ਏष ਤ੍ਵਿਦਾਨੀਮੇਵਾਹਮਪ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਮ੍ ਤਵਨਘਮ੍ । ਨਿਵਰ੍ਤਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਨਾਤ੍ ਭ੍ਰਾਤਰਮ੍ ਸ੍ਵਜਨ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ॥੨-੭੩-
ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ: ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।
ਨਿਵਰ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਰਾਮਮ੍ ਚ ਤਸ੍ਯਾਹਮ੍ ਦੀਪ੍ਤਤੇਜਨਃ । ਦਾਸਭੂਤੋ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਸੁਸ੍ਥਿਰੇਣਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾ ॥੨-੭੩-
ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ।
ਇਤਿ ਏਵਮ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਰਤਃ ਮਹਾਤ੍ਮਾ । ਪ੍ਰਿਯ ਇਤਰੈਃ ਵਾਕ੍ਯ ਗਣੈਅਃ ਤੁਦਮ੍ਸ੍ ਤਾਮ੍ । ਸ਼ੋਕ ਆਤੁਰਃ ਚ ਅਪਿ ਨਨਾਦ ਭੂਯਃ । ਸਿਮ੍ਹੋ ਯਥਾ ਪਰ੍ਵਤ ਗਹ੍ਵਰਸ੍ਥਃ ॥੨-੭੩-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਕਈ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਲਾਇਨ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਚੀਕਿਆ।
thumb|ਚਤੁਃਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਃਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਹੁਣ ਚੌਹੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਤਾਮ੍ ਤਥਾ ਗਰ੍ਹਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮਾਤਰਮ੍ ਭਰਤਃ ਤਦਾ । ਰੋषੇਣ ਮਹਤਾ ਆਵਿष੍ਟਃ ਪੁਨਰ੍ ਏਵ ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਵਚਃ ॥੨-੭੪-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ, ਭਰਤ ਵੱਡੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ Dub ਕੇ, ਮੁੜ ਬੋਲਿਆ।
ਰਾਜ੍ਯਾਤ੍ ਭ੍ਰਮ੍ਸ਼ਸ੍ਵ ਕੈਕੇਯਿ ਨृਸ਼ਮ੍ਸੇ ਦੁष੍ਟ ਚਾਰਿਣਿ । ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਚ ਧਰ੍ਮੇਣ ਮਾ ਮृਤਮ੍ ਰੁਦਤੀ ਭਵ ॥੨-੭੪-
ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾ, ਕ੍ਰੂਰ ਤੇ ਮੰਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਧਰਮ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮਰ ਕੇ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਨਾ ਬਣ।
ਕਿਮ੍ ਨੁ ਤੇ ਅਦੂषਯਦ੍ ਰਾਜਾ ਰਾਮਃ ਵਾ ਭृਸ਼ ਧਾਰ੍ਮਿਕਃ । ਯਯੋਃ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ ਵਿਵਾਸਃ ਚ ਤ੍ਵਤ੍ ਕृਤੇ ਤੁਲ੍ਯਮ੍ ਆਗਤੌ ॥੨-੭੪-
ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਕਸੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜੰਗਲਵਾਸ ਆ ਗਿਆ?
ਭ੍ਰੂਣਹਤ੍ਯਾਮ੍ ਅਸਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਕੁਲਸ੍ਯ ਅਸ੍ਯ ਵਿਨਾਸ਼ਨਾਤ੍ । ਕੈਕੇਯਿ ਨਰਕਮ੍ ਗਚ੍ਚ ਮਾ ਚ ਭਰ੍ਤੁਃ ਸਲੋਕਤਾਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਤੂੰ ਗਰਭ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ; ਕੈਕੇਈ, ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਵੀਂ।
ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਹੀਦृਸ਼ਮ੍ ਪਾਪਮ੍ ਕृਤਮ੍ ਘੋਰੇਣ ਕਰ੍ਮਣਾ । ਸਰ੍ਵਲੋਕਪ੍ਰਿਯਮ੍ ਹਿਤ੍ਵਾ ਮਮਾਪ੍ਯਾਪਾਦਿਤਮ੍ ਭਯਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਤੇਰੇ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
ਤ੍ਵਤ੍ ਕृਤੇ ਮੇ ਪਿਤਾ ਵृਤ੍ਤਃ ਰਾਮਃ ਚ ਅਰਣ੍ਯਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਅਯਸ਼ੋ ਜੀਵ ਲੋਕੇ ਚ ਤ੍ਵਯਾ ਅਹਮ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਃ ॥੨-੭੪-
ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਮਰ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮਾਤृ ਰੂਪੇ ਮਮ ਅਮਿਤ੍ਰੇ ਨृਸ਼ਮ੍ਸੇ ਰਾਜ੍ਯ ਕਾਮੁਕੇ । ਨ ਤੇ ਅਹਮ੍ ਅਭਿਭਾष੍ਯੋ ਅਸ੍ਮਿ ਦੁਰ੍ਵृਤ੍ਤੇ ਪਤਿ ਘਾਤਿਨਿ ॥੨-੭੪-
ਤੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਵੈਰੀ ਹੈਂ, ਕ੍ਰੂਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਮੰਦੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਯਾਃ ਚ ਅਨ੍ਯਾ ਮਮ ਮਾਤਰਃ । ਦੁਹ੍ਖੇਨ ਮਹਤਾ ਆਵਿष੍ਟਾਃ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਕੁਲ ਦੂषਿਣੀਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਜੋ ਘਰਾਣਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ।
ਨ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ਼੍ਵ ਪਤੇਃ ਕਨ੍ਯਾ ਧਰ੍ਮ ਰਾਜਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ । ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀ ਤਤ੍ਰ ਜਾਤਾ ਅਸਿ ਕੁਲ ਪ੍ਰਧ੍ਵਮ੍ਸਿਨੀ ਪਿਤੁਃ ॥੨-੭੪-
ਤੂੰ ਘੋੜੇ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈਂ।
ਯਤ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਧਾਰ੍ਮਿਕੋ ਰਾਮਃ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਸਤ੍ਯ ਪਰਾਯਣਃ । ਵਨਮ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਪਿਤਃ ਦੁਹ੍ਖਾਤ੍ ਪਿਤਾ ਚ ਤ੍ਰਿਦਿਵਮ੍ ਗਤਃ ॥੨-੭੪-
ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਸਦਾ ਪਾਸੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਯਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਅਸਿ ਤਤ੍ ਪਾਪਮ੍ ਮਯਿ ਪਿਤ੍ਰਾ ਵਿਨਾ ਕृਤੇ । ਭ੍ਰਾਤृਭ੍ਯਾਮ੍ ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵ ਲੋਕਸ੍ਯ ਚ ਅਪ੍ਰਿਯੇ ॥੨-੭੪-
ਇਹ ਪਾਪ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੁਖੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਭਰਾ ਵੀ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਨਫਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਧਰ੍ਮ ਸਮ੍ਯੁਕ੍ਤਾਮ੍ ਵਿਯੁਕ੍ਤਾਮ੍ ਪਾਪ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇ । ਕृਤ੍ਵਾ ਕਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ਤੁ ਅਦ੍ਯ ਲੋਕਮ੍ ਨਿਰਯ ਗਾਮਿਨੀ ॥੨-੭੪-
ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਪਾਪ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਤੂੰ ਅੱਜ ਕਿਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗੀ, ਨਰਕ ਵੱਲ ਰਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ?
ਕਿਮ੍ ਨ ਅਵਬੁਧ੍ਯਸੇ ਕ੍ਰੂਰੇ ਨਿਯਤਮ੍ ਬਨ੍ਧੁ ਸਮ੍ਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਜ੍ਯੇष੍ਠਮ੍ ਪਿਤृ ਸਮਮ੍ ਰਾਮਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯ ਆਤ੍ਮ ਸਮ੍ਭਵਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਕ੍ਰੂਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਸਮਝਦੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ, ਰਾਮ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਜਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ?
ਅਨ੍ਗ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨ੍ਗਜਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਹृਦਯਾਚ੍ ਚ ਅਪਿ ਜਾਯਤੇ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਿਯਤਰਃ ਮਾਤੁਃ ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਤੁ ਬਾਨ੍ਧਵਃ ॥੨-੭੪-
ਪੁੱਤ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ।
ਅਨ੍ਯਦਾ ਕਿਲ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾ ਸੁਰਭਿਃ ਸੁਰ ਸਮ੍ਮਤਾ । ਵਹਮਾਨੌ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਉਰ੍ਵ੍ਯਾਮ੍ ਪੁਤ੍ਰੌ ਵਿਗਤ ਚੇਤਸੌ ॥੨-੭੪-
ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਵੇਖਿਆ।
ਤਾਵ੍ ਅਰ੍ਧ ਦਿਵਸੇ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਤ੍ਰੌ ਮਹੀ ਤਲੇ । ਰੁਰੋਦ ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕੇਨ ਬਾष੍ਪ ਪਰ੍ਯਾਕੁਲ ਈਕ੍ਸ਼ਣਾ ॥੨-੭੪-
ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਅੱਧੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ ਰੋਈ।
ਅਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਵ੍ਰਜਤਃ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸੁਰ ਰਾਜ੍ਞੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਬਿਨ੍ਦਵਃ ਪਤਿਤਾ ਗਾਤ੍ਰੇ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਃ ਸੁਰਭਿ ਗਨ੍ਧਿਨਃ ॥੨-੭੪-
ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇਵ ਰਾਜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਪ੍ਯਸ਼੍ਰੁਨਿਪਾਤਮ੍ ਤਮ੍ ਸ੍ਵਗਾਤ੍ਰੇ ਪੁਣ੍ਯਗਨ੍ਧਿਨਮ੍ । ਸੁਰਭਿਮ੍ ਮਨ੍ਯਤੇ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭੂਯਸੀਮ੍ ਤਾਮ੍ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰਃ ॥੨-੭੪-
ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ।
ਨਿਰੀਕ੍ਸਮਾਣਃ ਸ਼ਕ੍ਰਸ੍ਤਾਮ੍ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਸੁਰਭਿਮ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ੇ ਵਿष੍ਠਿਤਾਮ੍ ਦੀਨਾਮ੍ ਰੁਦਤੀਮ੍ ਭृਸ਼ਦੁਃਖਿਤਾਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਸ਼ਕਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀ, ਦੁਖੀ, ਰੋਂਦੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਸੀ।
ਤਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ੋਕ ਸਮ੍ਤਪ੍ਤਾਮ੍ ਵਜ੍ਰ ਪਾਣਿਰ੍ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਨ੍ਜਲਿਰ੍ ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨਃ ਸੁਰ ਰਾਜੋ ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਵਚਃ ॥੨-੭੪-
ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ, ਜੋ ਵਜਰ ਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
ਭਯਮ੍ ਕਚ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਚ ਅਸ੍ਮਾਸੁ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਮਹਤ੍ । ਕੁਤਃ ਨਿਮਿਤ੍ਤਃ ਸ਼ੋਕਃ ਤੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਰ੍ਵ ਹਿਤ ਏषਿਣਿ ॥੨-੭੪-
ਕੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਤੁ ਸੁਰਭਿਃ ਸੁਰ ਰਾਜੇਨ ਧੀਮਤਾ । ਪਤ੍ਯੁਵਾਚ ਤਤਃ ਧੀਰਾ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਵਾਕ੍ਯ ਵਿਸ਼ਾਰਦਾ ॥੨-੭੪-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇਵ ਰਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਕ-ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਧੀਰ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਪਾਤਮ੍ ਨ ਵਃ ਕਿਮ੍ਚਿਤ੍ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਅਮਰ ਅਧਿਪ । ਅਹਮ੍ ਤੁ ਮਗ੍ਨੌ ਸ਼ੋਚਾਮਿ ਸ੍ਵ ਪੁਤ੍ਰੌ ਵਿषਮੇ ਸ੍ਥਿਤੌ ॥੨-੭੪-
ਕੋਈ ਵੀ ਖਤਰਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਏਤੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਕृषੌ ਦੀਨੌ ਸੂਰ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮਿ ਪ੍ਰਤਾਪਿਨੌ । ਅਰ੍ਧ੍ਯਮਾਨੌ ਬਲੀ ਵਰ੍ਦੌ ਕਰ੍षਕੇਣ ਸੁਰ ਅਧਿਪ ॥੨-੭੪-
ਇਹ ਦੋ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਦੁਖੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵ ਰਾਜ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।
ਮਮ ਕਾਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਸੂਤੌ ਹਿ ਦੁਹ੍ਖਿਤੌ ਭਾਰ ਪੀਡਿਤੌ । ਯੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਰਿਤਪ੍ਯੇ ਅਹਮ੍ ਨ ਅਸ੍ਤਿ ਪੁਤ੍ਰ ਸਮਃ ਪ੍ਰਿਯਃ ॥੨-੭੪-
ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤਪ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ; ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ।
ਯਸ੍ਯਾਃ ਪੁਤ੍ਰ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਿਦਮ੍ ਜਗਤ੍ । ਤਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰੁਦਤੀਮ੍ ਸ਼ਕ੍ਰੋ ਨ ਸੁਤਾਨ੍ਮਨ੍ਯਤੇ ਪਰਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਸ਼ਕਰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।