ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਯਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ੀਲਜ੍ਞਾਸ੍ਚੇष੍ਟਾਸਮ੍ਚਲਨਾਦਿषੁ । ਤਾ ਵੇਪਥੁ ਪਰੀਤਾਃ ਚ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਾਣੇषੁ ਸ਼ਨ੍ਕਿਤਾਃ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਸੌਣ ਦੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ਹਲਚਲ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀਆਂ ਸਨ, ਕੰਬਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਡਰ ਗਈਆਂ।
ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰੋਤਃ ਤृਣ ਅਗ੍ਰਾਣਾਮ੍ ਸਦृਸ਼ਮ੍ ਸਮ੍ਚਕਮ੍ਪਿਰੇ । ਅਥ ਸਮ੍ਵੇਪਮਨਾਨਾਮ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਵ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀਆਂ।
ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਆਸ਼ਨ੍ਕਿਤਮ੍ ਪਾਪਮ੍ ਤਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞੇ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਪਰਾਜਿਤੇ ॥੨-੬੫-
ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾੜਾ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ—
ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤੇ ਨ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯੇਤੇ ਯਥਾ ਕਾਲਸਮਨ੍ਵਿਤੇ । ਨਿष੍ਪ੍ਰਭਾ ਚ ਵਿਵਰ੍ਣਾ ਚ ਸਨ੍ਨਾ ਸ਼ੋਕੇਨ ਸਨ੍ਨਤਾ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀਆਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ, ਰੰਗ ਹਲਕਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਝੁਕ ਗਈਆਂ।
ਨ ਵ੍ਯਰਾਜਤ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਤਾਰੇਵ ਤਿਮਿਰਾਵृਤਾ । ਕੌਸਲ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਮ੍ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਤਦਨ੍ਤਨਰਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਤਾਰਾ, ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਕੌਸਲਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਲੱਗੀ।
ਨ ਸ੍ਮ ਵਿਭ੍ਰਾਜਤੇ ਦੇਵੀ ਸ਼ੋਕਾਸ਼੍ਰੁਲੁਲਿਤਾਨਨਾ । ਤੇ ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਥਾ ਸੁਪ੍ਤੇ ਸ਼ੁਭੇ ਦੇਵ੍ਯੌ ਚ ਤਮ੍ ਨृਪਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਰਾਣੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ—
ਸੁਪ੍ਤਮੇ ਵੋਦ੍ਗਤਪ੍ਰਾਣਮਨ੍ਤਃ ਪੁਰਮਨ੍ਯਤ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਚੁਕ੍ਰੁਸ਼ੁਰ੍ ਦੀਨਾਃ ਸਸ੍ਵਰਮ੍ ਤਾ ਵਰ ਅਨ੍ਗਨਾਃ ॥੨-੬੫-
ਅੰਦਰਲਾ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਸੀ, ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਪਈਆਂ।
ਕਰੇਣਵੈਵ ਅਰਣ੍ਯੇ ਸ੍ਥਾਨ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤ ਯੂਥਪਾਃ । ਤਾਸਾਮ੍ ਆਕ੍ਰਨ੍ਦ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਹਸਾ ਉਦ੍ਗਤ ਚੇਤਨੇ ॥੨-੬੫-
ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਮਾਦਾ ਹਾਥਣੀਆਂ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਅਚਾਨਕ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤ ਨਿਦ੍ਰੇ ਬਭੂਵਤੁਃ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉਠ ਗਈਆਂ; ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਛੂਹ ਕੇ—
ਹਾ ਨਾਥ ਇਤਿ ਪਰਿਕ੍ਰੁਸ਼੍ਯ ਪੇਤਤੁਰ੍ ਧਰਣੀ ਤਲੇ । ਸਾ ਕੋਸਲ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਦੁਹਿਤਾ ਵੇष੍ਟਮਾਨਾ ਮਹੀ ਤਲੇ ॥੨-੬੫-
‘ਹਾ ਨਾਥ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ; ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਕਰੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਨ ਬਭ੍ਰਾਜ ਰਜੋ ਧ੍ਵਸ੍ਤਾ ਤਾਰਾ ਇਵ ਗਗਨ ਚ੍ਯੁਤਾ । ਨृਪੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਗੁਣੇ ਜਾਤੇ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਪਤਿਤਾਮ੍ ਭੁਵਿ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਤਾਰਾ ਵਾਂਗ, ਹੁਣ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਜਦ ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਆਪਸ਼੍ਯਮ੍ਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਸਰ੍ਵਾ ਹਤਾਮ੍ ਨਾਗਵਧੂਮਿਵ । ਤਤਃ ਸਰ੍ਵਾ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕੈਕੇਯੀਪ੍ਰਮੁਖਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ॥੨-੬੫-
ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਰੀ ਹੋਈ ਹਾਥਣੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ; ਫਿਰ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—
ਰੁਦਨ੍ਤ੍ਯਃ ਸ਼ੋਕਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾ ਨਿਪੇਤੁਰ੍ਗਤਚੇਤਨਾਃ । ਤਾਭਿਃ ਸ ਬਲਵਾਨ੍ਨਾਦਃ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤੀਭਿਰਨੁਦ੍ਰੁਤਃ ॥੨-੬੫-
ਰੋਂਦੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ; ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਉਠਿਆ।
ਯੇਨ ਸ੍ਫੀਤੀਕृਤੋ ਭੂਯਸ੍ਤਦ੍ਗृਹਮ੍ ਸਮਨਾਦਯਤ੍ । ਤਤ੍ ਸਮੁਤ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤ ਸਮ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਪਰ੍ਯੁਤ੍ਸੁਕ ਜਨ ਆਕੁਲਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਸ਼ੋਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮਹਲ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਡਰ, ਉਲਝਣ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
ਸਰ੍ਵਤਃ ਤੁਮੁਲ ਆਕ੍ਰਨ੍ਦਮ੍ ਪਰਿਤਾਪ ਆਰ੍ਤ ਬਾਨ੍ਧਵਮ੍ । ਸਦ੍ਯੋ ਨਿਪਤਿਤ ਆਨਨ੍ਦਮ੍ ਦੀਨ ਵਿਕ੍ਲਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦੁਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਉੱਚੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਚਾਨਕ ਮਿੱਟ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਬੜੇ ਹੀ ਮਸਕੀਨ ਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ।
ਬਭੂਵ ਨਰ ਦੇਵਸ੍ਯ ਸਦ੍ਮ ਦਿष੍ਟ ਅਨ੍ਤਮ੍ ਈਯੁषਃ । ਅਤੀਤਮ੍ ਆਜ੍ਞਾਯ ਤੁ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ऋषਭਮ੍ । ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਮ੍ ਸਮ੍ਪਰਿਵਾਰ੍ਯ ਪਤ੍ਨਯਃ । ਭृਸ਼ਮ੍ ਰੁਦਨ੍ਤ੍ਯਃ ਕਰੁਣਮ੍ ਸੁਦੁਹ੍ਖਿਤਾਃ । ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯ ਬਾਹੂ ਵ੍ਯਲਪਨ੍ਨ੍ ਅਨਾਥਵਤ੍ ॥੨-੬੫-
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਹਲ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਰੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
thumb|षਟ੍षष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ षਟ੍षष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਛਿਆਠਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਤਮ੍ ਅਗ੍ਨਿਮ੍ ਇਵ ਸਮ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਮ੍ਬੁ ਹੀਨਮ੍ ਇਵ ਅਰ੍ਣਵਮ੍ । ਹਤਪ੍ਰਭਮ੍ ਇਵ ਆਦਿਤ੍ਯਮ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਥਮ੍ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਭੂਮਿਪਮ੍ ॥੨-੬੬-
ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਚਮਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਜੋ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਵੇਖ ਕੇ—
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਬਾष੍ਪ ਪੂਰ੍ਣ ਅਕ੍ਸ਼ੀ ਵਿਵਿਧਮ੍ ਸ਼ੋਕ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾ । ਉਪਗृਹ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃ ਰਾਜ੍ਞਃ ਕੈਕੇਯੀਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਾषਤ ॥੨-੬੬-
ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਜੋ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਸਕਾਮਾ ਭਵ ਕੈਕੇਯਿ ਭੁਨ੍ਕ੍ਸ਼੍ਵ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਅਕਣ੍ਟਕਮ੍ । ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾਨਮ੍ ਏਕ ਅਗ੍ਰਾ ਨृਸ਼ਮ੍ਸੇ ਦੁष੍ਟ ਚਾਰਿਣਿ ॥੨-੬੬-
ਕੈਕੇਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈ, ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਭੋਗ ਲੈ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ, ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ।
ਵਿਹਾਯ ਮਾਮ੍ ਗਤਃ ਰਾਮਃ ਭਰ੍ਤਾ ਚ ਸ੍ਵਰ੍ ਗਤਃ ਮਮ । ਵਿਪਥੇ ਸਾਰ੍ਥ ਹੀਨਾ ਇਵ ਨ ਅਹਮ੍ ਜੀਵਿਤੁਮ੍ ਉਤ੍ਸਹੇ ॥੨-੬੬-
ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਫਲਾ, ਮੈਂ ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ।
ਭਰ੍ਤਾਰਮ੍ ਤਮ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਕਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਦੈਵਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਇਚ੍ਚੇਜ੍ ਜੀਵਿਤੁਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾਃ ਤ੍ਯਕ੍ਤ ਧਰ੍ਮਣਃ ॥੨-੬੬-
ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਕੈਕੇਈ ਵਰਗੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਨ ਲੁਬ੍ਧੋ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਦੋषਾਨ੍ ਕਿਮ੍ ਪਾਕਮ੍ ਇਵ ਭਕ੍ਸ਼ਯਨ੍ । ਕੁਬ੍ਜਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਰਾਘਵਾਣਾਨ੍ ਕੁਲਮ੍ ਹਤਮ੍ ॥੨-੬੬-
ਲੋਭੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਂਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ; ਕੁਬਜਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਰਾਘਵਾਂ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਨਿਯੋਗੇ ਨਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਰਾਜ੍ਞਾ ਰਾਮਮ੍ ਵਿਵਾਸਿਤਮ੍ । ਸਭਾਰ੍ਯਮ੍ ਜਨਕਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪਤਿਤਪ੍ਸ੍ਯਤਿ ਅਹਮ੍ ਯਥਾ ॥੨-੬੬-
ਰਾਜੇ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਜਦ ਜਨਕ ਇਹ ਸੁਣੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗਾ।
ਸ ਮਾਮਨਾਥਾਮ੍ ਵਿਧਵਾਮ੍ ਨਾਦ੍ਯ ਜਾਨਾਤਿ ਧਾਰ੍ਮਿਕਃ । ਰਾਮਃ ਕਮਲ ਪਤ੍ਰ ਅਕ੍ਸ਼ੋ ਜੀਵ ਨਾਸ਼ਮ੍ ਇਤਃ ਗਤਃ ॥੨-੬੬-
ਹੁਣ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਕਮਲ-ਪੱਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਹੋਈ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਸ੍ਯ ਸੁਤਾ ਤਹਾ ਸੀਤਾ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ । ਦੁਹ੍ਖਸ੍ਯ ਅਨੁਚਿਤਾ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਵਨੇ ਪਰ੍ਯੁਦ੍ਵਿਜਿष੍ਯਤਿ ॥੨-੬੬-
ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਤਪਸਵਿਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇਗੀ।
ਨਦਤਾਮ੍ ਭੀਮ ਘੋषਾਣਾਮ੍ ਨਿਸ਼ਾਸੁ ਮृਗ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ । ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਨੂਨਮ੍ ਸਮ੍ਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਾ ਰਾਘਵਮ੍ ਸਮ੍ਸ਼੍ਰਯਿष੍ਯਤਿ ॥੨-੬੬-
ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਆਵੇਗੀ।
ਵृਦ੍ਧਃ ਚੈਵ ਅਲ੍ਪ ਪੁਤ੍ਰਃ ਚ ਵੈਦੇਹੀਮ੍ ਅਨਿਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ । ਸੋ ਅਪਿ ਸ਼ੋਕ ਸਮਾਵਿष੍ਟਃ ਨਨੁ ਤ੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍ ॥੨-੬੬-
ਜਨਕ, ਜੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਘੱਟ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਵਿਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ।
ਸਾਹਮਦ੍ਯੈਵ ਦਿष੍ਟਾਨ੍ਤਮ੍ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ । ਇਦਮ੍ ਸ਼ਰੀਰਮਾਲਿਙ੍ਗ੍ਯ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਹੁਤਾਸ਼ਨਮ੍ ॥੨-੬੬-
ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਅੱਜ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਤ ਪਾ ਲਾਂਗੀ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੀ।
ਤਾਮ੍ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਵਿਲਪਨ੍ਤੀਮ੍ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ । ਵ੍ਯਪਨਿਨ੍ਯੁਃ ਸੁਦੁਹ੍ਖ ਆਰ੍ਤਾਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਵ੍ਯਾਵਹਾਰਿਕਾਃ ॥੨-੬੬-
ਫਿਰ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਰੋਕ ਲਿਆ।