ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਅਗ੍ਰਤਃ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਥੇ ਸਾਰਥਿਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਏषਾ ਨ ਅਤਿਪ੍ਰਤੀਤਾ ਮੇ ਪੁਣ੍ਯ ਉਦ੍ਯਾਨਾ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀ ॥੨-੭੧-
ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਜਾਣੀ-ਪਹਚਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।"
ਅਯੋਧ੍ਯਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦੂਰਾਤ੍ ਸਾਰਥੇ ਪਾਣ੍ਡੁ ਮृਤ੍ਤਿਕਾ । ਯਜ੍ਵਭਿਰ੍ ਗੁਣ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੈਃ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਃ ਵੇਦ ਪਾਰਗੈਃ ॥੨-੭੧-
"ਸਾਰਥੀ, ਦੂਰੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਪਾਂਡੂ ਮਿੱਟੀ ਦਿਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨੇਕੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।"
ਭੂਯਿष੍ਠਮ੍ ऋषੈਃ ਆਕੀਰ੍ਣਾ ਰਾਜ ऋषਿ ਵਰ ਪਾਲਿਤਾ । ਅਯੋਧ੍ਯਾਯਾਮ੍ ਪੁਰਾ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਤੁਮੁਲੋ ਮਹਾਨ੍ ॥੨-੭੧-
"ਕਦੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ; ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।"
ਸਮਨ੍ਤਾਨ੍ ਨਰ ਨਾਰੀਣਾਮ੍ ਤਮ੍ ਅਦ੍ਯ ਨ ਸ਼ृਣੋਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਉਦ੍ਯਾਨਾਨਿ ਹਿ ਸਾਯ ਅਹ੍ਨੇ ਕ੍ਰੀਡਿਤ੍ਵਾ ਉਪਰਤੈਃ ਨਰੈਃ ॥੨-੭੧-
"ਪਰ ਅੱਜ, ਮੈਂ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਗਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਖੇਡਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਹੁਣ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।"
ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ਵਿਪ੍ਰਧਾਵਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ੍ਤੇ ਮਮ ਅਨ੍ਯਦਾ । ਤਾਨਿ ਅਦ੍ਯ ਅਨੁਰੁਦਨ੍ਤਿ ਇਵ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਕਾਮਿਭਿਃ ॥੨-੭੧-
"ਪਹਿਲਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਦੌੜਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਇਉਂ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ।"
ਅਰਣ੍ਯ ਭੂਤਾ ਇਵ ਪੁਰੀ ਸਾਰਥੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮੇ । ਨ ਹਿ ਅਤ੍ਰ ਯਾਨੈਃ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਗਜੈਃ ਨ ਚ ਵਾਜਿਭਿਃ ॥੨-੭੧-
"ਸਾਰਥੀ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਵਾਹਨ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹਾਥੀ, ਨਾ ਘੋੜੇ।"
ਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਵਾ ਅਭਿਯਾਨ੍ਤਃ ਵਾ ਨਰ ਮੁਖ੍ਯਾ ਯਥਾ ਪੁਰਮ੍ । ਉਦ੍ਯਾਨਾਨਿ ਪੁਰਾ ਭਾਨ੍ਤਿ ਮਤ੍ਤਪ੍ਰਮੁਦਿਤਾਨਿ ਚ ॥੨-੭੧-
"ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਜਾਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।"
ਜਨਾਨਾਮ੍ ਰਤਿਸਮ੍ਯੋਗੇष੍ਵਤ੍ਯਨ੍ਤਗੁਣਵਨ੍ਤਿ ਚ । ਤਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯਦ੍ਯ ਵਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਰਾਨਨ੍ਦਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥੨-੭੧-
"ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਬਾਗਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਸ ਭਰੀ ਮਿਲਣ-ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਨੇ ਤੇ ਬੇਰੰਗ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।"
ਸ੍ਰਸ੍ਤਪਰ੍ਣੈਰਨੁਪਥਮ੍ ਵਿਕ੍ਰੋਸ਼ਦ੍ਭਿਰਿਵ ਦ੍ਰੁਮੈਃ । ਨਾਦ੍ਯਾਪਿ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮਤ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਮृਗਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ ॥੨-੭੧-
"ਪਤਿਆਂ ਦੇ ਝੜਨ ਨਾਲ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਇਉਂ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ; ਹੁਣ ਵੀ ਮਸਤ ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ।"
ਸਮ੍ਰਕ੍ਤਾਮ੍ ਮਧੁਰਾਮ੍ ਵਾਣੀਮ੍ ਕਲਮ੍ ਵ੍ਯਾਹਰਤਾਮ੍ ਬਹੁ । ਚਨ੍ਦਨਾਗੁਰੁਸਮ੍ਪृਕ੍ਤੋ ਧੂਪਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚਿਤੋऽਤੁਲਃ ॥੨-੭੧-
"ਮਿੱਠੀਆਂ, ਹੌਲੇ ਬੋਲੀਆਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਧੂਪ ਵਿਚ ਰਮੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੀਆਂ।"
ਪ੍ਰਵਾਤਿ ਪਵਨਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਕਿਮ੍ ਨੁ ਨਾਦ੍ਯ ਯਥਾਪੁਰਮ੍ । ਭੇਰੀਮृਦਙ੍ਗਵੀਣਾਨਾਮ੍ ਕੋਣਸਮ੍ਘਟ੍ਟਿਤਃ ਪੁਨਃ ॥੨-੭੧-
"ਕਿਉਂ ਅੱਜ ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ, ਜੋ ਕੋਣਾਂ 'ਤੇ ਵੱਜਦੇ ਭੇਰੀ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਤੇ ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਸੀ?"
ਕਿਮਦ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਰਤਃ ਸਦਾऽਦੀਨਗਤਿਃ ਪੁਰਾ । ਅਨਿष੍ਟਾਨਿ ਚ ਪਾਪਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ ॥੨-੭੧-
"ਕਿਉਂ ਉਹ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਰੁਕ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਲਸੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ? ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮੰਦ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।"
ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਅਮਨੋਜ੍ਞਾਨਿ ਤੇਨ ਸੀਦਤਿ ਤੇ ਮਨਃ । ਸਰ੍ਵਥਾ ਕੁਸ਼ਲਮ੍ ਸੂਤ ਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ ਮਮ ਬਨ੍ਧੁषੁ ॥੨-੭੧-
"ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਾਰਥੀ, ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਸਾਲਾਮਤੀ ਮਿਲਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।"
ਤਥਾ ਹ੍ਯਸਤਿ ਸਮ੍ਮੋਹੇ ਹृਦਯਮ੍ ਸੀਦਤੀਵ ਮੇ । ਵਿषਣ੍ਣਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਹृਦਯਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਃ ਸੁਲੁਲਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥੨-੭੧-
"ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਭਟਕਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ, ਦਿਲ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਇੰਦਰੇ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਹਨ।"
ਭਰਤਃ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ਾਸ਼ੁ ਪੁਰੀਮਿਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਪਾਲਿਤਾਮ੍ । ਦ੍ਵਾਰੇਣ ਵੈਜਯਨ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਤ੍ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤ ਵਾਹਨਃ ॥੨-੭੧-
ਭਰਤ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਆਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਲੰਬੇ ਸਫਰ ਤੋਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਦ੍ਵਾਹ੍ਸ੍ਥੈਃ ਉਤ੍ਥਾਯ ਵਿਜਯਮ੍ ਪृष੍ਟਃ ਤੈਃ ਸਹਿਤਃ ਯਯੌ । ਸ ਤੁ ਅਨੇਕ ਅਗ੍ਰ ਹृਦਯੋ ਦ੍ਵਾਹ੍ਸ੍ਥਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਤਮ੍ ਜਨਮ੍ ॥੨-੭੧-
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜੇ ਦਾਰੂਗਾ ਉਠ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰਤ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਕਈ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੂਤਮ੍ ਅਸ਼੍ਵ ਪਤੇਃ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਰਾਘਵਃ । ਕਿਮਹਮ੍ ਤ੍ਵਰਯਾਨੀਤਃ ਕਾਰਣੇਨ ਵਿਨਾਨਘ ॥੨-੭੧-
ਉਥੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਰਥੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ?'
ਅਸ਼ੁਭਾਸ਼ਙ੍ਕਿ ਹृਦਯਮ੍ ਸ਼ੀਲਮ੍ ਚ ਪਤਤੀਵ ਮੇ । ਸ਼੍ਰੁਤਾ ਨੋ ਯਾਦृਸ਼ਾਃ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਨृਪਤੀਨਾਮ੍ ਵਿਨਾਸ਼ਨੇ ॥੨-੭੧-
'ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਸ਼ੁਭ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਸੁਭਾਵਤਾ ਵੀ ਢਲਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ।'
ਆਕਾਰਾਃ ਤਾਨ੍ ਅਹਮ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਇਹ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਾਰਥੇ । ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜਨਵਿਹੀਨਾਨਿ ਪਰੁषਾਣ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸ਼ਯੇ ॥੨-੭੧-
'ਹੇ ਰਥੀ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਗਲੀਆਂ ਅਣਸੁਤਰੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਰੁੱਖੀ ਹਾਲਤ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।'
ਅਸਮ੍ਯਤਕਵਾਟਾਨਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਹੀਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਬਲਿਕਰ੍ਮਵਿਹੀਨਾਨਿ ਧੂਪਸਮ੍ਮੇਦਨੇਨ ਚ ॥੨-੭੧-
'ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਚਮਕ ਮਿਟੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਭੋਗ ਦੀ ਰਸਮਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਧੂਪ ਦੀ ਬੁੱਟੀ ਹੋਈ ਹਵਾ ਹੈ।'
ਅਨਾਸ਼ਿਤਕੁਟੁਮ੍ਬਾਨਿ ਪ੍ਰਭਾਹੀਨਜਨਾਨਿ ਚ । ਅਲਕ੍ਸ੍ਮੀਕਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕੁਟੁਮ੍ਬਿਭਵਨਾਨ੍ਯਹਮ੍ ॥੨-੭੧-
'ਮੈਂ ਉਹ ਘਰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ।'
ਅਪੇਤਮਾਲ੍ਯਸ਼ੋਭਾਨਿ ਅਸਮ੍ਮृष੍ਟਾਜਿਰਾਣਿ ਚ । ਦੇਵਾਗਾਰਾਣਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਿ ਨ ਚਾਭਾਨ੍ਤਿ ਯਥਾਪੁਰਮ੍ ॥੨-੭੧-
'ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਮਿਟੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅੰਗਣ ਗੰਦਲੇ ਹਨ, ਦੇਵ-ਸਥਾਨ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ।'
ਦੇਵਤਾਰ੍ਚਾਃ ਪ੍ਰਵਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਯਜ੍ਞ੍ਗੋष੍ਠ੍ਯਸ੍ਤਥਾਵਿਧਾਃ । ਮਾਲ੍ਯਾਪਣੇषੁ ਰਾਜਨ੍ਤੇ ਨਾਦ੍ਯ ਪਣ੍ਯਾਨਿ ਵਾ ਤਥਾ ॥੨-੭੧-
'ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟਾਂ ਚੌਕ-ਚੌਕ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਮਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ।'
ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਣਿਜੋऽਪ੍ਯਦ੍ਯ ਨ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਮਤ੍ਰਵੈ । ਧ੍ਯਾਨਸਮ੍ਵਿਗ੍ਨਹृਦਯਾਃ ਨष੍ਟਵ੍ਯਾਪਾਰਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਃ ॥੨-੭੧-
'ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ।'
ਦੇਵਾਯਤਨਚੈਤ੍ਯੇषੁਦੀਨਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਗਣਾਸ੍ਤਥਾ ॥੨-੭੧-
'ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਚੈਤਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।'
ਮਲਿਨਮ੍ ਚ ਅਸ਼੍ਰੁ ਪੂਰ੍ਣ ਅਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਦੀਨਮ੍ ਧ੍ਯਾਨ ਪਰਮ੍ ਕृਸ਼ਮ੍ । ਸਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪੁਮ੍ਸਮ੍ ਚ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜਨਮ੍ ਉਤ੍ਕਣ੍ਠਿਤਮ੍ ਪੁਰੇ ॥੨-੭੧-
'ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਪਤਲੇ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਤੇ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ।'
ਇਤਿ ਏਵਮ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਰਤਃ ਸੂਤਮ੍ ਤਮ੍ ਦੀਨ ਮਾਨਸਃ । ਤਾਨਿ ਅਨਿष੍ਟਾਨਿ ਅਯੋਧ੍ਯਾਯਾਮ੍ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਰਾਜ ਗृਹਮ੍ ਯਯੌ ॥੨-੭੧-
ਇੰਝ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਸੀ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
ਤਾਮ੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਸ਼ृਨ੍ਗ ਅਟਕ ਵੇਸ਼੍ਮ ਰਥ੍ਯਾਮ੍ । ਰਜੋ ਅਰੁਣ ਦ੍ਵਾਰ ਕਪਾਟ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਮ੍ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਰੀਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਪੁਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਮ੍ । ਦੁਹ੍ਖੇਨ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਤਰਃ ਬਭੂਵ ॥੨-੭੧-
ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਪਰ ਖਾਲੀ ਮੀਨਾਰਾਂ, ਸੁੰਨੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਕਿਵਾੜ, ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਬਹੂਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਮਨਸੋ ਅਪ੍ਰਿਯਾਣਿ । ਯਾਨਿ ਅਨ੍ਨ੍ਯਦਾ ਨ ਅਸ੍ਯ ਪੁਰੇ ਬਭੂਵੁਃ । ਅਵਾਕ੍ ਸ਼ਿਰਾ ਦੀਨ ਮਨਾ ਨਹृष੍ਟਃ । ਪਿਤੁਰ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਵੇਸ਼੍ਮ ॥੨-੭੧-
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਈ ਅਣਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ, ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ, ਮਨ ਉਦਾਸ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।
thumb|ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਤਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।