ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਾਦ੍ਵਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮੇ । ਕ੍ਸ਼ਿਣਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਦੀਪਸ੍ਯ ਸਮ੍ਸਕ੍ਤਾ ਰਸ਼੍ਮਯੋ ਯਥਾ ॥੨-੬੪-
ਮਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਯਮ੍ ਆਤ੍ਮ ਭਵਃ ਸ਼ੋਕੋ ਮਾਮ੍ ਅਨਾਥਮ੍ ਅਚੇਤਨਮ੍ । ਸਮ੍ਸਾਦਯਤਿ ਵੇਗੇਨ ਯਥਾ ਕੂਲਮ੍ ਨਦੀ ਰਯਃ ॥੨-੬੪-
ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਝਕੜਦਾ ਹੈ।
ਹਾ ਰਾਘਵ ਮਹਾ ਬਾਹੋ ਹਾ ਮਮ ਆਯਾਸ ਨਾਸ਼ਨ । ਹਾ ਪਿਤृਪ੍ਰਿਯ ਮੇ ਨਾਥ ਹਾਦ੍ਯ ਕ੍ਵਾਸਿ ਗਤਃ ਸੁਤ ॥੨-੬੪-
ਹਾ ਰਾਘਵ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ! ਹਾ, ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਥਕਾਵਟ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੇ! ਹਾ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੇ ਰਖਵਾਲੇ! ਹਾ, ਪੁੱਤਰ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?
ਹਾ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਨਸ਼ਿष੍ਯਾਮਿ ਹਾ ਸੁਮਿਤ੍ਰੇ ਤਪਸ੍ਵਿਨਿ । ਹਾ ਨृਸ਼ਮ੍ਸੇ ਮਮਾਮਿਤ੍ਰੇ ਕੈਕੇਯਿ ਕੁਲਪਾਮ੍ਸਨਿ ॥੨-੬੪-
ਹਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ! ਹਾ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੂੰ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ! ਹਾ ਕੈਕੇਈ, ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਵੈਰੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ!
ਇਤਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਮਾਤੁਸ਼੍ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਨਿਧੌ । ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥਃ ਸ਼ੋਚਨ੍ ਜੀਵਿਤ ਅਨ੍ਤਮ੍ ਉਪਾਗਮਤ੍ ॥੨-੬੪-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੁੱਖ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
ਯਥਾ ਤੁ ਦੀਨਮ੍ ਕਥਯਨ੍ ਨਰ ਅਧਿਪਃ । ਪ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਵਾਸਨ ਆਤੁਰਃ । ਗਤੇ ਅਰ੍ਧ ਰਾਤ੍ਰੇ ਭृਸ਼ ਦੁਹ੍ਖ ਪੀਡਿਤਃ । ਤਦਾ ਜਹੌ ਪ੍ਰਾਣਮ੍ ਉਦਾਰ ਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥੨-੬੪-
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
thumb|ਪਞ੍ਚषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਪਞ੍ਚषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਹੁਣ ਪੈਂਸਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਅਥ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਮ੍ ਵ੍ਯਤੀਤਾਯਾਮ੍ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ ਏਵ ਅਪਰੇ ਅਹਨਿ । ਵਨ੍ਦਿਨਃ ਪਰ੍ਯੁਪਾਤਿष੍ਠਮ੍ਸ੍ ਤਤ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਵੰਦਨਕਾਰ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
ਸੂਤਾਃ ਪਰਮਸਮ੍ਸ੍ਕਾਰਾਃ ਮਙ੍ਗLਆਸ਼੍ਚੋਓਤ੍ਤਮਸ਼੍ਰੁਤਾਃ । ਗਾਯਕਾਃ ਸ੍ਤੁਤਿਸ਼ੀਲਾਸ਼੍ਚ ਨਿਗਦਨ੍ਤਃ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍॥੨-੬੫-
ਰਥਚਾਲਕ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਧਾਰਨ ਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਮੰਗਲ ਗੀਤਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਾਇਕ ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲਿਆ।
ਰਾਜਾਨਮ੍ ਸ੍ਤੁਤਾਮ੍ ਤੇषਾਮੁਦਾਤ੍ਤਾਭਿਹਿਤਾਸ਼ਿषਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਭੋਗਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਸ੍ਤੁਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ॥੨-੬੫-
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰੀਆਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੱਡੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ।
ਤਤਸ੍ਤੁ ਸ੍ਤੁਵਤਾਮ੍ ਤੇषਾਮ੍ ਸੂਤਾਨਾਮ੍ ਪਾਣਿਵਾਦਕਾਃ । ਅਵਦਾਨਾਨ੍ਯੁਦਾਹृਤ੍ਯ ਪਾਣਿਵਾਦਾ ਨਵਾਦਯਨ੍ ॥੨-੬੫-
ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਥਚਾਲਕ ਜੋ ਵਾਜਾ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਜਾਈਆਂ, ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗੇ।
ਤੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਹਗਾਃ ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧਾ ਵਿਸਸ੍ਵਨੁਃ । ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਾਃ ਪਞ੍ਜਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਰਾਜਕੁਲਗੋਚਰਾਃ ॥੨-੬੫-
ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਡਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬੰਦ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪੰਛੀ ਜਾਗ ਕੇ ਚਿਰਚਿਰਾਉਣ ਲੱਗੇ।
ਵ੍ਯਾਹृਤਾਃ ਪੁਣ੍ਯ੍ਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਚ ਵੀਣਾਨਾਮ੍ ਚਾਪਿ ਨਿਸ੍ਸ੍ਵਨਾਃ । ਆਸ਼ੀਰ੍ਗੇਯਮ੍ ਚ ਗਾਥਾਨਾਮ੍ ਪੂਰਯਾਮਾਸ ਵੇਸ਼੍ਮ ਤਤ ॥੨-੬੫-
ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਸੁਭ ਮਧੁਰ ਧੁਨਾਂ, ਅਸੀਸਾਂ ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਮਹਲ ਨੂੰ ਭਰ ਗਈ।
ਤਤਃ ਸ਼ੁਚਿ ਸਮਾਚਾਰਾਃ ਪਰ੍ਯੁਪਸ੍ਥਾਨ ਕੋਵਿਦਃ । ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਵਰ੍ष ਵਰ ਭੂਯਿष੍ਠਾਉਪਤਸ੍ਥੁਰ੍ ਯਥਾ ਪੁਰਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
ਹਰਿ ਚਨ੍ਦਨ ਸਮ੍ਪृਕ੍ਤਮ੍ ਉਦਕਮ੍ ਕਾਨ੍ਚਨੈਃ ਘਟੈਃ । ਆਨਿਨ੍ਯੁਃ ਸ੍ਨਾਨ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਆਜ੍ਞਾ ਯਥਾ ਕਾਲਮ੍ ਯਥਾ ਵਿਧਿ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਮਿਲਾਇਆ ਪਾਣੀ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ, ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਤੇ ਰੀਤ ਮੁਤਾਬਕ ਲਿਆਈਆਂ।
ਮਨ੍ਗਲ ਆਲਮ੍ਭਨੀਯਾਨਿ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨੀਯਾਨ੍ ਉਪਸ੍ਕਰਾਨ੍ । ਉਪਨਿਨ੍ਯੁਸ੍ ਤਥਾ ਅਪਿ ਅਨ੍ਯਾਃ ਕੁਮਾਰੀ ਬਹੁਲਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ॥੨-੬੫-
ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ, ਮੰਗਲ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਲਿਆਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਸੀ।
ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਵਿਧਿਵਦਰ੍ਚਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਸੁਗੁਣਲਕ੍ਸ੍ਮੀਵਤ੍ਤਦ੍ਭਭੂਵਾਭਿਹਾਰਿਕਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਰਾਜਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸੀ, ਸਾਰੀ ਰਾਜਸਭਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਸੋਭਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ।
ਤਤਃ ਸੂਰ੍ਯੋਦਯਮ੍ ਯਾਵਤ੍ਸਰ੍ਵਮ੍ ਪਰਿਸਮੁਤ੍ਸੁਕਮ੍ । ਤਸ੍ਥਾਵਨੁਪਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਕਿਮ੍ ਸ੍ਵਿਦਿਤ੍ਯੁਪਸ਼੍ ॥੨-੬੫-
ਫਿਰ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਲੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਅਥ ਯਾਃ ਕੋਸਲ ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਯਨਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਾਃ । ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਤੁ ਸਮਾਗਮ੍ਯ ਭਰ੍ਤਾਰਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਬੋਧਯਨ੍ ॥੨-੬੫-
ਫਿਰ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਸੌਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
ਤਥਾਪ੍ਯੁਚਿਤਵृਤ੍ਤਾਸ੍ਤਾ ਵਿਨਯੇਨ ਨਯੇਨ ਚ । ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਯਨਮ੍ ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਕਿਮ੍ ਚਿਦਪ੍ਯੁਪਲੇਭਿਰੇ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ, ਨਮਰਤਾ ਤੇ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਈਆਂ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਜਾਂ ਤੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕੀਤੀ।
ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਯਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ੀਲਜ੍ਞਾਸ੍ਚੇष੍ਟਾਸਮ੍ਚਲਨਾਦਿषੁ । ਤਾ ਵੇਪਥੁ ਪਰੀਤਾਃ ਚ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਾਣੇषੁ ਸ਼ਨ੍ਕਿਤਾਃ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਸੌਣ ਦੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ਹਲਚਲ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀਆਂ ਸਨ, ਕੰਬਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਡਰ ਗਈਆਂ।
ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰੋਤਃ ਤृਣ ਅਗ੍ਰਾਣਾਮ੍ ਸਦृਸ਼ਮ੍ ਸਮ੍ਚਕਮ੍ਪਿਰੇ । ਅਥ ਸਮ੍ਵੇਪਮਨਾਨਾਮ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਵ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀਆਂ।
ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਆਸ਼ਨ੍ਕਿਤਮ੍ ਪਾਪਮ੍ ਤਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞੇ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਪਰਾਜਿਤੇ ॥੨-੬੫-
ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾੜਾ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ—
ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤੇ ਨ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯੇਤੇ ਯਥਾ ਕਾਲਸਮਨ੍ਵਿਤੇ । ਨਿष੍ਪ੍ਰਭਾ ਚ ਵਿਵਰ੍ਣਾ ਚ ਸਨ੍ਨਾ ਸ਼ੋਕੇਨ ਸਨ੍ਨਤਾ ॥੨-੬੫-
ਉਹ ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀਆਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ, ਰੰਗ ਹਲਕਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਝੁਕ ਗਈਆਂ।
ਨ ਵ੍ਯਰਾਜਤ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਤਾਰੇਵ ਤਿਮਿਰਾਵृਤਾ । ਕੌਸਲ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਮ੍ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਤਦਨ੍ਤਨਰਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਤਾਰਾ, ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਕੌਸਲਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਲੱਗੀ।
ਨ ਸ੍ਮ ਵਿਭ੍ਰਾਜਤੇ ਦੇਵੀ ਸ਼ੋਕਾਸ਼੍ਰੁਲੁਲਿਤਾਨਨਾ । ਤੇ ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਥਾ ਸੁਪ੍ਤੇ ਸ਼ੁਭੇ ਦੇਵ੍ਯੌ ਚ ਤਮ੍ ਨृਪਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਰਾਣੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ—
ਸੁਪ੍ਤਮੇ ਵੋਦ੍ਗਤਪ੍ਰਾਣਮਨ੍ਤਃ ਪੁਰਮਨ੍ਯਤ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਚੁਕ੍ਰੁਸ਼ੁਰ੍ ਦੀਨਾਃ ਸਸ੍ਵਰਮ੍ ਤਾ ਵਰ ਅਨ੍ਗਨਾਃ ॥੨-੬੫-
ਅੰਦਰਲਾ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਸੀ, ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਪਈਆਂ।
ਕਰੇਣਵੈਵ ਅਰਣ੍ਯੇ ਸ੍ਥਾਨ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤ ਯੂਥਪਾਃ । ਤਾਸਾਮ੍ ਆਕ੍ਰਨ੍ਦ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਹਸਾ ਉਦ੍ਗਤ ਚੇਤਨੇ ॥੨-੬੫-
ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਮਾਦਾ ਹਾਥਣੀਆਂ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਅਚਾਨਕ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤ ਨਿਦ੍ਰੇ ਬਭੂਵਤੁਃ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉਠ ਗਈਆਂ; ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਛੂਹ ਕੇ—
ਹਾ ਨਾਥ ਇਤਿ ਪਰਿਕ੍ਰੁਸ਼੍ਯ ਪੇਤਤੁਰ੍ ਧਰਣੀ ਤਲੇ । ਸਾ ਕੋਸਲ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਦੁਹਿਤਾ ਵੇष੍ਟਮਾਨਾ ਮਹੀ ਤਲੇ ॥੨-੬੫-
‘ਹਾ ਨਾਥ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ; ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਕਰੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।