ਅਨਾਸ਼ਿਤਕੁਟੁਮ੍ਬਾਨਿ ਪ੍ਰਭਾਹੀਨਜਨਾਨਿ ਚ । ਅਲਕ੍ਸ੍ਮੀਕਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕੁਟੁਮ੍ਬਿਭਵਨਾਨ੍ਯਹਮ੍ ॥੨-੭੧-
'ਮੈਂ ਉਹ ਘਰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ।'
ਅਪੇਤਮਾਲ੍ਯਸ਼ੋਭਾਨਿ ਅਸਮ੍ਮृष੍ਟਾਜਿਰਾਣਿ ਚ । ਦੇਵਾਗਾਰਾਣਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਿ ਨ ਚਾਭਾਨ੍ਤਿ ਯਥਾਪੁਰਮ੍ ॥੨-੭੧-
'ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਮਿਟੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅੰਗਣ ਗੰਦਲੇ ਹਨ, ਦੇਵ-ਸਥਾਨ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ।'
ਦੇਵਤਾਰ੍ਚਾਃ ਪ੍ਰਵਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਯਜ੍ਞ੍ਗੋष੍ਠ੍ਯਸ੍ਤਥਾਵਿਧਾਃ । ਮਾਲ੍ਯਾਪਣੇषੁ ਰਾਜਨ੍ਤੇ ਨਾਦ੍ਯ ਪਣ੍ਯਾਨਿ ਵਾ ਤਥਾ ॥੨-੭੧-
'ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟਾਂ ਚੌਕ-ਚੌਕ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਮਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ।'
ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਣਿਜੋऽਪ੍ਯਦ੍ਯ ਨ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਮਤ੍ਰਵੈ । ਧ੍ਯਾਨਸਮ੍ਵਿਗ੍ਨਹृਦਯਾਃ ਨष੍ਟਵ੍ਯਾਪਾਰਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਃ ॥੨-੭੧-
'ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ।'
ਦੇਵਾਯਤਨਚੈਤ੍ਯੇषੁਦੀਨਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਗਣਾਸ੍ਤਥਾ ॥੨-੭੧-
'ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਚੈਤਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।'
ਮਲਿਨਮ੍ ਚ ਅਸ਼੍ਰੁ ਪੂਰ੍ਣ ਅਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਦੀਨਮ੍ ਧ੍ਯਾਨ ਪਰਮ੍ ਕृਸ਼ਮ੍ । ਸਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪੁਮ੍ਸਮ੍ ਚ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜਨਮ੍ ਉਤ੍ਕਣ੍ਠਿਤਮ੍ ਪੁਰੇ ॥੨-੭੧-
'ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਪਤਲੇ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਤੇ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ।'
ਇਤਿ ਏਵਮ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਰਤਃ ਸੂਤਮ੍ ਤਮ੍ ਦੀਨ ਮਾਨਸਃ । ਤਾਨਿ ਅਨਿष੍ਟਾਨਿ ਅਯੋਧ੍ਯਾਯਾਮ੍ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਰਾਜ ਗृਹਮ੍ ਯਯੌ ॥੨-੭੧-
ਇੰਝ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਸੀ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
ਤਾਮ੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਸ਼ृਨ੍ਗ ਅਟਕ ਵੇਸ਼੍ਮ ਰਥ੍ਯਾਮ੍ । ਰਜੋ ਅਰੁਣ ਦ੍ਵਾਰ ਕਪਾਟ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਮ੍ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਰੀਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਪੁਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਮ੍ । ਦੁਹ੍ਖੇਨ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਤਰਃ ਬਭੂਵ ॥੨-੭੧-
ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਪਰ ਖਾਲੀ ਮੀਨਾਰਾਂ, ਸੁੰਨੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਕਿਵਾੜ, ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਬਹੂਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਮਨਸੋ ਅਪ੍ਰਿਯਾਣਿ । ਯਾਨਿ ਅਨ੍ਨ੍ਯਦਾ ਨ ਅਸ੍ਯ ਪੁਰੇ ਬਭੂਵੁਃ । ਅਵਾਕ੍ ਸ਼ਿਰਾ ਦੀਨ ਮਨਾ ਨਹृष੍ਟਃ । ਪਿਤੁਰ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਵੇਸ਼੍ਮ ॥੨-੭੧-
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਈ ਅਣਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ, ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ, ਮਨ ਉਦਾਸ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।
thumb|ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਅਪਸ਼੍ਯਮ੍ਸ੍ ਤੁ ਤਤਃ ਤਤ੍ਰ ਪਿਤਰਮ੍ ਪਿਤੁਰ੍ ਆਲਯੇ । ਜਗਾਮ ਭਰਤਃ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮ੍ ਮਾਤਰਮ੍ ਮਾਤੁਰ੍ ਆਲਯੇ ॥੨-੭੨-
ਪਰ ਉਥੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਗਿਆ।
ਅਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਤੁ ਤਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਕੈਕੇਯੀ ਪ੍ਰੋषਿਤਮ੍ ਸੁਤਮ੍ । ਉਤ੍ਪਪਾਤ ਤਦਾ ਹृष੍ਟਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸੌਵਰ੍ਣ ਮਾਨਸਮ੍ ॥੨-੭੨-
ਜਦੋਂ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੀਟ ਛੱਡ ਕੇ ਉਠ ਖੜੀ ਹੋਈ।
ਸ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਏਵ ਧਰ੍ਮ ਆਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵ ਗृਹਮ੍ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਭਰਤਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਜਗ੍ਰਾਹ ਜਨਨ੍ਯਾਃ ਚਰਣੌ ਸ਼ੁਭੌ ॥੨-੭੨-
ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ।
ਸਾ ਤਮ੍ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸਮੁਪਾਘ੍ਰਾਯ ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਮ੍ । ਅਙ੍ਕੇ ਭਰਤਮ੍ ਆਰੋਪ੍ਯ ਪ੍ਰष੍ਟੁਮ੍ ਸਮੁਪਚਕ੍ਰਮੇ ॥੨-੭੨-
ਉਹ ਮਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਣੀ ਸੀ, ਭਰਤ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ ਤੇ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ।
ਅਦ੍ਯ ਤੇ ਕਤਿਚਿਤ੍ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਃ ਚ੍ਯੁਤਸ੍ਯ ਆਰ੍ਯਕ ਵੇਸ਼੍ਮਨਃ । ਅਪਿ ਨ ਅਧ੍ਵ ਸ਼੍ਰਮਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍ ਰਥੇਨ ਆਪਤਤਃ ਤਵ ॥੨-੭੨-
ਪੁੱਤਰ, ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ? ਤੇਰੇ ਰਥ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਥਕਾਵਟ ਤੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰੀ?
ਆਰ੍ਯਕਃ ਤੇ ਸੁਕੁਸ਼ਲੋ ਯੁਧਾ ਜਿਨ੍ ਮਾਤੁਲਃ ਤਵ । ਪ੍ਰਵਾਸਾਚ੍ ਚ ਸੁਖਮ੍ ਪੁਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਮੇ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ ॥੨-੭੨-
ਤੇਰਾ ਦਾਦਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਠੀਕ ਹਨ? ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
ਏਵਮ੍ ਪृष੍ਠਃ ਤੁ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ਨਨ੍ਦਨਃ । ਆਚष੍ਟ ਭਰਤਃ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਮਾਤ੍ਰੇ ਰਾਜੀਵ ਲੋਚਨਃ ॥੨-੭੨-
ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਭਰਤ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
ਅਦ੍ਯ ਮੇ ਸਪ੍ਤਮੀ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਚ੍ਯੁਤਸ੍ਯ ਆਰ੍ਯਕ ਵੇਸ਼੍ਮਨਃ । ਅਮ੍ਬਾਯਾਃ ਕੁਸ਼ਲੀ ਤਾਤਃ ਯੁਧਾਜਿਨ੍ ਮਾਤੁਲਃ ਚ ਮੇ ॥੨-੭੨-
ਮਾਂ, ਅੱਜ ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆਂ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ। ਦਾਦਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਹਨ।
ਯਨ੍ ਮੇ ਧਨਮ੍ ਚ ਰਤ੍ਨਮ੍ ਚ ਦਦੌ ਰਾਜਾ ਪਰਮ੍ ਤਪਃ । ਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਪਥਿ ਅਭਵਤ੍ ਤਤਃ ਅਹਮ੍ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਆਗਤਃ ॥੨-੭੨-
ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੇ। ਰਸਤੇ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।
ਰਾਜ ਵਾਲ੍ਯ ਹਰੈਃ ਦੂਤੈਅਃ ਤ੍ਵਰ੍ਯਮਾਣੋ ਅਹਮ੍ ਆਗਤਃ । ਯਦ੍ ਅਹਮ੍ ਪ੍ਰष੍ਟੁਮ੍ ਇਚ੍ਚਾਮਿ ਤਤ੍ ਅਮ੍ਬਾ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ ॥੨-੭੨-
ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਆਉਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯੋ ਅਯਮ੍ ਸ਼ਯਨੀਯਃ ਤੇ ਪਰ੍ਯਨ੍ਕੋ ਹੇਮ ਭੂषਿਤਃ । ਨ ਚ ਅਯਮ੍ ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁ ਜਨਃ ਪ੍ਰਹृष੍ਟਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮੇ ॥੨-੭੨-
ਤੇਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਲੰਗ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ।
ਰਾਜਾ ਭਵਤਿ ਭੂਯਿष੍ਠ੍ਗਮ੍ ਇਹ ਅਮ੍ਬਾਯਾ ਨਿਵੇਸ਼ਨੇ । ਤਮ੍ ਅਹਮ੍ ਨ ਅਦ੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮ੍ ਇਚ੍ਚਨ੍ਨ੍ ਇਹ ਆਗਤਃ ॥੨-੭੨-
ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
ਪਿਤੁਰ੍ ਗ੍ਰਹੀष੍ਯੇ ਚਰਣੌ ਤਮ੍ ਮਮ ਆਖ੍ਯਾਹਿ ਪृਚ੍ਚਤਃ । ਆਹੋਸ੍ਵਿਦ੍ ਅਮ੍ਬ ਜ੍ਯੇष੍ਠਾਯਾਃ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯਾ ਨਿਵੇਸ਼ਨੇ ॥੨-੭੨-
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਾਂ ਉਹ ਵੱਡੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਹੈ?
ਤਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਕੈਕੇਯੀ ਪ੍ਰਿਯਵਦ੍ ਘੋਰਮ੍ ਅਪ੍ਰਿਯਮ੍ । ਅਜਾਨਨ੍ਤਮ੍ ਪ੍ਰਜਾਨਨ੍ਤੀ ਰਾਜ੍ਯ ਲੋਭੇਨ ਮੋਹਿਤਾ ॥੨-੭੨-
ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਪਰ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਉਹ ਸੱਚ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅਣਜਾਣ ਬਣੀ ਰਹੀ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਫਸ ਗਈ।
ਯਾ ਗਤਿਃ ਸਰ੍ਵ ਭੂਤਾਨਾਮ੍ ਤਾਮ੍ ਗਤਿਮ੍ ਤੇ ਪਿਤਾ ਗਤਃ । ਰਾਜਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਯਾਯਜੂਕਃ ਸਤਾਮ੍ ਗਤਿਃ ॥੨-੭੨-
ਜੋ ਹਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆ ਗਿਆ। ਵੱਡਾ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਭਰਤਃ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਧਰ੍ਮ ਅਭਿਜਨਵਾਨ੍ ਸ਼ੁਚਿਃ । ਪਪਾਤ ਸਹਸਾ ਭੂਮੌ ਪਿਤृ ਸ਼ੋਕ ਬਲ ਅਰ੍ਦਿਤਃ ॥੨-੭੨-
ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚ ਘਰ ਦਾ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਠੱਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
ਹਾ ਹਾਤੋऽਸ੍ਮੀਤਿ ਕृਪਣਾਮ੍ ਦੀਨਾਮ੍ ਵਾਚਮੁਦੀਰਯਨ੍ । ਨਿਪਪਾਤ ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ਬਾਹੁ ਵਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ॥੨-੭੨-
ਉਹ ਬੇਚਾਰਗੀ ਨਾਲ 'ਹਾਏ, ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ!' ਕਹਿ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਭਰਤ, ਬਾਹਾਂ ਫੈਲ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
ਤਤਃ ਸ਼ੋਕੇਨ ਸਮ੍ਵੀਤਃ ਪਿਤੁਰ੍ ਮਰਣ ਦੁਹ੍ਖਿਤਃ । ਵਿਲਲਾਪ ਮਹਾ ਤੇਜਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ ਆਕੁਲਿਤ ਚੇਤਨਃ ॥੨-੭੨-
ਫਿਰ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਭਰਤ, ਮਨ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗਾ।
ਏਤਤ੍ ਸੁਰੁਚਿਰਮ੍ ਭਾਤਿ ਪਿਤੁਰ੍ ਮੇ ਸ਼ਯਨਮ੍ ਪੁਰਾ । ਸ਼ਸ਼ਿਨੇਵਾਮਲਮ੍ ਰਾਤ੍ਰੌ ਗਗਨਮ੍ ਤੋਯਦਾਤ੍ਯਯੇ ॥੨-੭੨-
ਇਹ ਪਲੰਗ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ, ਚੰਨ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਬਦਲਾਂ ਤੋਂ ਸੁੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਬੜਾ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
ਤਤ੍ ਇਦਮ੍ ਨ ਵਿਭਾਤਿ ਅਦ੍ਯ ਵਿਹੀਨਮ੍ ਤੇਨ ਧੀਮਤਾ । ਵ੍ਯੋਮੇਵ ਸ਼੍ਸ਼ਿਨਾ ਹੀਨਮਪ੍ਭੁष੍ਕ ਇਵ ਸਾਗਰਃ ॥੨-੭੨-
ਪਰ ਹੁਣ, ਉਸ ਬੁਧੀਮਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਅੱਜ ਸੋਹਣਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ—ਚੰਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ।