ਤਤਸ੍ਤੁ ਸ੍ਤੁਵਤਾਮ੍ ਤੇषਾਮ੍ ਸੂਤਾਨਾਮ੍ ਪਾਣਿਵਾਦਕਾਃ । ਅਵਦਾਨਾਨ੍ਯੁਦਾਹृਤ੍ਯ ਪਾਣਿਵਾਦਾ ਨਵਾਦਯਨ੍ ॥੨-੬੫-
ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਥਚਾਲਕ ਜੋ ਵਾਜਾ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਜਾਈਆਂ, ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗੇ।
ਤੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਹਗਾਃ ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧਾ ਵਿਸਸ੍ਵਨੁਃ । ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਾਃ ਪਞ੍ਜਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਰਾਜਕੁਲਗੋਚਰਾਃ ॥੨-੬੫-
ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਡਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬੰਦ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪੰਛੀ ਜਾਗ ਕੇ ਚਿਰਚਿਰਾਉਣ ਲੱਗੇ।
ਵ੍ਯਾਹृਤਾਃ ਪੁਣ੍ਯ੍ਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਚ ਵੀਣਾਨਾਮ੍ ਚਾਪਿ ਨਿਸ੍ਸ੍ਵਨਾਃ । ਆਸ਼ੀਰ੍ਗੇਯਮ੍ ਚ ਗਾਥਾਨਾਮ੍ ਪੂਰਯਾਮਾਸ ਵੇਸ਼੍ਮ ਤਤ ॥੨-੬੫-
ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਸੁਭ ਮਧੁਰ ਧੁਨਾਂ, ਅਸੀਸਾਂ ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਮਹਲ ਨੂੰ ਭਰ ਗਈ।
ਤਤਃ ਸ਼ੁਚਿ ਸਮਾਚਾਰਾਃ ਪਰ੍ਯੁਪਸ੍ਥਾਨ ਕੋਵਿਦਃ । ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਵਰ੍ष ਵਰ ਭੂਯਿष੍ਠਾਉਪਤਸ੍ਥੁਰ੍ ਯਥਾ ਪੁਰਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
ਹਰਿ ਚਨ੍ਦਨ ਸਮ੍ਪृਕ੍ਤਮ੍ ਉਦਕਮ੍ ਕਾਨ੍ਚਨੈਃ ਘਟੈਃ । ਆਨਿਨ੍ਯੁਃ ਸ੍ਨਾਨ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਆਜ੍ਞਾ ਯਥਾ ਕਾਲਮ੍ ਯਥਾ ਵਿਧਿ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਾਇਆ ਪਾਣੀ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ, ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਤੇ ਰੀਤ ਮੁਤਾਬਕ ਲਿਆਈਆਂ।
ਮਨ੍ਗਲ ਆਲਮ੍ਭਨੀਯਾਨਿ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨੀਯਾਨ੍ ਉਪਸ੍ਕਰਾਨ੍ । ਉਪਨਿਨ੍ਯੁਸ੍ ਤਥਾ ਅਪਿ ਅਨ੍ਯਾਃ ਕੁਮਾਰੀ ਬਹੁਲਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ॥੨-੬੫-
ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ, ਮੰਗਲ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਲਿਆਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਸੀ।
ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਵਿਧਿਵਦਰ੍ਚਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਸੁਗੁਣਲਕ੍ਸ੍ਮੀਵਤ੍ਤਦ੍ਭਭੂਵਾਭਿਹਾਰਿਕਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਰਾਜਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸੀ, ਸਾਰੀ ਰਾਜਸਭਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਸੋਭਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ।
ਤਤਃ ਸੂਰ੍ਯੋਦਯਮ੍ ਯਾਵਤ੍ਸਰ੍ਵਮ੍ ਪਰਿਸਮੁਤ੍ਸੁਕਮ੍ । ਤਸ੍ਥਾਵਨੁਪਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਕਿਮ੍ ਸ੍ਵਿਦਿਤ੍ਯੁਪਸ਼੍ ॥੨-੬੫-
ਫਿਰ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਲੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਅਥ ਯਾਃ ਕੋਸਲ ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਯਨਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਾਃ । ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਤੁ ਸਮਾਗਮ੍ਯ ਭਰ੍ਤਾਰਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਬੋਧਯਨ੍ ॥੨-੬੫-
ਫਿਰ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਸੌਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
ਤਥਾਪ੍ਯੁਚਿਤਵृਤ੍ਤਾਸ੍ਤਾ ਵਿਨਯੇਨ ਨਯੇਨ ਚ । ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਯਨਮ੍ ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਕਿਮ੍ ਚਿਦਪ੍ਯੁਪਲੇਭਿਰੇ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ, ਨਮਰਤਾ ਤੇ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਈਆਂ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਜਾਂ ਤੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕੀਤੀ।
ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਯਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ੀਲਜ੍ਞਾਸ੍ਚੇष੍ਟਾਸਮ੍ਚਲਨਾਦਿषੁ । ਤਾ ਵੇਪਥੁ ਪਰੀਤਾਃ ਚ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਾਣੇषੁ ਸ਼ਨ੍ਕਿਤਾਃ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਸੌਣ ਦੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ਹਲਚਲ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀਆਂ ਸਨ, ਕੰਬਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਡਰ ਗਈਆਂ।
ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰੋਤਃ ਤृਣ ਅਗ੍ਰਾਣਾਮ੍ ਸਦृਸ਼ਮ੍ ਸਮ੍ਚਕਮ੍ਪਿਰੇ । ਅਥ ਸਮ੍ਵੇਪਮਨਾਨਾਮ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਵ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀਆਂ।
ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਆਸ਼ਨ੍ਕਿਤਮ੍ ਪਾਪਮ੍ ਤਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞੇ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਪਰਾਜਿਤੇ ॥੨-੬੫-
ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾੜਾ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ—
ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤੇ ਨ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯੇਤੇ ਯਥਾ ਕਾਲਸਮਨ੍ਵਿਤੇ । ਨਿष੍ਪ੍ਰਭਾ ਚ ਵਿਵਰ੍ਣਾ ਚ ਸਨ੍ਨਾ ਸ਼ੋਕੇਨ ਸਨ੍ਨਤਾ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀਆਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ, ਰੰਗ ਹਲਕਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਝੁਕ ਗਈਆਂ।
ਨ ਵ੍ਯਰਾਜਤ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਤਾਰੇਵ ਤਿਮਿਰਾਵृਤਾ । ਕੌਸਲ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਮ੍ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਤਦਨ੍ਤਨਰਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਤਾਰਾ, ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਕੌਸਲਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਲੱਗੀ।
ਨ ਸ੍ਮ ਵਿਭ੍ਰਾਜਤੇ ਦੇਵੀ ਸ਼ੋਕਾਸ਼੍ਰੁਲੁਲਿਤਾਨਨਾ । ਤੇ ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਥਾ ਸੁਪ੍ਤੇ ਸ਼ੁਭੇ ਦੇਵ੍ਯੌ ਚ ਤਮ੍ ਨृਪਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਰਾਣੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ—
ਸੁਪ੍ਤਮੇ ਵੋਦ੍ਗਤਪ੍ਰਾਣਮਨ੍ਤਃ ਪੁਰਮਨ੍ਯਤ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਚੁਕ੍ਰੁਸ਼ੁਰ੍ ਦੀਨਾਃ ਸਸ੍ਵਰਮ੍ ਤਾ ਵਰ ਅਨ੍ਗਨਾਃ ॥੨-੬੫-
ਅੰਦਰਲਾ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਸੀ, ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਪਈਆਂ।
ਕਰੇਣਵੈਵ ਅਰਣ੍ਯੇ ਸ੍ਥਾਨ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤ ਯੂਥਪਾਃ । ਤਾਸਾਮ੍ ਆਕ੍ਰਨ੍ਦ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਹਸਾ ਉਦ੍ਗਤ ਚੇਤਨੇ ॥੨-੬੫-
ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਮਾਦਾ ਹਾਥਣੀਆਂ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਅਚਾਨਕ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤ ਨਿਦ੍ਰੇ ਬਭੂਵਤੁਃ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉਠ ਗਈਆਂ; ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਛੂਹ ਕੇ—
ਹਾ ਨਾਥ ਇਤਿ ਪਰਿਕ੍ਰੁਸ਼੍ਯ ਪੇਤਤੁਰ੍ ਧਰਣੀ ਤਲੇ । ਸਾ ਕੋਸਲ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਦੁਹਿਤਾ ਵੇष੍ਟਮਾਨਾ ਮਹੀ ਤਲੇ ॥੨-੬੫-
‘ਹਾ ਨਾਥ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ; ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਕਰੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਨ ਬਭ੍ਰਾਜ ਰਜੋ ਧ੍ਵਸ੍ਤਾ ਤਾਰਾ ਇਵ ਗਗਨ ਚ੍ਯੁਤਾ । ਨृਪੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਗੁਣੇ ਜਾਤੇ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਪਤਿਤਾਮ੍ ਭੁਵਿ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਤਾਰਾ ਵਾਂਗ, ਹੁਣ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਜਦ ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਆਪਸ਼੍ਯਮ੍ਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਸਰ੍ਵਾ ਹਤਾਮ੍ ਨਾਗਵਧੂਮਿਵ । ਤਤਃ ਸਰ੍ਵਾ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕੈਕੇਯੀਪ੍ਰਮੁਖਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ॥੨-੬੫-
ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਰੀ ਹੋਈ ਹਾਥਣੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ; ਫਿਰ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—
ਰੁਦਨ੍ਤ੍ਯਃ ਸ਼ੋਕਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾ ਨਿਪੇਤੁਰ੍ਗਤਚੇਤਨਾਃ । ਤਾਭਿਃ ਸ ਬਲਵਾਨ੍ਨਾਦਃ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤੀਭਿਰਨੁਦ੍ਰੁਤਃ ॥੨-੬੫-
ਰੋਂਦੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ; ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਉਠਿਆ।
ਯੇਨ ਸ੍ਫੀਤੀਕृਤੋ ਭੂਯਸ੍ਤਦ੍ਗृਹਮ੍ ਸਮਨਾਦਯਤ੍ । ਤਤ੍ ਸਮੁਤ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤ ਸਮ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਪਰ੍ਯੁਤ੍ਸੁਕ ਜਨ ਆਕੁਲਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਸ਼ੋਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮਹਲ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਡਰ, ਉਲਝਣ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
ਸਰ੍ਵਤਃ ਤੁਮੁਲ ਆਕ੍ਰਨ੍ਦਮ੍ ਪਰਿਤਾਪ ਆਰ੍ਤ ਬਾਨ੍ਧਵਮ੍ । ਸਦ੍ਯੋ ਨਿਪਤਿਤ ਆਨਨ੍ਦਮ੍ ਦੀਨ ਵਿਕ੍ਲਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦੁਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਉੱਚੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਚਾਨਕ ਮਿੱਟ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਬੜੇ ਹੀ ਮਸਕੀਨ ਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ।
ਬਭੂਵ ਨਰ ਦੇਵਸ੍ਯ ਸਦ੍ਮ ਦਿष੍ਟ ਅਨ੍ਤਮ੍ ਈਯੁषਃ । ਅਤੀਤਮ੍ ਆਜ੍ਞਾਯ ਤੁ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ऋषਭਮ੍ । ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਮ੍ ਸਮ੍ਪਰਿਵਾਰ੍ਯ ਪਤ੍ਨਯਃ । ਭृਸ਼ਮ੍ ਰੁਦਨ੍ਤ੍ਯਃ ਕਰੁਣਮ੍ ਸੁਦੁਹ੍ਖਿਤਾਃ । ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯ ਬਾਹੂ ਵ੍ਯਲਪਨ੍ਨ੍ ਅਨਾਥਵਤ੍ ॥੨-੬੫-
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਹਲ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਰੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
thumb|षਟ੍षष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ षਟ੍षष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਛਿਆਠਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਤਮ੍ ਅਗ੍ਨਿਮ੍ ਇਵ ਸਮ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਮ੍ਬੁ ਹੀਨਮ੍ ਇਵ ਅਰ੍ਣਵਮ੍ । ਹਤਪ੍ਰਭਮ੍ ਇਵ ਆਦਿਤ੍ਯਮ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਥਮ੍ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਭੂਮਿਪਮ੍ ॥੨-੬੬-
ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਚਮਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਜੋ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਵੇਖ ਕੇ—
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਬਾष੍ਪ ਪੂਰ੍ਣ ਅਕ੍ਸ਼ੀ ਵਿਵਿਧਮ੍ ਸ਼ੋਕ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾ । ਉਪਗृਹ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃ ਰਾਜ੍ਞਃ ਕੈਕੇਯੀਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਾषਤ ॥੨-੬੬-
ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਜੋ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਸਕਾਮਾ ਭਵ ਕੈਕੇਯਿ ਭੁਨ੍ਕ੍ਸ਼੍ਵ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਅਕਣ੍ਟਕਮ੍ । ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾਨਮ੍ ਏਕ ਅਗ੍ਰਾ ਨृਸ਼ਮ੍ਸੇ ਦੁष੍ਟ ਚਾਰਿਣਿ ॥੨-੬੬-
ਕੈਕੇਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈ, ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਭੋਗ ਲੈ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ, ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ।