ਅਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਵ੍ਰਜਤਃ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸੁਰ ਰਾਜ੍ਞੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਬਿਨ੍ਦਵਃ ਪਤਿਤਾ ਗਾਤ੍ਰੇ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਃ ਸੁਰਭਿ ਗਨ੍ਧਿਨਃ ॥੨-੭੪-
ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇਵ ਰਾਜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਪ੍ਯਸ਼੍ਰੁਨਿਪਾਤਮ੍ ਤਮ੍ ਸ੍ਵਗਾਤ੍ਰੇ ਪੁਣ੍ਯਗਨ੍ਧਿਨਮ੍ । ਸੁਰਭਿਮ੍ ਮਨ੍ਯਤੇ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭੂਯਸੀਮ੍ ਤਾਮ੍ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰਃ ॥੨-੭੪-
ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ।
ਨਿਰੀਕ੍ਸਮਾਣਃ ਸ਼ਕ੍ਰਸ੍ਤਾਮ੍ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਸੁਰਭਿਮ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ੇ ਵਿष੍ਠਿਤਾਮ੍ ਦੀਨਾਮ੍ ਰੁਦਤੀਮ੍ ਭृਸ਼ਦੁਃਖਿਤਾਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਸ਼ਕਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀ, ਦੁਖੀ, ਰੋਂਦੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਸੀ।
ਤਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ੋਕ ਸਮ੍ਤਪ੍ਤਾਮ੍ ਵਜ੍ਰ ਪਾਣਿਰ੍ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਨ੍ਜਲਿਰ੍ ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨਃ ਸੁਰ ਰਾਜੋ ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਵਚਃ ॥੨-੭੪-
ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ, ਜੋ ਵਜਰ ਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
ਭਯਮ੍ ਕਚ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਚ ਅਸ੍ਮਾਸੁ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਮਹਤ੍ । ਕੁਤਃ ਨਿਮਿਤ੍ਤਃ ਸ਼ੋਕਃ ਤੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਰ੍ਵ ਹਿਤ ਏषਿਣਿ ॥੨-੭੪-
ਕੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਤੁ ਸੁਰਭਿਃ ਸੁਰ ਰਾਜੇਨ ਧੀਮਤਾ । ਪਤ੍ਯੁਵਾਚ ਤਤਃ ਧੀਰਾ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਵਾਕ੍ਯ ਵਿਸ਼ਾਰਦਾ ॥੨-੭੪-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇਵ ਰਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਕ-ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਧੀਰ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਪਾਤਮ੍ ਨ ਵਃ ਕਿਮ੍ਚਿਤ੍ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਅਮਰ ਅਧਿਪ । ਅਹਮ੍ ਤੁ ਮਗ੍ਨੌ ਸ਼ੋਚਾਮਿ ਸ੍ਵ ਪੁਤ੍ਰੌ ਵਿषਮੇ ਸ੍ਥਿਤੌ ॥੨-੭੪-
ਕੋਈ ਵੀ ਖਤਰਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਏਤੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਕृषੌ ਦੀਨੌ ਸੂਰ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮਿ ਪ੍ਰਤਾਪਿਨੌ । ਅਰ੍ਧ੍ਯਮਾਨੌ ਬਲੀ ਵਰ੍ਦੌ ਕਰ੍षਕੇਣ ਸੁਰ ਅਧਿਪ ॥੨-੭੪-
ਇਹ ਦੋ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਦੁਖੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵ ਰਾਜ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।
ਮਮ ਕਾਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਸੂਤੌ ਹਿ ਦੁਹ੍ਖਿਤੌ ਭਾਰ ਪੀਡਿਤੌ । ਯੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਰਿਤਪ੍ਯੇ ਅਹਮ੍ ਨ ਅਸ੍ਤਿ ਪੁਤ੍ਰ ਸਮਃ ਪ੍ਰਿਯਃ ॥੨-੭੪-
ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤਪ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ; ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ।
ਯਸ੍ਯਾਃ ਪੁਤ੍ਰ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਿਦਮ੍ ਜਗਤ੍ । ਤਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰੁਦਤੀਮ੍ ਸ਼ਕ੍ਰੋ ਨ ਸੁਤਾਨ੍ਮਨ੍ਯਤੇ ਪਰਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਸ਼ਕਰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।
ਸਦਾऽਪ੍ਰਤਿਮਵृਤ੍ਤਾਯਾ ਲੋਕਧਾਰਣਕਾਮ੍ਯਯਾ । ਸ਼੍ਰੀਮਤ੍ਯਾ ਗੁਣਨਿਤ੍ਯਾਯਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਪਰਿਚੇष੍ਟਯਾ ॥੨-੭੪-
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਚਲਣ ਵਿਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯਾਃ ਪੁਤ੍ਰਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਾਪਿ ਸ਼ੋਚੈ ਕਾਮਧੁਕ੍ । ਕਿਮ੍ ਪੁਨਰ੍ ਯਾ ਵਿਨਾ ਰਾਮਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤਯਿष੍ਯਤਿ ॥੨-੭੪-
ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗੀ?
ਏਕ ਪੁਤ੍ਰਾ ਚ ਸਾਧ੍ਵੀ ਚ ਵਿਵਤ੍ਸਾ ਇਯਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਕृਤਾ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਸਤਤਮ੍ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚ ਇਹ ਚ ਲਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ॥੨-੭੪-
ਉਹ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਔਰਤ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰਹੇਗਾ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ।
ਅਹਮ੍ ਹਿ ਅਪਚਿਤਿਮ੍ ਭ੍ਰਾਤੁਃ ਪਿਤੁਃ ਚ ਸਕਲਾਮ੍ ਇਮਾਮ੍ । ਵਰ੍ਧਨਮ੍ ਯਸ਼ਸਃ ਚ ਅਪਿ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਨ ਸਮ੍ਸ਼ਯਃ ॥੨-੭੪-
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵੀ ਵਧਾਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਆਨਾਯਯਿਤ੍ਵਾ ਤਨਯਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯਾ ਮਹਾ ਦ੍ਯੁਤਿਮ੍ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਨਮ੍ ਮੁਨਿ ਨਿषੇਵਿਤਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਹੀ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਨ ਹ੍ਯਹਮ੍ ਪਾਪਸਮ੍ਕਲ੍ਪੇ ਪਾਪੇ ਪਾਪਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਕृਤਮ੍ । ਸ਼ਕ੍ਤੋ ਧਾਰਯਿਤੁਮ੍ ਪੌਰੈਰਸ਼੍ਰੁਕਣ੍ਠੈ ਰ੍ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ॥੨-੭੪-
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕਰੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਵਾਲੇ ਗਲੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਮੰਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਝੱਲਣ ਦੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ।
ਸਾ ਤ੍ਵਮਗ੍ਨਿਮ੍ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ ਵਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਵਾ ਦਣ੍ਡਕਾਨ੍ਵਿਸ਼ । ਰਜ੍ਜੁਮ੍ ਬਧਾਨ ਵਾ ਕਣ੍ਠੇ ਨ ਹਿ ਤੇऽਨ੍ਯਤ੍ਪਰਾਯਣਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਤੂੰ ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜਾ, ਜਾਂ ਖੁਦ ਹੀ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾ, ਜਾਂ ਗਲ ਵਿਚ ਰੱਸੀ ਪਾ ਲੈ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।
ਅਹਮਪ੍ਯਵਨਿਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਰਾਮੇ ਸਤ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਮੇ । ਕृਤਕृਤ੍ਯੋ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਵਿਪ੍ਰਵਾਸਿਤਕਲ੍ਮषਃ ॥੨-੭੪-
ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਮੁੜ ਆਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾਂਗਾ, ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਗ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ।
ਇਤਿ ਨਾਗੈਵ ਅਰਣ੍ਯੇ ਤੋਮਰ ਅਨ੍ਕੁਸ਼ ਚੋਦਿਤਃ । ਪਪਾਤ ਭੁਵਿ ਸਮ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਨਿਹ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਨ੍ ਇਵ ਪਨ੍ਨਗਃ ॥੨-੭੪-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਭਾਲੇ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਹਿਸਿਆ।
ਸਮ੍ਰਕ੍ਤ ਨੇਤ੍ਰਃ ਸ਼ਿਥਿਲ ਅਮ੍ਬਰਃ ਤਦਾ । ਵਿਧੂਤ ਸਰ੍ਵ ਆਭਰਣਃ ਪਰਮ੍ਤਪਃ । ਬਭੂਵ ਭੂਮੌ ਪਤਿਤਃ ਨृਪ ਆਤ੍ਮਜਃ । ਸ਼ਚੀ ਪਤੇਃ ਕੇਤੁਰ੍ ਇਵ ਉਤ੍ਸਵ ਕ੍ਸ਼ਯੇ ॥੨-੭੪-
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਕਪੜੇ ਢੀਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਮੇਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
thumb|ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਇਹ ਪਚਹੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ—ਸੁਣੋ।
ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਤ੍ਸਮੁਤ੍ਥਾਯ ਸਮ੍ਜ੍ਞਾਮ੍ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਚ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ । ਨੇਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਮਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਦੀਨਾਮੁਦ੍ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮਾਤਰਮ੍ ॥੨-੭੫-
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸੋऽਮਾਤ੍ਯਮਧ੍ਯੇਭਰਤੋ ਜਨਨੀਮਭ੍ਯਕੁਤ੍ਸਯਤ੍ । ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਨ ਕਾਮਯੇ ਜਾਤੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਯੇ ਨਾਪਿ ਮਾਤਰਮ੍ ॥੨-੭੫-
ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ: 'ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮੈਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ।'
ਅਭਿषੇਕਮ੍ ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਯੋ.ਭੂਦ੍ਰਜ੍Jਨਾ ਸਮੀਕ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਵਿਪ੍ਰਕृष੍ਟੇ ਹ੍ਯਹਮ੍ ਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨ ਸਹਿਤੋऽਵਸਮ੍ ॥੨-੭੫-
'ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੀ।'
ਵਨਵਾਸਮ੍ ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਰਾਮਸ੍ਯਹਮ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਵਿਵਾਸਨਮ੍ ਵਾ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇਃ ਸੀਤਾਯਾਸ਼੍ਚ ਯਥਾਭਵਤ੍ ॥੨-੭੫-
'ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ।'
ਤਥੈਵ ਕ੍ਰੋਸ਼ਤਃ ਤਸ੍ਯ ਭਰਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਸ਼ਬ੍ਦਮ੍ ਆਜ੍ਞਾਯ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਮ੍ ਇਦਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੭੫-
ਜਦ ਭਰਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ:
ਆਗਤਃ ਕ੍ਰੂਰ ਕਾਰ੍ਯਾਯਾਃ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਭਰਤਃ ਸੁਤਃ । ਤਮ੍ ਅਹਮ੍ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮ੍ ਇਚ੍ਚਾਮਿ ਭਰਤਮ੍ ਦੀਰ੍ਘ ਦਰ੍ਸ਼ਿਨਮ੍ ॥੨-੭੫-
'ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।'
ਏਵਮ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਮ੍ ਸਾ ਵਿਵਰ੍ਣਾ ਮਲਿਨ ਅਮ੍ਬਰਾ । ਪ੍ਰਤਸ੍ਥੇ ਭਰਤਃ ਯਤ੍ਰ ਵੇਪਮਾਨਾ ਵਿਚੇਤਨਾ ॥੨-੭੫-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਫਿਕੀ ਤੇ ਮੈਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੀ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼, ਭਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲੀ।
ਸ ਤੁ ਰਾਮ ਅਨੁਜਃ ਚ ਅਪਿ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨ ਸਹਿਤਃ ਤਦਾ । ਪ੍ਰਤਸ੍ਥੇ ਭਰਤਃ ਯਤ੍ਰ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯਾ ਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ ॥੨-੭੫-
ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤਤਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨ ਭਰਤੌ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਦੁਹ੍ਖਿਤੌ । ਪਰ੍ਯष੍ਵਜੇਤਾਮ੍ ਦੁਹ੍ਖ ਆਰ੍ਤਾਮ੍ ਪਤਿਤਾਮ੍ ਨष੍ਟ ਚੇਤਨਾਮ੍ ॥੨-੭੫-
ਉਥੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ ਦੋਵੇਂ ਗਮੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ।