ਸੋ ਅਹਮ੍ ਕਥਮ੍ ਇਮਮ੍ ਭਾਰਮ੍ ਮਹਾ ਧੁਰ੍ਯ ਸਮੁਦ੍ਯਤਮ੍ । ਦਮ੍ਯੋ ਧੁਰਮ੍ ਇਵ ਆਸਾਦ੍ਯ ਸਹੇਯਮ੍ ਕੇਨ ਚ ਓਜਸਾ ॥੨-੭੩-
ਮੈਂ, ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਭਾਰੀ ਬੋਝ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਜੂਏ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਚੁਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਝੱਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
ਅਥ ਵਾ ਮੇ ਭਵੇਤ੍ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਯੋਗੈਃ ਬੁਦ੍ਧਿ ਬਲੇਨ ਵਾ । ਸਕਾਮਾਮ੍ ਨ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਅਹਮ੍ ਪੁਤ੍ਰ ਗਰ੍ਧਿਨੀਮ੍ ॥੨-੭੩-
ਜੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਪਸਿਆ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਲਾਲਚੀ ਹੈਂ।
ਨ ਮੇ ਵਿਕਾਙ੍ਖਾ ਜਾਯੇਤ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਮ੍ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਪਾਪਨਿਸ਼੍ਚਯਾਮ੍ । ਯਦਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਨਾਵੇਕ੍ਸ਼ਾ ਤ੍ਵਯਿ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਤृਵਤ੍ਸਦਾ ॥੨-੭੩-
ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ, ਪਾਪੀ ਮਨ ਵਾਲੀ, ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੇ ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੈਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨ ਲਵੇ।
ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਤੁ ਕਥਮ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤਵੇਯਮ੍ ਪਾਪਦਰ੍ਸ਼ਿਨਿ । ਸਾਧੁਚਾਰਿਤ੍ਰਵਿਭ੍ਰਾष੍ਟੇ ਪੂਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਨੋ ਵਿਗਰ੍ਹਿਤਾ ॥੨-੭੩-
ਪਰ ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਇਹ ਸੋਚ ਕਿਵੇਂ ਆਈ, ਓ ਪਾਪੀ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਚਲਣ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦੀ ਗਈ?
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕੁਲੇ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਜ੍ਯੇष੍ਠੋ ਰਾਜ੍ਯੇऽਭਿषਿਚ੍ਯਤੇ । ਅਪਰੇ ਭ੍ਰਾਤਰਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਮਾਹਿਤਾਃ ॥੨-੭੩-
ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਭਰਾ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਨ ਹਿ ਮਨ੍ਯੇ ਨृਸ਼ਸੇ ਤ੍ਵਮ੍ ਰਾਜਧਰ੍ਮਮਵੇਕ੍ਸ਼ਸੇ । ਗਤਿਮ੍ ਵਾ ਨ ਵਿਜਾਨਾਸਿ ਰਾਜਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਮ੍ ॥੨-੭੩-
ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਇਨਸਾਫ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਜਾਂ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਸਤਤਮ੍ ਰਾਜਵृਤ੍ਤੇ ਹਿ ਜ੍ਯੇष੍ਠੋ ਰਾਜ੍ਯੇऽਭਿषਿਚ੍ਯਤੇ । ਰਾਜ੍ਞਾਮੇਤਤ੍ਸਮਮ੍ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੂਣਾਮ੍ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥੨-੭੩-
ਰਾਜ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਰੀਤ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਤੇषਾਮ੍ ਧਰ੍ਮੈਕਰਕ੍ਸ਼ਾਣਾਮ੍ ਕੁਲਚਾਰਿਤ੍ਰਯੋਗਿਨਾਮ੍ । ਅਤ੍ਰ ਚਾਰਿਤ੍ਰਸ਼ੌਣ੍ਡੀਰ੍ਯਮ੍ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤਮ੍ ॥੨-੭੩-
ਜੋ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਦੀ ਮਾਣ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਤਵਾਪਿ ਸੁਮਹਾਭਾਗਾ ਜਨੇਨ੍ਦ੍ਰਾਃ ਕੁਲਪੂਰ੍ਵਗਾਃ । ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਮੋਹਃ ਕਥਮਯਮ੍ ਸਮ੍ਭੂਤਸ੍ਤ੍ਵਯਿ ਗਰ੍ਹਿਤਃ ॥੨-੭੩-
ਤੂੰ ਵੀ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਭੁੱਲ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ ਜੋ ਤੇਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਾ ਰਹੀ ਹੈ?
ਨ ਤੁ ਕਾਮਮ੍ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਤਵਾऽਹ੍ਮ੍ ਪਾਪਨਿਸ਼੍ਚਯੇ । ਤ੍ਵਯਾ ਵ੍ਯਸਨਮਾਰਬ੍ਧਮ੍ ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤਕਰਮ੍ ਮਮ ॥੨-੭੩-
ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮੰਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਏष ਤ੍ਵਿਦਾਨੀਮੇਵਾਹਮਪ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਮ੍ ਤਵਨਘਮ੍ । ਨਿਵਰ੍ਤਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਨਾਤ੍ ਭ੍ਰਾਤਰਮ੍ ਸ੍ਵਜਨ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ॥੨-੭੩-
ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ: ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।
ਨਿਵਰ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਰਾਮਮ੍ ਚ ਤਸ੍ਯਾਹਮ੍ ਦੀਪ੍ਤਤੇਜਨਃ । ਦਾਸਭੂਤੋ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਸੁਸ੍ਥਿਰੇਣਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾ ॥੨-੭੩-
ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ।
ਇਤਿ ਏਵਮ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਰਤਃ ਮਹਾਤ੍ਮਾ । ਪ੍ਰਿਯ ਇਤਰੈਃ ਵਾਕ੍ਯ ਗਣੈਅਃ ਤੁਦਮ੍ਸ੍ ਤਾਮ੍ । ਸ਼ੋਕ ਆਤੁਰਃ ਚ ਅਪਿ ਨਨਾਦ ਭੂਯਃ । ਸਿਮ੍ਹੋ ਯਥਾ ਪਰ੍ਵਤ ਗਹ੍ਵਰਸ੍ਥਃ ॥੨-੭੩-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਕਈ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਲਾਇਨ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਚੀਕਿਆ।
thumb|ਚਤੁਃਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਃਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਹੁਣ ਚੌਹੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਤਾਮ੍ ਤਥਾ ਗਰ੍ਹਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮਾਤਰਮ੍ ਭਰਤਃ ਤਦਾ । ਰੋषੇਣ ਮਹਤਾ ਆਵਿष੍ਟਃ ਪੁਨਰ੍ ਏਵ ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਵਚਃ ॥੨-੭੪-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ, ਭਰਤ ਵੱਡੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ Dub ਕੇ, ਮੁੜ ਬੋਲਿਆ।
ਰਾਜ੍ਯਾਤ੍ ਭ੍ਰਮ੍ਸ਼ਸ੍ਵ ਕੈਕੇਯਿ ਨृਸ਼ਮ੍ਸੇ ਦੁष੍ਟ ਚਾਰਿਣਿ । ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਚ ਧਰ੍ਮੇਣ ਮਾ ਮृਤਮ੍ ਰੁਦਤੀ ਭਵ ॥੨-੭੪-
ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾ, ਕ੍ਰੂਰ ਤੇ ਮੰਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਧਰਮ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮਰ ਕੇ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਨਾ ਬਣ।
ਕਿਮ੍ ਨੁ ਤੇ ਅਦੂषਯਦ੍ ਰਾਜਾ ਰਾਮਃ ਵਾ ਭृਸ਼ ਧਾਰ੍ਮਿਕਃ । ਯਯੋਃ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ ਵਿਵਾਸਃ ਚ ਤ੍ਵਤ੍ ਕृਤੇ ਤੁਲ੍ਯਮ੍ ਆਗਤੌ ॥੨-੭੪-
ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਕਸੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜੰਗਲਵਾਸ ਆ ਗਿਆ?
ਭ੍ਰੂਣਹਤ੍ਯਾਮ੍ ਅਸਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਕੁਲਸ੍ਯ ਅਸ੍ਯ ਵਿਨਾਸ਼ਨਾਤ੍ । ਕੈਕੇਯਿ ਨਰਕਮ੍ ਗਚ੍ਚ ਮਾ ਚ ਭਰ੍ਤੁਃ ਸਲੋਕਤਾਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਤੂੰ ਗਰਭ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ; ਕੈਕੇਈ, ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਵੀਂ।
ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਹੀਦृਸ਼ਮ੍ ਪਾਪਮ੍ ਕृਤਮ੍ ਘੋਰੇਣ ਕਰ੍ਮਣਾ । ਸਰ੍ਵਲੋਕਪ੍ਰਿਯਮ੍ ਹਿਤ੍ਵਾ ਮਮਾਪ੍ਯਾਪਾਦਿਤਮ੍ ਭਯਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਤੇਰੇ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
ਤ੍ਵਤ੍ ਕृਤੇ ਮੇ ਪਿਤਾ ਵृਤ੍ਤਃ ਰਾਮਃ ਚ ਅਰਣ੍ਯਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਅਯਸ਼ੋ ਜੀਵ ਲੋਕੇ ਚ ਤ੍ਵਯਾ ਅਹਮ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਃ ॥੨-੭੪-
ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਮਰ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮਾਤृ ਰੂਪੇ ਮਮ ਅਮਿਤ੍ਰੇ ਨृਸ਼ਮ੍ਸੇ ਰਾਜ੍ਯ ਕਾਮੁਕੇ । ਨ ਤੇ ਅਹਮ੍ ਅਭਿਭਾष੍ਯੋ ਅਸ੍ਮਿ ਦੁਰ੍ਵृਤ੍ਤੇ ਪਤਿ ਘਾਤਿਨਿ ॥੨-੭੪-
ਤੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਵੈਰੀ ਹੈਂ, ਕ੍ਰੂਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਮੰਦੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਯਾਃ ਚ ਅਨ੍ਯਾ ਮਮ ਮਾਤਰਃ । ਦੁਹ੍ਖੇਨ ਮਹਤਾ ਆਵਿष੍ਟਾਃ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਕੁਲ ਦੂषਿਣੀਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਜੋ ਘਰਾਣਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ।
ਨ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ਼੍ਵ ਪਤੇਃ ਕਨ੍ਯਾ ਧਰ੍ਮ ਰਾਜਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ । ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀ ਤਤ੍ਰ ਜਾਤਾ ਅਸਿ ਕੁਲ ਪ੍ਰਧ੍ਵਮ੍ਸਿਨੀ ਪਿਤੁਃ ॥੨-੭੪-
ਤੂੰ ਘੋੜੇ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈਂ।
ਯਤ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਧਾਰ੍ਮਿਕੋ ਰਾਮਃ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਸਤ੍ਯ ਪਰਾਯਣਃ । ਵਨਮ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਪਿਤਃ ਦੁਹ੍ਖਾਤ੍ ਪਿਤਾ ਚ ਤ੍ਰਿਦਿਵਮ੍ ਗਤਃ ॥੨-੭੪-
ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਸਦਾ ਪਾਸੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਯਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਅਸਿ ਤਤ੍ ਪਾਪਮ੍ ਮਯਿ ਪਿਤ੍ਰਾ ਵਿਨਾ ਕृਤੇ । ਭ੍ਰਾਤृਭ੍ਯਾਮ੍ ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵ ਲੋਕਸ੍ਯ ਚ ਅਪ੍ਰਿਯੇ ॥੨-੭੪-
ਇਹ ਪਾਪ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੁਖੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਭਰਾ ਵੀ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਨਫਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਧਰ੍ਮ ਸਮ੍ਯੁਕ੍ਤਾਮ੍ ਵਿਯੁਕ੍ਤਾਮ੍ ਪਾਪ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇ । ਕृਤ੍ਵਾ ਕਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ਤੁ ਅਦ੍ਯ ਲੋਕਮ੍ ਨਿਰਯ ਗਾਮਿਨੀ ॥੨-੭੪-
ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਪਾਪ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਤੂੰ ਅੱਜ ਕਿਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗੀ, ਨਰਕ ਵੱਲ ਰਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ?
ਕਿਮ੍ ਨ ਅਵਬੁਧ੍ਯਸੇ ਕ੍ਰੂਰੇ ਨਿਯਤਮ੍ ਬਨ੍ਧੁ ਸਮ੍ਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਜ੍ਯੇष੍ਠਮ੍ ਪਿਤृ ਸਮਮ੍ ਰਾਮਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯ ਆਤ੍ਮ ਸਮ੍ਭਵਮ੍ ॥੨-੭੪-
ਕ੍ਰੂਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਸਮਝਦੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ, ਰਾਮ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਜਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ?
ਅਨ੍ਗ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨ੍ਗਜਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਹृਦਯਾਚ੍ ਚ ਅਪਿ ਜਾਯਤੇ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਿਯਤਰਃ ਮਾਤੁਃ ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਤੁ ਬਾਨ੍ਧਵਃ ॥੨-੭੪-
ਪੁੱਤ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ।
ਅਨ੍ਯਦਾ ਕਿਲ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾ ਸੁਰਭਿਃ ਸੁਰ ਸਮ੍ਮਤਾ । ਵਹਮਾਨੌ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਉਰ੍ਵ੍ਯਾਮ੍ ਪੁਤ੍ਰੌ ਵਿਗਤ ਚੇਤਸੌ ॥੨-੭੪-
ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਵੇਖਿਆ।
ਤਾਵ੍ ਅਰ੍ਧ ਦਿਵਸੇ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਤ੍ਰੌ ਮਹੀ ਤਲੇ । ਰੁਰੋਦ ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕੇਨ ਬਾष੍ਪ ਪਰ੍ਯਾਕੁਲ ਈਕ੍ਸ਼ਣਾ ॥੨-੭੪-
ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਅੱਧੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ ਰੋਈ।