ਮਾਤृ ਰੂਪੇ ਮਮ ਅਮਿਤ੍ਰੇ ਨृਸ਼ਮ੍ਸੇ ਰਾਜ੍ਯ ਕਾਮੁਕੇ । ਨ ਤੇ ਅਹਮ੍ ਅਭਿਭਾष੍ਯੋ ਅਸ੍ਮਿ ਦੁਰ੍ਵृਤ੍ਤੇ ਪਤਿ ਘਾਤਿਨਿ ॥੨-੭੪-
ਤੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਵੈਰੀ ਹੈਂ, ਕ੍ਰੂਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਮੰਦੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਯਾਃ ਚ ਅਨ੍ਯਾ ਮਮ ਮਾਤਰਃ । ਦੁਹ੍ਖੇਨ ਮਹਤਾ ਆਵਿष੍ਟਾਃ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਕੁਲ ਦੂषਿਣੀਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਜੋ ਘਰਾਣਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ।
ਨ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ਼੍ਵ ਪਤੇਃ ਕਨ੍ਯਾ ਧਰ੍ਮ ਰਾਜਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ । ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀ ਤਤ੍ਰ ਜਾਤਾ ਅਸਿ ਕੁਲ ਪ੍ਰਧ੍ਵਮ੍ਸਿਨੀ ਪਿਤੁਃ ॥੨-੭੪-
ਤੂੰ ਘੋੜੇ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈਂ।
ਯਤ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਧਾਰ੍ਮਿਕੋ ਰਾਮਃ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਸਤ੍ਯ ਪਰਾਯਣਃ । ਵਨਮ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਪਿਤਃ ਦੁਹ੍ਖਾਤ੍ ਪਿਤਾ ਚ ਤ੍ਰਿਦਿਵਮ੍ ਗਤਃ ॥੨-੭੪-
ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਸਦਾ ਪਾਸੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਯਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਅਸਿ ਤਤ੍ ਪਾਪਮ੍ ਮਯਿ ਪਿਤ੍ਰਾ ਵਿਨਾ ਕृਤੇ । ਭ੍ਰਾਤृਭ੍ਯਾਮ੍ ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵ ਲੋਕਸ੍ਯ ਚ ਅਪ੍ਰਿਯੇ ॥੨-੭੪-
ਇਹ ਪਾਪ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੁਖੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਭਰਾ ਵੀ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਨਫਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਧਰ੍ਮ ਸਮ੍ਯੁਕ੍ਤਾਮ੍ ਵਿਯੁਕ੍ਤਾਮ੍ ਪਾਪ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇ । ਕृਤ੍ਵਾ ਕਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ਤੁ ਅਦ੍ਯ ਲੋਕਮ੍ ਨਿਰਯ ਗਾਮਿਨੀ ॥੨-੭੪-
ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਪਾਪ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਤੂੰ ਅੱਜ ਕਿਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗੀ, ਨਰਕ ਵੱਲ ਰਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ?
ਕਿਮ੍ ਨ ਅਵਬੁਧ੍ਯਸੇ ਕ੍ਰੂਰੇ ਨਿਯਤਮ੍ ਬਨ੍ਧੁ ਸਮ੍ਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਜ੍ਯੇष੍ਠਮ੍ ਪਿਤृ ਸਮਮ੍ ਰਾਮਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯ ਆਤ੍ਮ ਸਮ੍ਭਵਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਕ੍ਰੂਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਸਮਝਦੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ, ਰਾਮ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਜਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ?
ਅਨ੍ਗ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨ੍ਗਜਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਹृਦਯਾਚ੍ ਚ ਅਪਿ ਜਾਯਤੇ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਿਯਤਰਃ ਮਾਤੁਃ ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਤੁ ਬਾਨ੍ਧਵਃ ॥੨-੭੪-
ਪੁੱਤ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ।
ਅਨ੍ਯਦਾ ਕਿਲ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾ ਸੁਰਭਿਃ ਸੁਰ ਸਮ੍ਮਤਾ । ਵਹਮਾਨੌ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਉਰ੍ਵ੍ਯਾਮ੍ ਪੁਤ੍ਰੌ ਵਿਗਤ ਚੇਤਸੌ ॥੨-੭੪-
ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਵੇਖਿਆ।
ਤਾਵ੍ ਅਰ੍ਧ ਦਿਵਸੇ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਤ੍ਰੌ ਮਹੀ ਤਲੇ । ਰੁਰੋਦ ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕੇਨ ਬਾष੍ਪ ਪਰ੍ਯਾਕੁਲ ਈਕ੍ਸ਼ਣਾ ॥੨-੭੪-
ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਅੱਧੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ ਰੋਈ।
ਅਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਵ੍ਰਜਤਃ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸੁਰ ਰਾਜ੍ਞੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਬਿਨ੍ਦਵਃ ਪਤਿਤਾ ਗਾਤ੍ਰੇ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਃ ਸੁਰਭਿ ਗਨ੍ਧਿਨਃ ॥੨-੭੪-
ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇਵ ਰਾਜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਪ੍ਯਸ਼੍ਰੁਨਿਪਾਤਮ੍ ਤਮ੍ ਸ੍ਵਗਾਤ੍ਰੇ ਪੁਣ੍ਯਗਨ੍ਧਿਨਮ੍ । ਸੁਰਭਿਮ੍ ਮਨ੍ਯਤੇ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭੂਯਸੀਮ੍ ਤਾਮ੍ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰਃ ॥੨-੭੪-
ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ।
ਨਿਰੀਕ੍ਸਮਾਣਃ ਸ਼ਕ੍ਰਸ੍ਤਾਮ੍ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਸੁਰਭਿਮ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ੇ ਵਿष੍ਠਿਤਾਮ੍ ਦੀਨਾਮ੍ ਰੁਦਤੀਮ੍ ਭृਸ਼ਦੁਃਖਿਤਾਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਸ਼ਕਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀ, ਦੁਖੀ, ਰੋਂਦੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਸੀ।
ਤਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ੋਕ ਸਮ੍ਤਪ੍ਤਾਮ੍ ਵਜ੍ਰ ਪਾਣਿਰ੍ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਨ੍ਜਲਿਰ੍ ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨਃ ਸੁਰ ਰਾਜੋ ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਵਚਃ ॥੨-੭੪-
ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ, ਜੋ ਵਜਰ ਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
ਭਯਮ੍ ਕਚ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਚ ਅਸ੍ਮਾਸੁ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਮਹਤ੍ । ਕੁਤਃ ਨਿਮਿਤ੍ਤਃ ਸ਼ੋਕਃ ਤੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਰ੍ਵ ਹਿਤ ਏषਿਣਿ ॥੨-੭੪-
ਕੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਤੁ ਸੁਰਭਿਃ ਸੁਰ ਰਾਜੇਨ ਧੀਮਤਾ । ਪਤ੍ਯੁਵਾਚ ਤਤਃ ਧੀਰਾ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਵਾਕ੍ਯ ਵਿਸ਼ਾਰਦਾ ॥੨-੭੪-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇਵ ਰਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਕ-ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਧੀਰ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਪਾਤਮ੍ ਨ ਵਃ ਕਿਮ੍ਚਿਤ੍ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਅਮਰ ਅਧਿਪ । ਅਹਮ੍ ਤੁ ਮਗ੍ਨੌ ਸ਼ੋਚਾਮਿ ਸ੍ਵ ਪੁਤ੍ਰੌ ਵਿषਮੇ ਸ੍ਥਿਤੌ ॥੨-੭੪-
ਕੋਈ ਵੀ ਖਤਰਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਏਤੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਕृषੌ ਦੀਨੌ ਸੂਰ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮਿ ਪ੍ਰਤਾਪਿਨੌ । ਅਰ੍ਧ੍ਯਮਾਨੌ ਬਲੀ ਵਰ੍ਦੌ ਕਰ੍षਕੇਣ ਸੁਰ ਅਧਿਪ ॥੨-੭੪-
ਇਹ ਦੋ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਦੁਖੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵ ਰਾਜ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।
ਮਮ ਕਾਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਸੂਤੌ ਹਿ ਦੁਹ੍ਖਿਤੌ ਭਾਰ ਪੀਡਿਤੌ । ਯੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਰਿਤਪ੍ਯੇ ਅਹਮ੍ ਨ ਅਸ੍ਤਿ ਪੁਤ੍ਰ ਸਮਃ ਪ੍ਰਿਯਃ ॥੨-੭੪-
ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤਪ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ; ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ।
ਯਸ੍ਯਾਃ ਪੁਤ੍ਰ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਿਦਮ੍ ਜਗਤ੍ । ਤਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰੁਦਤੀਮ੍ ਸ਼ਕ੍ਰੋ ਨ ਸੁਤਾਨ੍ਮਨ੍ਯਤੇ ਪਰਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਸ਼ਕਰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।
ਸਦਾऽਪ੍ਰਤਿਮਵृਤ੍ਤਾਯਾ ਲੋਕਧਾਰਣਕਾਮ੍ਯਯਾ । ਸ਼੍ਰੀਮਤ੍ਯਾ ਗੁਣਨਿਤ੍ਯਾਯਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਪਰਿਚੇष੍ਟਯਾ ॥੨-੭੪-
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਚਲਣ ਵਿਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯਾਃ ਪੁਤ੍ਰਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਾਪਿ ਸ਼ੋਚੈ ਕਾਮਧੁਕ੍ । ਕਿਮ੍ ਪੁਨਰ੍ ਯਾ ਵਿਨਾ ਰਾਮਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤਯਿष੍ਯਤਿ ॥੨-੭੪-
ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗੀ?
ਏਕ ਪੁਤ੍ਰਾ ਚ ਸਾਧ੍ਵੀ ਚ ਵਿਵਤ੍ਸਾ ਇਯਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਕृਤਾ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਸਤਤਮ੍ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚ ਇਹ ਚ ਲਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ॥੨-੭੪-
ਉਹ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਔਰਤ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰਹੇਗਾ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ।
ਅਹਮ੍ ਹਿ ਅਪਚਿਤਿਮ੍ ਭ੍ਰਾਤੁਃ ਪਿਤੁਃ ਚ ਸਕਲਾਮ੍ ਇਮਾਮ੍ । ਵਰ੍ਧਨਮ੍ ਯਸ਼ਸਃ ਚ ਅਪਿ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਨ ਸਮ੍ਸ਼ਯਃ ॥੨-੭੪-
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵੀ ਵਧਾਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਆਨਾਯਯਿਤ੍ਵਾ ਤਨਯਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯਾ ਮਹਾ ਦ੍ਯੁਤਿਮ੍ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਨਮ੍ ਮੁਨਿ ਨਿषੇਵਿਤਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਹੀ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਨ ਹ੍ਯਹਮ੍ ਪਾਪਸਮ੍ਕਲ੍ਪੇ ਪਾਪੇ ਪਾਪਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਕृਤਮ੍ । ਸ਼ਕ੍ਤੋ ਧਾਰਯਿਤੁਮ੍ ਪੌਰੈਰਸ਼੍ਰੁਕਣ੍ਠੈ ਰ੍ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ॥੨-੭੪-
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕਰੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਵਾਲੇ ਗਲੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਮੰਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਝੱਲਣ ਦੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ।
ਸਾ ਤ੍ਵਮਗ੍ਨਿਮ੍ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ ਵਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਵਾ ਦਣ੍ਡਕਾਨ੍ਵਿਸ਼ । ਰਜ੍ਜੁਮ੍ ਬਧਾਨ ਵਾ ਕਣ੍ਠੇ ਨ ਹਿ ਤੇऽਨ੍ਯਤ੍ਪਰਾਯਣਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਤੂੰ ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜਾ, ਜਾਂ ਖੁਦ ਹੀ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾ, ਜਾਂ ਗਲ ਵਿਚ ਰੱਸੀ ਪਾ ਲੈ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।
ਅਹਮਪ੍ਯਵਨਿਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਰਾਮੇ ਸਤ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਮੇ । ਕृਤਕृਤ੍ਯੋ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਵਿਪ੍ਰਵਾਸਿਤਕਲ੍ਮषਃ ॥੨-੭੪-
ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਮੁੜ ਆਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾਂਗਾ, ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਗ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ।
ਇਤਿ ਨਾਗੈਵ ਅਰਣ੍ਯੇ ਤੋਮਰ ਅਨ੍ਕੁਸ਼ ਚੋਦਿਤਃ । ਪਪਾਤ ਭੁਵਿ ਸਮ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਨਿਹ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਨ੍ ਇਵ ਪਨ੍ਨਗਃ ॥੨-੭੪-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਭਾਲੇ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਹਿਸਿਆ।
ਸਮ੍ਰਕ੍ਤ ਨੇਤ੍ਰਃ ਸ਼ਿਥਿਲ ਅਮ੍ਬਰਃ ਤਦਾ । ਵਿਧੂਤ ਸਰ੍ਵ ਆਭਰਣਃ ਪਰਮ੍ਤਪਃ । ਬਭੂਵ ਭੂਮੌ ਪਤਿਤਃ ਨृਪ ਆਤ੍ਮਜਃ । ਸ਼ਚੀ ਪਤੇਃ ਕੇਤੁਰ੍ ਇਵ ਉਤ੍ਸਵ ਕ੍ਸ਼ਯੇ ॥੨-੭੪-
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਕਪੜੇ ਢੀਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਮੇਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।