ਸ਼ਿਬਿਲਾਯਾਮ੍ ਅਥ ਆਰੋਪ੍ਯ ਰਾਜਾਨਮ੍ ਗਤ ਚੇਤਨਮ੍ । ਬਾष੍ਪ ਕਣ੍ਠਾ ਵਿਮਨਸਃ ਤਮ੍ ਊਹੁਃ ਪਰਿਚਾਰਕਾਃ ॥੨-੭੬-
ਫਿਰ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਸ਼ਿਬਿਲਾ ਵਿੱਚ ਅੰਬੂਲ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਗਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਤੇ ਮਨ ਉਦਾਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਚਲੇ।
ਹਿਰਣ੍ਯਮ੍ ਚ ਸੁਵਰ੍ਣਮ੍ ਚ ਵਾਸਾਮ੍ਸਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ । ਪ੍ਰਕਿਰਨ੍ਤਃ ਜਨਾ ਮਾਰ੍ਗਮ੍ ਨृਪਤੇਰ੍ ਅਗ੍ਰਤਃ ਯਯੁਃ ॥੨-੭੬-
ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਪੜੇ ਵੰਡਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਚਨ੍ਦਨ ਅਗੁਰੁ ਨਿਰ੍ਯਾਸਾਨ੍ ਸਰਲਮ੍ ਪਦ੍ਮਕਮ੍ ਤਥਾ । ਦੇਵ ਦਾਰੂਣਿ ਚ ਆਹृਤ੍ਯ ਚਿਤਾਮ੍ ਚਕ੍ਰੁਸ੍ ਤਥਾ ਅਪਰੇ ॥੨-੭੬-
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਰਾਲ, ਸਰਲ, ਕਮਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਅੰਤਿਮ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਗਨ੍ਧਾਨ੍ ਉਚ੍ਚ ਅਵਚਾਮਃ ਚ ਅਨ੍ਯਾਮ੍ਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਅਥ ਭੂਮਿਪਮ੍ । ਤਤਃ ਸਮ੍ਵੇਸ਼ਯਾਮ੍ ਆਸੁਃ ਚਿਤਾ ਮਧ੍ਯੇ ਤਮ੍ ऋਤ੍ਵਿਜਃ ॥੨-੭੬-
ਉਥੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਿਕਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਤਥਾ ਹੁਤ ਅਸ਼ਨਮ੍ ਹੁਤ੍ਵਾ ਜੇਪੁਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਤਦਾ ऋਤ੍ਵਿਜਃ । ਜਗੁਃ ਚ ਤੇ ਯਥਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨਿ ਸਾਮਗਾਃ ॥੨-੭੬-
ਫਿਰ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ; ਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਮ ਗੀਤ ਗਾਏ।
ਸ਼ਿਬਿਕਾਭਿਃ ਚ ਯਾਨੈਃ ਚ ਯਥਾ ਅਰ੍ਹਮ੍ ਤਸ੍ਯ ਯੋषਿਤਃ । ਨਗਰਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਯਯੁਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਵृਦ੍ਧੈਃ ਪਰਿਵृਤਾਃ ਤਦਾ ॥੨-੭੬-
ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੋਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਲਕੀ ਤੇ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਆਂ।
ਪ੍ਰਸਵ੍ਯਮ੍ ਚ ਅਪਿ ਤਮ੍ ਚਕ੍ਰੁਰ੍ ऋਤ੍ਵਿਜੋ ਅਗ੍ਨਿ ਚਿਤਮ੍ ਨृਪਮ੍ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਚ ਸ਼ੋਕ ਸਮ੍ਤਪ੍ਤਾਃ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਪ੍ਰਮੁਖਾਃ ਤਦਾ ॥੨-੭੬-
ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਗਈਆਂ।
ਕ੍ਰੌਨ੍ਚੀਨਾਮ੍ ਇਵ ਨਾਰੀਣਾਮ੍ ਨਿਨਾਦਃ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਵੇ । ਆਰ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਕਰੁਣਮ੍ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤੀਨਾਮ੍ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ॥੨-੭੬-
ਉਥੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਕੌਂਜਾਂ ਵਾਂਗ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਦੁਖੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ, ਕਰੂਣਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੁਣੀ ਗਈ।
ਤਤਃ ਰੁਦਨ੍ਤ੍ਯੋ ਵਿਵਸ਼ਾ ਵਿਲਪ੍ਯ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਯਾਨੇਭ੍ਯਃ ਸਰਯੂ ਤੀਰਮ੍ ਅਵਤੇਰੁਰ੍ ਵਰ ਅਨ੍ਗਨਾਃ ॥੨-੭੬-
ਫਿਰ, ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਵਧੀਆ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਆ ਗਈਆਂ।
ਕृਤ ਉਦਕਮ੍ ਤੇ ਭਰਤੇਨ ਸਾਰ੍ਧਮ੍ । ਨृਪ ਅਨ੍ਗਨਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿ ਪੁਰੋਹਿਤਾਃ ਚ । ਪੁਰਮ੍ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਅਸ਼੍ਰੁ ਪਰੀਤ ਨੇਤ੍ਰਾ । ਭੂਮੌ ਦਸ਼ ਅਹਮ੍ ਵ੍ਯਨਯਨ੍ਤ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ॥੨-੭੬-
ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ; ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੰਸੂ ਲੈ, ਉਹ ਦੱਸ ਦਿਨ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਰਹੇ।
thumb|ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤੱਤਰਾਂਵਾਂ ਸਿਰਗ, ਸੁਣੋ।
ਤਤਃ ਦਸ਼ ਅਹੇ ਅਤਿਗਤੇ ਕृਤ ਸ਼ੌਚੋ ਨृਪ ਆਤ੍ਮਜਃ । ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ ਅਹਨਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਅਕਾਰਯਤ੍ ॥੨-੭੭-
ਦੱਸ ਦਿਨ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇ ਦਿਨ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਭ੍ਯੋ ਦਦੌ ਰਤ੍ਨਮ੍ ਧਨਮ੍ ਅਨ੍ਨਮ੍ ਚ ਪੁष੍ਕਲਮ੍ । ਵਾਸਾਮ੍ਸਿ ਚ ਮਹਾਰ੍ਹਾਣਿ ਰਤ੍ਨਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ ॥੨-੭੭-
ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਤਨ, ਧਨ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕੀਮਤੀ ਕਪੜੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਵੇਹਰ ਦਿੱਤੇ।
ਬਾਸ੍ਤਿਕਮ੍ ਬਹੁ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮ੍ ਚ ਗਾਃ ਚ ਅਪਿ ਸ਼ਤਸ਼ਃ ਤਥਾ । ਦਾਸੀ ਦਾਸਮ੍ ਚ ਯਾਨਮ੍ ਚ ਵੇਸ਼੍ਮਾਨਿ ਸੁਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ ॥੨-੭੭-
ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਚਿੱਟੇ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਗਾਂ, ਨੌਕਰ-ਨੌਕਰਾਣੀਆਂ, ਵਾਹਨ ਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਭ੍ਯੋ ਦਦੌ ਪੁਤ੍ਰਃ ਰਾਜ੍ਞਃ ਤਸ੍ਯ ਔਰ੍ਧ੍ਵਦੈਹਿਕਮ੍ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਭਾਤ ਸਮਯੇ ਦਿਵਸੇ ਅਥ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੇ ॥੨-੭੭-
ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਤੀਹਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ, ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ।
ਵਿਲਲਾਪ ਮਹਾ ਬਾਹੁਰ੍ ਭਰਤਃ ਸ਼ੋਕ ਮੂਰ੍ਚਿਤਃ । ਸ਼ਬ੍ਦ ਅਪਿਹਿਤ ਕਣ੍ਠਃ ਚ ਸ਼ੋਧਨ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਉਪਾਗਤਃ ॥੨-੭੭-
ਭਰਤ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਗਲ ਰੋਣ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਆਇਆ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
ਚਿਤਾ ਮੂਲੇ ਪਿਤੁਰ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਇਦਮ੍ ਆਹ ਸੁਦੁਹ੍ਖਿਤਃ । ਤਾਤ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਿषृष੍ਟਃ ਅਹਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਭ੍ਰਾਤਰਿ ਰਾਘਵੇ ॥੨-੭੭-
ਚਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ:
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਨਮ੍ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤਃ ਅਸ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ । ਯਥਾ ਗਤਿਰ੍ ਅਨਾਥਾਯਾਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਤਃ ਵਨਮ੍ ॥੨-੭੭-
ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਅਨਾਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਮ੍ ਅਮ੍ਬਾਮ੍ ਤਾਤ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵਮ੍ ਕ੍ਵ ਗਤਃ ਨृਪ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭਸ੍ਮ ਅਰੁਣਮ੍ ਤਚ੍ ਚ ਦਗ੍ਧ ਅਸ੍ਥਿ ਸ੍ਥਾਨ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥੨-੭੭-
ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ? ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਸੁਆਹ ਅਤੇ ਜਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੇਖ ਕੇ—
ਪਿਤੁਃ ਸ਼ਰੀਰ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਨਿष੍ਟਨਨ੍ ਵਿषਸਾਦ ਹ । ਸ ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰੁਦਨ੍ ਦੀਨਃ ਪਪਾਤ ਧਰਣੀ ਤਲੇ ॥੨-੭੭-
ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਰੋਇਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਾੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
ਉਤ੍ਥਾਪ੍ਯਮਾਨਃ ਸ਼ਕ੍ਰਸ੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰ ਧ੍ਵਜੈਵ ਚ੍ਯੁਤਃ । ਅਭਿਪੇਤੁਸ੍ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਸ੍ਯ ਅਮਾਤ੍ਯਾਃ ਸ਼ੁਚਿ ਵ੍ਰਤਮ੍ ॥੨-੭੭-
ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਝੰਡ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਗਏ।
ਅਨ੍ਤ ਕਾਲੇ ਨਿਪਤਿਤਮ੍ ਯਯਾਤਿਮ੍ ऋषਯੋ ਯਥਾ । ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਃ ਚ ਅਪਿ ਭਰਤਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ੋਕ ਪਰਿਪ੍ਲੁਤਮ੍ ॥੨-੭੭-
ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।
ਵਿਸਮ੍ਜ੍ਞੋ ਨ੍ਯਪਤਤ੍ ਭੂਮੌ ਭੂਮਿ ਪਾਲਮ੍ ਅਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ । ਉਨ੍ਮਤ੍ਤੈਵ ਨਿਸ਼੍ਚੇਤਾ ਵਿਲਲਾਪ ਸੁਦੁਹ੍ਖਿਤਃ ॥੨-੭੭-
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਪਿਤੁਰ੍ ਗੁਣ ਅਨ੍ਗਾਨਿ ਤਨਿ ਤਾਨਿ ਤਦਾ ਤਦਾ । ਮਨ੍ਥਰਾ ਪ੍ਰਭਵਃ ਤੀਵ੍ਰਃ ਕੈਕੇਯੀ ਗ੍ਰਾਹ ਸਮ੍ਕੁਲਃ ॥੨-੭੭-
ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮੰਥਰਾ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਉਹ ਬੜਾ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਵਰ ਦਾਨਮਯੋ ਅਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯੋ ਅਮਜ੍ਜਯਤ੍ ਸ਼ੋਕ ਸਾਗਰਃ । ਸੁਕੁਮਾਰਮ੍ ਚ ਬਾਲਮ੍ ਚ ਸਤਤਮ੍ ਲਾਲਿਤਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ॥੨-੭੭-
ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਦੁਖ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ; ਤੇ ਉਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਬੱਚਾ—
ਕ੍ਵ ਤਾਤ ਭਰਤਮ੍ ਹਿਤ੍ਵਾ ਵਿਲਪਨ੍ਤਮ੍ ਗਤਃ ਭਵਾਨ੍ । ਨਨੁ ਭੋਜ੍ਯੇषੁ ਪਾਨੇषੁ ਵਸ੍ਤ੍ਰੇष੍ਵ੍ ਆਭਰਣੇषੁ ਚ ॥੨-੭੭-
ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਸੀ?
ਪ੍ਰਵਾਰਯਸਿ ਨਃ ਸਰ੍ਵਾਮ੍ਸ੍ ਤਨ੍ ਨਃ ਕੋ ਅਦ੍ਯ ਕਰਿष੍ਯਤਿ । ਅਵਦਾਰਣ ਕਾਲੇ ਤੁ ਪृਥਿਵੀ ਨ ਅਵਦੀਰ੍ਯਤੇ ॥੨-੭੭-
ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਸੀ—ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਪਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ ਫਟਦੀ ਨਹੀਂ।
ਵਿਹੀਨਾ ਯਾ ਤ੍ਵਯਾ ਰਾਜ੍ਞਾ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਪਿਤਰਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮ੍ ਆਪਨ੍ਨੇ ਰਾਮੇ ਚ ਅਰਣ੍ਯਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤੇ ॥੨-੭੭-
ਤੁਸੀਂ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ, ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ—
ਕਿਮ੍ ਮੇ ਜੀਵਿਤ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਹੁਤ ਅਸ਼ਨਮ੍ । ਹੀਨੋ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਚ ਪਿਤ੍ਰਾ ਚ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਮ੍ ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁ ਪਾਲਿਤਾਮ੍ ॥੨-੭੭-
ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਹੈ? ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਖਵਾਕੂਆਂ ਦੀ ਖਾਲੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਨ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਪੋ ਵਨਮ੍ । ਤਯੋਃ ਵਿਲਪਿਤਮ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਸਨਮ੍ ਚ ਅਨ੍ਵਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤਤ੍ ॥੨-੭੭-
ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਹਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਵੇਖ ਕੇ—