ਬਾष੍ਪਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਕਣ੍ਠੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਪਰਿਪੀਡਿਤਃ । ਆਚ੍ਚਾਦ੍ਯ ਵਦਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਜਯਤਾਮ੍ ਵਰਃ ॥੨-੭੨-
ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕ ਕੇ, ਗਲੇ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਹਣੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ।
ਤਮ੍ ਆਰ੍ਤਮ੍ ਦੇਵ ਸਮ੍ਕਾਸ਼ਮ੍ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਪਤਿਤਮ੍ ਭੁਵਿ । ਨਿਕृਤ੍ਤਮਿਵ ਸਾਲਸ੍ਯ ਸ੍ਕਨ੍ਧਮ੍ ਪਰਸ਼ੁਨਾ ਵਨੇ ॥੨-੭੨-
ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸਾਲ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਡਾਲ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ।
ਮਤ੍ਤਮਾਤਙ੍ਗਸਮ੍ਕਾਸ਼ਮ੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਸਦृਸ਼ਮ੍ ਭੁਵਃ । ਉਤ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਸ਼ੋਕ ਆਰ੍ਤਮ੍ ਵਚਨਮ੍ ਚ ਇਦਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੭੨-
ਉਹ, ਜੋ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਠਾ ਕੇ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ।
ਉਤ੍ਤਿष੍ਠ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠ ਕਿਮ੍ ਸ਼ੇषੇ ਰਾਜ ਪੁਤ੍ਰ ਮਹਾ ਯਸ਼ਃ । ਤ੍ਵਦ੍ ਵਿਧਾ ਨ ਹਿ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਃ ਸਦਸਿ ਸਮ੍ਮਤਾਃ ॥੨-੭੨-
ਉਠੋ, ਉਠੋ! ਤੂੰ ਇਥੇ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ? ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਭਾ ਵਿਚ ਕਦੇ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਦਾਨਯਜ੍ਞਾਧਿਕਾਰਾ ਹਿ ਸ਼ੀਲਸ਼੍ਰੁਤਿਵਚੋਨੁਗਾ । ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨ ਪ੍ਰਭੇਵਾਰ੍ਕਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦਿਰੇ ॥੨-੭੨-
ਤੂੰ ਦਾਨ ਤੇ ਯਜਨ ਵਿਚ ਹੱਕ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਚਲਣ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਬੋਲ ਚੰਗੇ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਮਹਲ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਸ ਰੁਦਤ੍ਯਾ ਚਿਰਮ੍ ਕਾਲਮ੍ ਭੂਮੌ ਵਿਪਰਿਵृਤ੍ਯ ਚ । ਜਨਨੀਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਇਦਮ੍ ਸ਼ੋਕੈਃ ਬਹੁਭਿਰ੍ ਆਵृਤਃ ॥੨-੭੨-
ਉਹ, ਜੋ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਲਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ।
ਅਭਿषੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ ਰਾਮਮ੍ ਤੁ ਰਾਜਾ ਯਜ੍ਞਮ੍ ਨੁ ਯਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ । ਇਤਿ ਅਹਮ੍ ਕृਤ ਸਮ੍ਕਲ੍ਪੋ ਹृष੍ਟਃ ਯਾਤ੍ਰਾਮ੍ ਅਯਾਸਿषਮ੍ ॥੨-੭੨-
ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਯਜਨ ਕਰੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ।
ਤਤ੍ ਇਦਮ੍ ਹਿ ਅਨ੍ਯਥਾ ਭੂਤਮ੍ ਵ੍ਯਵਦੀਰ੍ਣਮ੍ ਮਨੋ ਮਮ । ਪਿਤਰਮ੍ ਯੋ ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਪ੍ਰਿਯ ਹਿਤੇ ਰਤਮ੍ ॥੨-੭੨-
ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਭਲੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
ਅਮ੍ਬ ਕੇਨ ਅਤ੍ਯਗਾਤ੍ ਰਾਜਾ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾ ਮਯ੍ਯ੍ ਅਨਾਗਤੇ । ਧਨ੍ਯਾ ਰਾਮ ਆਦਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਯੈਃ ਪਿਤਾ ਸਮ੍ਸ੍ਕृਤਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥੨-੭੨-
ਮਾਂ, ਕਿਹੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਖੁਦ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ।
ਨ ਨੂਨਮ੍ ਮਾਮ੍ ਮਹਾ ਰਾਜਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਜਾਨਾਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਉਪਜਿਘ੍ਰੇਦ੍ਦ੍ ਹਿ ਮਾਮ੍ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਤਾਤਃ ਸਮ੍ਨਮ੍ਯ ਸਤ੍ਵਰਮ੍ ॥੨-੭੨-
ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਨਾਮੀ ਹੈ, ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਝੁਕ ਕੇ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ।
ਕ੍ਵ ਸ ਪਾਣਿਃ ਸੁਖ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਤਾਤਸ੍ਯ ਅਕ੍ਲਿष੍ਟ ਕਰ੍ਮਣਃ । ਯੇਨ ਮਾਮ੍ ਰਜਸਾ ਧ੍ਵਸ੍ਤਮ੍ ਅਭੀਕ੍ਸ਼੍ਣਮ੍ ਪਰਿਮਾਰ੍ਜਤਿ ॥੨-੭੨-
ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਹੱਥ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿਚ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਮ ਸਾਫ ਸੂਥਰੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਪੋਂਛਦਾ ਸੀ?
ਯੋ ਮੇ ਭ੍ਰਾਤਾ ਪਿਤਾ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ ਯਸ੍ਯ ਦਾਸੋ ਅਸ੍ਮਿ ਧੀਮਤਃ । ਤਸ੍ਯ ਮਾਮ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍ ਆਖ੍ਯਾਹਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਅਕ੍ਲਿष੍ਟ ਕਰ੍ਮਣਃ ॥੨-੭੨-
ਉਹ ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਦੋਸਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ — ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨਿਰਮਲ ਹਨ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸ।
ਪਿਤਾ ਹਿ ਭਵਤਿ ਜ੍ਯੇष੍ਠੋ ਧਰ੍ਮਮ੍ ਆਰ੍ਯਸ੍ਯ ਜਾਨਤਃ । ਤਸ੍ਯ ਪਾਦੌ ਗ੍ਰਹੀष੍ਯਾਮਿ ਸ ਹਿ ਇਦਾਨੀਮ੍ ਗਤਿਰ੍ ਮਮ ॥੨-੭੨-
ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਵਿਦ੍ਧਰ੍ਮਨਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧੋ ਦृਢਵ੍ਰਤਃ । ਆਰ੍ਯੇ ਕਿਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਰਾਜਾ ਪਿਤਾ ਮੇ ਸਤ੍ਯ ਵਿਕ੍ਰਮਃ ॥੨-੭੨-
ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਪੱਕੇ ਵਚਨ ਵਾਲਾ ਹੈ — ਹੇ ਆਦਰਯ ਮਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ?
ਪਸ਼੍ਚਿਮਮ੍ ਸਾਧੁ ਸਮ੍ਦੇਸ਼ਮ੍ ਇਚ੍ਚਾਮਿ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਇਤਿ ਪृष੍ਟਾ ਯਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਕੈਕੇਯੀ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੭੨-
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਖਰੀ ਚੰਗਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
ਰਾਮ ਇਤਿ ਰਾਜਾ ਵਿਲਪਨ੍ ਹਾ ਸੀਤੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਇਤਿ ਚ । ਸ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਪਰਮ੍ ਲੋਕਮ੍ ਗਤਃ ਗਤਿਮਤਾਮ੍ ਵਰਃ ॥੨-੭੨-
ਰਾਜਾ 'ਰਾਮ! ਹੇ ਸੀਤਾ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਤਮਾ, ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਇਮਾਮ੍ ਤੁ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਮ੍ ਵਾਚਮ੍ ਵ੍ਯਾਜਹਾਰ ਪਿਤਾ ਤਵ । ਕਾਲ ਧਰ੍ਮ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਃ ਪਾਸ਼ੈਃ ਇਵ ਮਹਾ ਗਜਃ ॥੨-੭੨-
ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਫਸਿਆ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਆਖਰੀ ਗੱਲ ਕਹੀ।
ਸਿਦ੍ਧ ਅਰ੍ਥਾਃ ਤੁ ਨਰਾ ਰਾਮਮ੍ ਆਗਤਮ੍ ਸੀਤਯਾ ਸਹ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਮ੍ ਚ ਮਹਾ ਬਾਹੁਮ੍ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ ਆਗਤਮ੍ ॥੨-੭੨-
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਵੇਖਣਗੇ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੁੜ ਆਇਆ ਵੇਖਣਗੇ।
ਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਿषਸਾਦ ਏਵ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਪ੍ਰਿਯ ਸ਼ਮ੍ਸਨਾਤ੍ । ਵਿषਣ੍ਣ ਵਦਨੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਭੂਯਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਚ ਮਾਤਰਮ੍ ॥੨-੭੨-
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਦੁਖ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮਲੂਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।
ਕ੍ਵ ਚ ਇਦਾਨੀਮ੍ ਸ ਧਰ੍ਮ ਆਤ੍ਮਾ ਕੌਸਲ੍ਯ ਆਨਨ੍ਦ ਵਰ੍ਧਨਃ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਨ ਸਹ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਸੀਤਯਾ ਚ ਸਮਮ੍ ਗਤਃ ॥੨-੭੨-
ਹੁਣ ਉਹ ਧਰਮ ਵਾਲਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਤਥਾ ਪृष੍ਟਾ ਯਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਆਖ੍ਯਾਤੁਮ੍ ਉਪਚਕ੍ਰਮੇ । ਮਾਤਾ ਅਸ੍ਯ ਯੁਗਪਦ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਵਿਪ੍ਰਿਯਮ੍ ਪ੍ਰਿਯ ਸ਼ਨ੍ਕਯਾ ॥੨-੭੨-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਉਸ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਡਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਉਹ ਪਿਆਰੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰ ਬੈਠੇ।
ਸ ਹਿ ਰਾਜ ਸੁਤਃ ਪੁਤ੍ਰ ਚੀਰ ਵਾਸਾ ਮਹਾ ਵਨਮ੍ । ਦਣ੍ਡਕਾਨ੍ ਸਹ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਅਨੁਚਰਃ ਗਤਃ ॥੨-੭੨-
ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਲਕੜੀ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ, ਵੱਡੇ ਦੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਭਰਤਃ ਤ੍ਰਸ੍ਤਃ ਭ੍ਰਾਤੁਃ ਚਾਰਿਤ੍ਰ ਸ਼ਨ੍ਕਯਾ । ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਵਮ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰष੍ਟੁਮ੍ ਸਮੁਪਚਕ੍ਰਮੇ ॥੨-੭੨-
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰ ਕੇ ਡਰ ਗਿਆ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।
ਕਚ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਵਧਮ੍ ਹृਤਮ੍ ਰਾਮੇਣ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ । ਕਚ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਆਢ੍ਯੋ ਦਰਿਦ੍ਰਃ ਵਾ ਤੇਨ ਅਪਾਪੋ ਵਿਹਿਮ੍ਸਿਤਃ ॥੨-੭੨-
ਕੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਕੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਨ ਜਬਰਦਸਤੀ ਲਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਕੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਿਰਪਰਾਧ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?
ਕਚ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਪਰ ਦਾਰਾਨ੍ ਵਾ ਰਾਜ ਪੁਤ੍ਰਃ ਅਭਿਮਨ੍ਯਤੇ । ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਦਣ੍ਡਕ ਅਰਣ੍ਯੇ ਭ੍ਰੂਣਹਾ ਇਵ ਵਿਵਾਸਿਤਃ ॥੨-੭੨-
ਕੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲਲਚਾਇਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਫਿਰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭੂਣਹੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ?
ਅਥ ਅਸ੍ਯ ਚਪਲਾ ਮਾਤਾ ਤਤ੍ ਸ੍ਵ ਕਰ੍ਮ ਯਥਾ ਤਥਮ੍ । ਤੇਨ ਏਵ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਵ੍ਯਾਹਰ੍ਤੁਮ੍ ਉਪਚਕ੍ਰਮੇ ॥੨-੭੨-
ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਚੰਚਲ ਮਾਂ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਤੁ ਕੈਕੇਯੀ ਭਰਤੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਉਵਾਚ ਵਚਨਮ੍ ਹृष੍ਟਾ ਮੂਢਾ ਪਣ੍ਡਿਤਮਾਨਿਨੀ ॥੨-੭੨-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਕੈਕਈ, ਜੋ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਪਰ ਮੂੜ੍ਹ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਸਮਝਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
ਨ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਧਨਮ੍ ਕਿਮ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ ਹृਤਮ੍ ਰਾਮੇਣ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ । ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਨ ਆਢ੍ਯੋ ਦਰਿਦ੍ਰਃ ਵਾ ਤੇਨ ਅਪਾਪੋ ਵਿਹਿਮ੍ਸਿਤਃ ॥੨-੭੨-
ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਿਰਪਰਾਧ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੱਤੀ।
ਨ ਰਾਮਃ ਪਰ ਦਾਰਾਮਃ ਚ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਪਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਮਯਾ ਤੁ ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਏਵ ਰਾਮਸ੍ਯ ਏਵ ਅਭਿषੇਚਨਮ੍ ॥੨-੭੨-
ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ, ਪੁੱਤ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ,
ਯਾਚਿਤਃ ਤੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਰਾਮਸ੍ਯ ਚ ਵਿਵਾਸਨਮ੍ । ਸ ਸ੍ਵ ਵृਤ੍ਤਿਮ੍ ਸਮਾਸ੍ਥਾਯ ਪਿਤਾ ਤੇ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਅਕਰੋਤ੍ ॥੨-੭੨-
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਮੰਗੀ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹੀ ਕੀਤਾ।