ਸਦਾऽਪ੍ਰਤਿਮਵृਤ੍ਤਾਯਾ ਲੋਕਧਾਰਣਕਾਮ੍ਯਯਾ । ਸ਼੍ਰੀਮਤ੍ਯਾ ਗੁਣਨਿਤ੍ਯਾਯਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਪਰਿਚੇष੍ਟਯਾ ॥੨-੭੪-
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਚਲਣ ਵਿਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯਾਃ ਪੁਤ੍ਰਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਾਪਿ ਸ਼ੋਚੈ ਕਾਮਧੁਕ੍ । ਕਿਮ੍ ਪੁਨਰ੍ ਯਾ ਵਿਨਾ ਰਾਮਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤਯਿष੍ਯਤਿ ॥੨-੭੪-
ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗੀ?
ਏਕ ਪੁਤ੍ਰਾ ਚ ਸਾਧ੍ਵੀ ਚ ਵਿਵਤ੍ਸਾ ਇਯਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਕृਤਾ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਸਤਤਮ੍ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚ ਇਹ ਚ ਲਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ॥੨-੭੪-
ਉਹ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਔਰਤ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰਹੇਗਾ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ।
ਅਹਮ੍ ਹਿ ਅਪਚਿਤਿਮ੍ ਭ੍ਰਾਤੁਃ ਪਿਤੁਃ ਚ ਸਕਲਾਮ੍ ਇਮਾਮ੍ । ਵਰ੍ਧਨਮ੍ ਯਸ਼ਸਃ ਚ ਅਪਿ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਨ ਸਮ੍ਸ਼ਯਃ ॥੨-੭੪-
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵੀ ਵਧਾਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਆਨਾਯਯਿਤ੍ਵਾ ਤਨਯਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯਾ ਮਹਾ ਦ੍ਯੁਤਿਮ੍ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਨਮ੍ ਮੁਨਿ ਨਿषੇਵਿਤਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਹੀ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਨ ਹ੍ਯਹਮ੍ ਪਾਪਸਮ੍ਕਲ੍ਪੇ ਪਾਪੇ ਪਾਪਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਕृਤਮ੍ । ਸ਼ਕ੍ਤੋ ਧਾਰਯਿਤੁਮ੍ ਪੌਰੈਰਸ਼੍ਰੁਕਣ੍ਠੈ ਰ੍ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ॥੨-੭੪-
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕਰੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਵਾਲੇ ਗਲੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਮੰਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਝੱਲਣ ਦੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ।
ਸਾ ਤ੍ਵਮਗ੍ਨਿਮ੍ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ ਵਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਵਾ ਦਣ੍ਡਕਾਨ੍ਵਿਸ਼ । ਰਜ੍ਜੁਮ੍ ਬਧਾਨ ਵਾ ਕਣ੍ਠੇ ਨ ਹਿ ਤੇऽਨ੍ਯਤ੍ਪਰਾਯਣਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਤੂੰ ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜਾ, ਜਾਂ ਖੁਦ ਹੀ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾ, ਜਾਂ ਗਲ ਵਿਚ ਰੱਸੀ ਪਾ ਲੈ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।
ਅਹਮਪ੍ਯਵਨਿਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਰਾਮੇ ਸਤ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਮੇ । ਕृਤਕृਤ੍ਯੋ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਵਿਪ੍ਰਵਾਸਿਤਕਲ੍ਮषਃ ॥੨-੭੪-
ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਮੁੜ ਆਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾਂਗਾ, ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਗ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ।
ਇਤਿ ਨਾਗੈਵ ਅਰਣ੍ਯੇ ਤੋਮਰ ਅਨ੍ਕੁਸ਼ ਚੋਦਿਤਃ । ਪਪਾਤ ਭੁਵਿ ਸਮ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਨਿਹ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਨ੍ ਇਵ ਪਨ੍ਨਗਃ ॥੨-੭੪-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਭਾਲੇ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਹਿਸਿਆ।
ਸਮ੍ਰਕ੍ਤ ਨੇਤ੍ਰਃ ਸ਼ਿਥਿਲ ਅਮ੍ਬਰਃ ਤਦਾ । ਵਿਧੂਤ ਸਰ੍ਵ ਆਭਰਣਃ ਪਰਮ੍ਤਪਃ । ਬਭੂਵ ਭੂਮੌ ਪਤਿਤਃ ਨृਪ ਆਤ੍ਮਜਃ । ਸ਼ਚੀ ਪਤੇਃ ਕੇਤੁਰ੍ ਇਵ ਉਤ੍ਸਵ ਕ੍ਸ਼ਯੇ ॥੨-੭੪-
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਕਪੜੇ ਢੀਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਮੇਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
thumb|ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਇਹ ਪਚਹੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ—ਸੁਣੋ।
ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਤ੍ਸਮੁਤ੍ਥਾਯ ਸਮ੍ਜ੍ਞਾਮ੍ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਚ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ । ਨੇਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਮਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਦੀਨਾਮੁਦ੍ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮਾਤਰਮ੍ ॥੨-੭੫-
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸੋऽਮਾਤ੍ਯਮਧ੍ਯੇਭਰਤੋ ਜਨਨੀਮਭ੍ਯਕੁਤ੍ਸਯਤ੍ । ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਨ ਕਾਮਯੇ ਜਾਤੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਯੇ ਨਾਪਿ ਮਾਤਰਮ੍ ॥੨-੭੫-
ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ: 'ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮੈਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ।'
ਅਭਿषੇਕਮ੍ ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਯੋ.ਭੂਦ੍ਰਜ੍Jਨਾ ਸਮੀਕ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਵਿਪ੍ਰਕृष੍ਟੇ ਹ੍ਯਹਮ੍ ਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨ ਸਹਿਤੋऽਵਸਮ੍ ॥੨-੭੫-
'ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੀ।'
ਵਨਵਾਸਮ੍ ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਰਾਮਸ੍ਯਹਮ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਵਿਵਾਸਨਮ੍ ਵਾ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇਃ ਸੀਤਾਯਾਸ਼੍ਚ ਯਥਾਭਵਤ੍ ॥੨-੭੫-
'ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ।'
ਤਥੈਵ ਕ੍ਰੋਸ਼ਤਃ ਤਸ੍ਯ ਭਰਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਸ਼ਬ੍ਦਮ੍ ਆਜ੍ਞਾਯ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਮ੍ ਇਦਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੭੫-
ਜਦ ਭਰਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ:
ਆਗਤਃ ਕ੍ਰੂਰ ਕਾਰ੍ਯਾਯਾਃ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਭਰਤਃ ਸੁਤਃ । ਤਮ੍ ਅਹਮ੍ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮ੍ ਇਚ੍ਚਾਮਿ ਭਰਤਮ੍ ਦੀਰ੍ਘ ਦਰ੍ਸ਼ਿਨਮ੍ ॥੨-੭੫-
'ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।'
ਏਵਮ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਮ੍ ਸਾ ਵਿਵਰ੍ਣਾ ਮਲਿਨ ਅਮ੍ਬਰਾ । ਪ੍ਰਤਸ੍ਥੇ ਭਰਤਃ ਯਤ੍ਰ ਵੇਪਮਾਨਾ ਵਿਚੇਤਨਾ ॥੨-੭੫-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਫਿਕੀ ਤੇ ਮੈਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੀ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼, ਭਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲੀ।
ਸ ਤੁ ਰਾਮ ਅਨੁਜਃ ਚ ਅਪਿ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨ ਸਹਿਤਃ ਤਦਾ । ਪ੍ਰਤਸ੍ਥੇ ਭਰਤਃ ਯਤ੍ਰ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯਾ ਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ ॥੨-੭੫-
ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤਤਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨ ਭਰਤੌ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਦੁਹ੍ਖਿਤੌ । ਪਰ੍ਯष੍ਵਜੇਤਾਮ੍ ਦੁਹ੍ਖ ਆਰ੍ਤਾਮ੍ ਪਤਿਤਾਮ੍ ਨष੍ਟ ਚੇਤਨਾਮ੍ ॥੨-੭੫-
ਉਥੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ ਦੋਵੇਂ ਗਮੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ।
ਰੁਦਨ੍ਤੌ ਰੁਦਤੀਮ੍ ਦੁਃਖਾਤ੍ਸਮੇਤ੍ਯਾਰ੍ਯਾਮ੍ ਮਨਸ੍ਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ । ਭਰਤਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਇਦਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਭृਸ਼ ਦੁਹ੍ਖਿਤਾ ॥੨-੭੫-
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਮਰਿਆਦਾ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਗਏ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋਂਦੀ ਸੀ; ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀ।
ਇਦਮ੍ ਤੇ ਰਾਜ੍ਯ ਕਾਮਸ੍ਯ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਅਕਣ੍ਟਕਮ੍ । ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਬਤ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍ ਕ੍ਰੂਰੇਣ ਕਰ੍ਮਣਾ ॥੨-੭੫-
ਹੁਣ, ਜੋ ਰਾਜ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਮਿਲ ਗਿਆ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਇਹ ਰਾਜ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ।
ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਚੀਰ ਵਸਨਮ੍ ਪੁਤ੍ਰਮ੍ ਮੇ ਵਨ ਵਾਸਿਨਮ੍ । ਕੈਕੇਯੀ ਕਮ੍ ਗੁਣਮ੍ ਤਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਕ੍ਰੂਰ ਦਰ੍ਸ਼ਿਨੀ ॥੨-੭੫-
ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਚੀਰਾਂ ਪਹਿਨ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਗੁਣ ਵੇਖਦੀ ਹੈ?
ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮ੍ ਮਾਮ੍ ਅਪਿ ਕੈਕੇਯੀ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਪਯਿਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਤਿ । ਹਿਰਣ੍ਯ ਨਾਭੋ ਯਤ੍ਰ ਆਸ੍ਤੇ ਸੁਤਃ ਮੇ ਸੁਮਹਾ ਯਸ਼ਾਃ ॥੨-੭੫-
ਜਲਦੀ ਹੀ ਕੈਕੇਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਥਵਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਅਹਮ੍ ਸੁਮਿਤ੍ਰ ਅਨੁਚਰਾ ਸੁਖਮ੍ । ਅਗ੍ਨਿ ਹੋਤ੍ਰਮ੍ ਪੁਰਃ ਕृਤ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਸ੍ਯੇ ਯਤ੍ਰ ਰਾਘਵਃ ॥੨-੭੫-
ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਅੱਗ ਦੀ ਰੀਤ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਥੇ ਜਾਵਾਂਗੀ ਜਿੱਥੇ ਰਾਘਵ ਹੈ।
ਕਾਮਮ੍ ਵਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਅਦ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਮਾਮ੍ ਨੇਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ । ਯਤ੍ਰ ਅਸੌ ਪੁਰੁष ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਃ ਤਪ੍ਯਤੇ ਮੇ ਤਪਃ ਸੁਤਃ ॥੨-੭੫-
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾਓ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣਾ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਦਮ੍ ਹਿ ਤਵ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮ੍ ਧਨ ਧਾਨ੍ਯ ਸਮਾਚਿਤਮ੍ । ਹਸ੍ਤਿ ਅਸ਼੍ਵ ਰਥ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਨਿਰ੍ਯਾਤਿਤਮ੍ ਤਯਾ ॥੨-੭੫-
ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯਾਦਿਬਹੁਭਿਰ੍ਵਾਕ੍ਯੈਃ ਕ੍ਰੂਰੈਃ ਸਮ੍ਭਰ੍ਸ੍ਤਿਤੋऽਨਘਃ । ਵਿਵ੍ਯਥੇ ਭਰਤਸ੍ਤੀਵ੍ਰਮ੍ ਵ੍ਰਣੇ ਤੁਦ੍ਯੇਵ ਸੂਚਿਨਾ ॥੨-੭੫-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਰਤ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਖਮ 'ਚ ਸੂਈ ਚੁਭੀ ਹੋਵੇ।
ਪਪਾਤ ਚਰਣੌ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਦਾ ਸਮ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਚੇਤਨਃ । ਵਿਲਪ੍ਯ ਬਹੁਧਾऽਸਮ੍ਜ੍ਞੋ ਲਬ੍ਧਸਮ੍ਜ੍ਞ੍ਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥੨-੭੫-
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਭਰਤ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਬਹੁਤ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਏਵਮ੍ ਵਿਲਪਮਾਨਾਮ੍ ਤਾਮ੍ ਭਰਤਃ ਪ੍ਰਾਨ੍ਜਲਿਸ੍ ਤਦਾ । ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਇਦਮ੍ ਸ਼ੋਕੈਃ ਬਹੁਭਿਰ੍ ਆਵृਤਾਮ੍ ॥੨-੭੫-
ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀ।