
ਕਿਮ੍ ਮੇ ਜੀਵਿਤ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਹੁਤ ਅਸ਼ਨਮ੍ । ਹੀਨੋ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਚ ਪਿਤ੍ਰਾ ਚ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਮ੍ ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁ ਪਾਲਿਤਾਮ੍ ॥੨-੭੭-
ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਹੈ? ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਖਵਾਕੂਆਂ ਦੀ ਖਾਲੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਨ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਪੋ ਵਨਮ੍ । ਤਯੋਃ ਵਿਲਪਿਤਮ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਸਨਮ੍ ਚ ਅਨ੍ਵਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤਤ੍ ॥੨-੭੭-
ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਹਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਵੇਖ ਕੇ—
ਭृਸ਼ਮ੍ ਆਰ੍ਤਤਰਾ ਭੂਯਃ ਸਰ੍ਵਏਵ ਅਨੁਗਾਮਿਨਃ । ਤਤਃ ਵਿषਣ੍ਣੌ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਚ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨ ਭਰਤਾਵ੍ ਉਭੌ ॥੨-੭੭-
ਜੋ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਉਦਾਸ—
ਧਰਣ੍ਯਾਮ੍ ਸਮ੍ਵ੍ਯਚੇष੍ਟੇਤਾਮ੍ ਭਗ੍ਨ ਸ਼ृਨ੍ਗਾਵ੍ ਇਵ ऋषਭੌ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਮਾਨ੍ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪਿਤੁਰ੍ ਏषਾਮ੍ ਪੁਰੋਹਿਤਃ ॥੨-੭੭-
ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ, ਦੋ ਟੁੱਟੇ ਸੀੰਗ ਵਾਲੇ ਬਲਦਾਂ ਵਾਂਗ ਕਲੋਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੰਡਤ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਸੀ—
ਵਸਿष੍ਠੋ ਭਰਤਮ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਉਤ੍ਥਾਪ੍ਯ ਤਮ੍ ਉਵਾਚ ਹ । ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋऽਯਮ੍ ਦਿਵਸਃ ਪਿਤੁਰ੍ਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇ ਵਿਭੋ ॥੨-੭੭-
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਆਖਿਆ: 'ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਤੇਰਵਾਂ ਦਿਨ ਹੈ।'
ਸਾਵਸ਼ੇषਾਸ੍ਥਿਨਿਚਯੇ ਕਿਮਿਹ ਤ੍ਵਮ੍ ਵਿਲਮ੍ਬਸੇ । ਤ੍ਰੀਣਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਿ ਭੂਤੇषੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਅਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥੨-੭੭-
'ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ? ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਲਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।'
ਤੇषੁ ਚ ਅਪਰਿਹਾਰ੍ਯੇषੁ ਨ ਏਵਮ੍ ਭਵਿਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਤਿ । ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਚ ਅਪਿ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਮ੍ ਉਤ੍ਥਾਪ੍ਯ ਅਭਿਪ੍ਰਸਾਦ੍ਯ ਚ ॥੨-੭੭-
'ਇਹਨਾਂ ਅਟੱਲ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ, ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।' ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼੍ਰਾਵਯਾਮ੍ ਆਸ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵ ਭੂਤ ਭਵ ਅਭਵੌ । ਉਤ੍ਥਿਤੌ ਤੌ ਨਰ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੌ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਤੇ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੌ ॥੨-੭੭-
ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣਾਈ; ਦੋਵੇਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਉਠ ਕੇ ਚਮਕ ਉਠੇ।
ਵਰ੍ष ਆਤਪ ਪਰਿਕ੍ਲਿਨ੍ਨੌ ਪृਥਗ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਧ੍ਵਜਾਵ੍ ਇਵ । ਅਸ਼੍ਰੂਣਿ ਪਰਿਮृਦ੍ਨਨ੍ਤੌ ਰਕ੍ਤ ਅਕ੍ਸ਼ੌ ਦੀਨ ਭਾषਿਣੌ ॥੨-੭੭-
ਮੀਂਹ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਸੂ ਪੂੰਝਦੇ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
thumb|ਅष੍ਟਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਅष੍ਟਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਹੱਤਰਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ।
ਅਤ੍ਰ ਯਾਤ੍ਰਾਮ੍ ਸਮੀਹਨ੍ਤਮ੍ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਃ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਅਨੁਜਃ । ਭਰਤਮ੍ ਸ਼ੋਕ ਸਮ੍ਤਪ੍ਤਮ੍ ਇਦਮ੍ ਵਚਨਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੭੮-
ਜਦ ਭਰਤ ਦੁਖ ਨਾਲ ਤਪ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ।
ਗਤਿਰ੍ ਯਃ ਸਰ੍ਵ ਭੂਤਾਨਾਮ੍ ਦੁਹ੍ਖੇ ਕਿਮ੍ ਪੁਨਰ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਸ ਰਾਮਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਤਃ ਵਨਮ੍ ॥੨-੭੮-
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਸਹੇਗਾ? ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਬਲਵਾਨ੍ ਵੀਰ੍ਯ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੋ ਨਾਮ ਯੋ ਅਪਿ ਅਸੌ । ਕਿਮ੍ ਨ ਮੋਚਯਤੇ ਰਾਮਮ੍ ਕृਤ੍ਵਾ ਅਪਿ ਪਿਤृ ਨਿਗ੍ਰਹਮ੍ ॥੨-੭੮-
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪੈ ਜਾਵੇ?
ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਤੁ ਨਿਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ ਸਮਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਯ ਅਨਯੌ । ਉਤ੍ਪਥਮ੍ ਯਃ ਸਮਾਰੂਢੋ ਨਾਰ੍ਯਾ ਰਾਜਾ ਵਸ਼ਮ੍ ਗਤਃ ॥੨-੭੮-
ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਸਹੀ-ਗਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।
ਇਤਿ ਸਮ੍ਭਾषਮਾਣੇ ਤੁ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਅਨੁਜੇ । ਪ੍ਰਾਗ੍ ਦ੍ਵਾਰੇ ਅਭੂਤ੍ ਤਦਾ ਕੁਬ੍ਜਾ ਸਰ੍ਵ ਆਭਰਣ ਭੂषਿਤਾ ॥੨-੭੮-
ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੁਬਜਾ, ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਆਈ।
ਲਿਪ੍ਤਾ ਚਨ੍ਦਨ ਸਾਰੇਣ ਰਾਜ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਬਿਭ੍ਰਤੀ । ਵਿਵਿਧਮ੍ ਵਿਵਿਧੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਭੂषਣੈਸ਼੍ਚ ਵਿਭੂषਿਤਾ ॥੨-੭੮-
ਉਹ ਚੰਦਨ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਲੇਪ ਨਾਲ ਲਪੇਟੀ ਹੋਈ, ਰਾਜਸੀ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।
ਮੇਖਲਾ ਦਾਮਭਿਃ ਚਿਤ੍ਰੈ ਰਜ੍ਜੁ ਬਦ੍ਧਾ ਇਵ ਵਾਨਰੀ । ਬਭਾਸੇ ਬਹੁਭਿਰ੍ਬਦ੍ਧਾ ਰਜ੍ਜੁਬਦ੍ਦੇਵ ਵਾਨਰੀ ॥੨-੭੮-
ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਕਮਰਬੰਦੀਆਂ ਤੇ ਰੱਸੀ ਵਾਲੀਆਂ ਗਹਣੀਆਂ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਦਿਖ ਰਹੀ ਸੀ।
ਤਾਮ੍ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤਦਾ ਦ੍ਵਾਹ੍ਸ੍ਥੋ ਭृਸ਼ਮ੍ ਪਾਪਸ੍ਯ ਕਾਰਿਣੀਮ੍ । ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਅਕਰੁਣਮ੍ ਕੁਬ੍ਜਾਮ੍ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਾਯ ਨ੍ਯਵੇਦਯਤ੍ ॥੨-੭੮-
ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬੁਰਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਲੋਂ ਨਿਰਦਈ ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਯਸ੍ਯਾਃ ਕृਤੇ ਵਨੇ ਰਾਮਃ ਨ੍ਯਸ੍ਤ ਦੇਹਃ ਚ ਵਃ ਪਿਤਾ । ਸਾ ਇਯਮ੍ ਪਾਪਾ ਨृਸ਼ਮ੍ਸਾ ਚ ਤਸ੍ਯਾਃ ਕੁਰੁ ਯਥਾ ਮਤਿ ॥੨-੭੮-
ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਤਾ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਇਹ ਉਹ ਪਾਪੀ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਔਰਤ ਹੈ — ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨਾਲ ਜੋ ਚਾਹੋ ਕਰੋ।
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਃ ਚ ਤਤ੍ ਆਜ੍ਞਾਯ ਵਚਨਮ੍ ਭृਸ਼ ਦੁਹ੍ਖਿਤਃ । ਅਨ੍ਤਃ ਪੁਰ ਚਰਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਇਤਿ ਉਵਾਚ ਧृਤ ਵ੍ਰਤਃ ॥੨-੭੮-
ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਡਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤੀਵ੍ਰਮ੍ ਉਤ੍ਪਾਦਿਤਮ੍ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਭ੍ਰਾਤृऋਣਾਮ੍ ਮੇ ਤਥਾ ਪਿਤੁਃ । ਯਯਾ ਸਾ ਇਯਮ੍ ਨृਸ਼ਮ੍ਸਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ਫਲਮ੍ ਅਸ਼੍ਨੁਤਾਮ੍ ॥੨-੭੮-
ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗੇ।
ਏਵਮ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਚ ਤੇਨ ਆਸ਼ੁ ਸਖੀ ਜਨ ਸਮਾਵृਤਾ । ਗृਹੀਤਾ ਬਲਵਤ੍ ਕੁਬ੍ਜਾ ਸਾ ਤਤ੍ ਗृਹਮ੍ ਅਨਾਦਯਤ੍ ॥੨-੭੮-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਕੁਬਜਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜੀ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਘਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ, ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।