thumb|ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤੱਤਰਾਂਵਾਂ ਸਿਰਗ, ਸੁਣੋ।
ਤਤਃ ਦਸ਼ ਅਹੇ ਅਤਿਗਤੇ ਕृਤ ਸ਼ੌਚੋ ਨृਪ ਆਤ੍ਮਜਃ । ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ ਅਹਨਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਅਕਾਰਯਤ੍ ॥੨-੭੭-
ਦੱਸ ਦਿਨ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇ ਦਿਨ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਭ੍ਯੋ ਦਦੌ ਰਤ੍ਨਮ੍ ਧਨਮ੍ ਅਨ੍ਨਮ੍ ਚ ਪੁष੍ਕਲਮ੍ । ਵਾਸਾਮ੍ਸਿ ਚ ਮਹਾਰ੍ਹਾਣਿ ਰਤ੍ਨਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ ॥੨-੭੭-
ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਤਨ, ਧਨ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕੀਮਤੀ ਕਪੜੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਵੇਹਰ ਦਿੱਤੇ।
ਬਾਸ੍ਤਿਕਮ੍ ਬਹੁ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮ੍ ਚ ਗਾਃ ਚ ਅਪਿ ਸ਼ਤਸ਼ਃ ਤਥਾ । ਦਾਸੀ ਦਾਸਮ੍ ਚ ਯਾਨਮ੍ ਚ ਵੇਸ਼੍ਮਾਨਿ ਸੁਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ ॥੨-੭੭-
ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਚਿੱਟੇ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਗਾਂ, ਨੌਕਰ-ਨੌਕਰਾਣੀਆਂ, ਵਾਹਨ ਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਭ੍ਯੋ ਦਦੌ ਪੁਤ੍ਰਃ ਰਾਜ੍ਞਃ ਤਸ੍ਯ ਔਰ੍ਧ੍ਵਦੈਹਿਕਮ੍ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਭਾਤ ਸਮਯੇ ਦਿਵਸੇ ਅਥ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੇ ॥੨-੭੭-
ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਤੀਹਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ, ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ।
ਵਿਲਲਾਪ ਮਹਾ ਬਾਹੁਰ੍ ਭਰਤਃ ਸ਼ੋਕ ਮੂਰ੍ਚਿਤਃ । ਸ਼ਬ੍ਦ ਅਪਿਹਿਤ ਕਣ੍ਠਃ ਚ ਸ਼ੋਧਨ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਉਪਾਗਤਃ ॥੨-੭੭-
ਭਰਤ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਗਲ ਰੋਣ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਆਇਆ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
ਚਿਤਾ ਮੂਲੇ ਪਿਤੁਰ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਇਦਮ੍ ਆਹ ਸੁਦੁਹ੍ਖਿਤਃ । ਤਾਤ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਿषृष੍ਟਃ ਅਹਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਭ੍ਰਾਤਰਿ ਰਾਘਵੇ ॥੨-੭੭-
ਚਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ:
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਨਮ੍ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤਃ ਅਸ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ । ਯਥਾ ਗਤਿਰ੍ ਅਨਾਥਾਯਾਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਤਃ ਵਨਮ੍ ॥੨-੭੭-
ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਅਨਾਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਮ੍ ਅਮ੍ਬਾਮ੍ ਤਾਤ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵਮ੍ ਕ੍ਵ ਗਤਃ ਨृਪ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭਸ੍ਮ ਅਰੁਣਮ੍ ਤਚ੍ ਚ ਦਗ੍ਧ ਅਸ੍ਥਿ ਸ੍ਥਾਨ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥੨-੭੭-
ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ? ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਸੁਆਹ ਅਤੇ ਜਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੇਖ ਕੇ—
ਪਿਤੁਃ ਸ਼ਰੀਰ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਨਿष੍ਟਨਨ੍ ਵਿषਸਾਦ ਹ । ਸ ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰੁਦਨ੍ ਦੀਨਃ ਪਪਾਤ ਧਰਣੀ ਤਲੇ ॥੨-੭੭-
ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਰੋਇਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਾੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
ਉਤ੍ਥਾਪ੍ਯਮਾਨਃ ਸ਼ਕ੍ਰਸ੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰ ਧ੍ਵਜੈਵ ਚ੍ਯੁਤਃ । ਅਭਿਪੇਤੁਸ੍ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਸ੍ਯ ਅਮਾਤ੍ਯਾਃ ਸ਼ੁਚਿ ਵ੍ਰਤਮ੍ ॥੨-੭੭-
ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਝੰਡ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਗਏ।
ਅਨ੍ਤ ਕਾਲੇ ਨਿਪਤਿਤਮ੍ ਯਯਾਤਿਮ੍ ऋषਯੋ ਯਥਾ । ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਃ ਚ ਅਪਿ ਭਰਤਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ੋਕ ਪਰਿਪ੍ਲੁਤਮ੍ ॥੨-੭੭-
ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।
ਵਿਸਮ੍ਜ੍ਞੋ ਨ੍ਯਪਤਤ੍ ਭੂਮੌ ਭੂਮਿ ਪਾਲਮ੍ ਅਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ । ਉਨ੍ਮਤ੍ਤੈਵ ਨਿਸ਼੍ਚੇਤਾ ਵਿਲਲਾਪ ਸੁਦੁਹ੍ਖਿਤਃ ॥੨-੭੭-
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਪਿਤੁਰ੍ ਗੁਣ ਅਨ੍ਗਾਨਿ ਤਨਿ ਤਾਨਿ ਤਦਾ ਤਦਾ । ਮਨ੍ਥਰਾ ਪ੍ਰਭਵਃ ਤੀਵ੍ਰਃ ਕੈਕੇਯੀ ਗ੍ਰਾਹ ਸਮ੍ਕੁਲਃ ॥੨-੭੭-
ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮੰਥਰਾ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਉਹ ਬੜਾ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਵਰ ਦਾਨਮਯੋ ਅਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯੋ ਅਮਜ੍ਜਯਤ੍ ਸ਼ੋਕ ਸਾਗਰਃ । ਸੁਕੁਮਾਰਮ੍ ਚ ਬਾਲਮ੍ ਚ ਸਤਤਮ੍ ਲਾਲਿਤਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ॥੨-੭੭-
ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਦੁਖ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ; ਤੇ ਉਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਬੱਚਾ—
ਕ੍ਵ ਤਾਤ ਭਰਤਮ੍ ਹਿਤ੍ਵਾ ਵਿਲਪਨ੍ਤਮ੍ ਗਤਃ ਭਵਾਨ੍ । ਨਨੁ ਭੋਜ੍ਯੇषੁ ਪਾਨੇषੁ ਵਸ੍ਤ੍ਰੇष੍ਵ੍ ਆਭਰਣੇषੁ ਚ ॥੨-੭੭-
ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਸੀ?
ਪ੍ਰਵਾਰਯਸਿ ਨਃ ਸਰ੍ਵਾਮ੍ਸ੍ ਤਨ੍ ਨਃ ਕੋ ਅਦ੍ਯ ਕਰਿष੍ਯਤਿ । ਅਵਦਾਰਣ ਕਾਲੇ ਤੁ ਪृਥਿਵੀ ਨ ਅਵਦੀਰ੍ਯਤੇ ॥੨-੭੭-
ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਸੀ—ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਪਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ ਫਟਦੀ ਨਹੀਂ।
ਵਿਹੀਨਾ ਯਾ ਤ੍ਵਯਾ ਰਾਜ੍ਞਾ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਪਿਤਰਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮ੍ ਆਪਨ੍ਨੇ ਰਾਮੇ ਚ ਅਰਣ੍ਯਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤੇ ॥੨-੭੭-
ਤੁਸੀਂ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ, ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ—
ਕਿਮ੍ ਮੇ ਜੀਵਿਤ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਹੁਤ ਅਸ਼ਨਮ੍ । ਹੀਨੋ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਚ ਪਿਤ੍ਰਾ ਚ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਮ੍ ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁ ਪਾਲਿਤਾਮ੍ ॥੨-੭੭-
ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਹੈ? ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਖਵਾਕੂਆਂ ਦੀ ਖਾਲੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਨ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਪੋ ਵਨਮ੍ । ਤਯੋਃ ਵਿਲਪਿਤਮ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਸਨਮ੍ ਚ ਅਨ੍ਵਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤਤ੍ ॥੨-੭੭-
ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਹਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਵੇਖ ਕੇ—
ਭृਸ਼ਮ੍ ਆਰ੍ਤਤਰਾ ਭੂਯਃ ਸਰ੍ਵਏਵ ਅਨੁਗਾਮਿਨਃ । ਤਤਃ ਵਿषਣ੍ਣੌ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਚ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨ ਭਰਤਾਵ੍ ਉਭੌ ॥੨-੭੭-
ਜੋ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਉਦਾਸ—
ਧਰਣ੍ਯਾਮ੍ ਸਮ੍ਵ੍ਯਚੇष੍ਟੇਤਾਮ੍ ਭਗ੍ਨ ਸ਼ृਨ੍ਗਾਵ੍ ਇਵ ऋषਭੌ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਮਾਨ੍ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪਿਤੁਰ੍ ਏषਾਮ੍ ਪੁਰੋਹਿਤਃ ॥੨-੭੭-
ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ, ਦੋ ਟੁੱਟੇ ਸੀੰਗ ਵਾਲੇ ਬਲਦਾਂ ਵਾਂਗ ਕਲੋਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੰਡਤ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਸੀ—
ਵਸਿष੍ਠੋ ਭਰਤਮ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਉਤ੍ਥਾਪ੍ਯ ਤਮ੍ ਉਵਾਚ ਹ । ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋऽਯਮ੍ ਦਿਵਸਃ ਪਿਤੁਰ੍ਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇ ਵਿਭੋ ॥੨-੭੭-
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਆਖਿਆ: 'ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਤੇਰਵਾਂ ਦਿਨ ਹੈ।'
ਸਾਵਸ਼ੇषਾਸ੍ਥਿਨਿਚਯੇ ਕਿਮਿਹ ਤ੍ਵਮ੍ ਵਿਲਮ੍ਬਸੇ । ਤ੍ਰੀਣਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਿ ਭੂਤੇषੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਅਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥੨-੭੭-
'ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ? ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਲਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।'
ਤੇषੁ ਚ ਅਪਰਿਹਾਰ੍ਯੇषੁ ਨ ਏਵਮ੍ ਭਵਿਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਤਿ । ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਚ ਅਪਿ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਮ੍ ਉਤ੍ਥਾਪ੍ਯ ਅਭਿਪ੍ਰਸਾਦ੍ਯ ਚ ॥੨-੭੭-
'ਇਹਨਾਂ ਅਟੱਲ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ, ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।' ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼੍ਰਾਵਯਾਮ੍ ਆਸ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵ ਭੂਤ ਭਵ ਅਭਵੌ । ਉਤ੍ਥਿਤੌ ਤੌ ਨਰ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੌ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਤੇ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੌ ॥੨-੭੭-
ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣਾਈ; ਦੋਵੇਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਉਠ ਕੇ ਚਮਕ ਉਠੇ।
ਵਰ੍ष ਆਤਪ ਪਰਿਕ੍ਲਿਨ੍ਨੌ ਪृਥਗ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਧ੍ਵਜਾਵ੍ ਇਵ । ਅਸ਼੍ਰੂਣਿ ਪਰਿਮृਦ੍ਨਨ੍ਤੌ ਰਕ੍ਤ ਅਕ੍ਸ਼ੌ ਦੀਨ ਭਾषਿਣੌ ॥੨-੭੭-
ਮੀਂਹ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਸੂ ਪੂੰਝਦੇ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
thumb|ਅष੍ਟਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਅष੍ਟਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਹੱਤਰਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ।
ਅਤ੍ਰ ਯਾਤ੍ਰਾਮ੍ ਸਮੀਹਨ੍ਤਮ੍ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਃ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਅਨੁਜਃ । ਭਰਤਮ੍ ਸ਼ੋਕ ਸਮ੍ਤਪ੍ਤਮ੍ ਇਦਮ੍ ਵਚਨਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੭੮-
ਜਦ ਭਰਤ ਦੁਖ ਨਾਲ ਤਪ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ।
ਗਤਿਰ੍ ਯਃ ਸਰ੍ਵ ਭੂਤਾਨਾਮ੍ ਦੁਹ੍ਖੇ ਕਿਮ੍ ਪੁਨਰ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਸ ਰਾਮਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਤਃ ਵਨਮ੍ ॥੨-੭੮-
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਸਹੇਗਾ? ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।