ਅਦ੍ਯ ਏਵ ਜਹਿ ਮਾਮ੍ ਰਾਜਨ੍ ਮਰਣੇ ਨ ਅਸ੍ਤਿ ਮੇ ਵ੍ਯਥਾ । ਯਤ੍ ਸ਼ਰੇਣ ਏਕ ਪੁਤ੍ਰਮ੍ ਮਾਮ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਕਾਰ੍षੀਰ੍ ਅਪੁਤ੍ਰਕਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ, ਰਾਜਾ ਜੀ; ਮਰਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦਰਦ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪੁੱਤਰ-ਹੀਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਤ੍ਵਯਾ ਤੁ ਯਦ੍ ਅਵਿਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ ਨਿਹਤਃ ਮੇ ਸੁਤਃ ਸ਼ੁਚਿਃ । ਤੇਨ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਅਭਿਸ਼ਪ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸੁਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਅਤਿਦਾਰੁਣਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਅਣਜਾਣੇ ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਪੁਤ੍ਰ ਵ੍ਯਸਨਜਮ੍ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਯਦ੍ ਏਤਨ੍ ਮਮ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮ੍ । ਏਵਮ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕੇਨ ਰਾਜਨ੍ ਕਾਲਮ੍ ਕਰਿष੍ਯਸਿ ॥੨-੬੪-
ਜੋ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਇਹੀ ਦੁੱਖ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਆਵੇਗਾ।
ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਤੁ ਹਤੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੇਣ ਤ੍ਵਯਾ ਮੁਨਿਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਾਮ੍ ਨਾਵਿਸ਼ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾ ਨਰਾਧਿਪ ॥੨-੬੪-
ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ, ਇੱਕ ਖ਼ਤਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਤੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਫੜੇਗਾ।
ਤ੍ਵਾਮਪ੍ਯੇਤਾਦृਸ਼ੋ ਭਾਵਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮੇਵ ਗਮਿष੍ਯਤਿ । ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤਕਰੋ ਘੋਰੋ ਦਾਤਾਰਮਿਵ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ॥੨-੬੪-
ਪਰ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜਲਦੀ ਆਵੇਗੀ—ਜੀਵਨ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਿਆਨਕ ਤਕਦੀਰ—ਜਿਵੇਂ ਦਾਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਾਨ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਸ਼ਾਪਮ੍ ਮਯਿ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਲਪ੍ਯ ਕਰੁਣਮ੍ ਬਹੁ । ਚਿਤਾਮਾਰੋਪ੍ਯ ਦੇਹਮ੍ ਤਨ੍ਮਿਥੁਨਮ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਭ੍ਯਯਾਤ੍ ॥੨-੬੪-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
ਤਦੇਤਚ੍ਚਿਨ੍ਤਯਾਨੇਨ ਸ੍ਮऋਤਮ੍ ਪਾਪਮ੍ ਮਯਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਦਾ ਬਾਲ੍ਯਾਤ੍ਕृਤਮ੍ ਦੇਵਿ ਸ਼ਬ੍ਦਵੇਧ੍ਯਨੁਕਰ੍षਿਣਾ ॥੨-੬੪-
ਇਹੀ ਪਾਪ, ਜੋ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਖੁਦ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਤਸ੍ਯਾਯਮ੍ ਕਰ੍ਮਣੋ ਦੇਵਿ ਵਿਪਾਕਃ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤਃ । ਅਪਥ੍ਯੈਃ ਸਹ ਸਮ੍ਭੁਕ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨ੍ਨਰਸੇ ਯਥਾ ॥੨-੬੪-
ਇਹ, ਦੇਵੀ, ਉਸ ਕਰਤੂਤ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗਲਤ ਖਾਣ ਪੀਣ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਇਹ ਦੁੱਖ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਮਾਮ੍ ਆਗਤਮ੍ ਭਦ੍ਰੇ ਤਸ੍ਯ ਉਦਾਰਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਵਚਃ । ਯਦ੍ ਅਹਮ੍ ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕੇਨ ਸਮ੍ਤ੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਇਸ ਲਈ, ਭਲੀਏ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਸ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ: ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ।
ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਭ੍ਯਾਮ੍ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਸਾਧੁ ਮਾਮ੍ਸ੍ਫृਸ਼ । ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ ਰੁਦਮ੍ਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤੋ ਭਾਰ੍ਯਾਮਾਹ ਚ ਭੂਮਿਪਃ ॥੨-੬੪-
ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ; ਮੈਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਕੰਪਦਿਆਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਏਤਨ੍ਮੇ ਸਦृਸ਼ਮ੍ ਦੇਵਿ ਯਨ੍ਮਯਾ ਰਾਘਵੇ ਕृਤਮ੍ । ਸਦृਸ਼ਮ੍ ਤਤ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯੈਵ ਯਦਨੇਨ ਕृਤਮ੍ ਮਯਿ ॥੨-੬੪-
ਦੇਵੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਠੀਕ ਹੈ।
ਯਦਿ ਮਾਮ੍ ਸਮ੍ਸ੍ਪृਸ਼ੇਦ੍ ਰਾਮਃ ਸਕृਦਦ੍ਯ ਲਭੇਤ ਵਾ । ਯਮਕ੍ਸ਼ਯਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ ਹਿ ਮਾਨਵਾਃ ॥੨-੬੪-
ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਜਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾ ਸਮਝਦੇ।
ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਮਮ ਵਿਲੁਪ੍ਯਤੇ । ਦੂਤਾ ਵੈਵਸ੍ਵਤਸ੍ਯ ਏਤੇ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਤ੍ਵਰਯਨ੍ਤਿ ਮਾਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ; ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਭੁੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਦੂਤ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਅਤਃ ਤੁ ਕਿਮ੍ ਦੁਹ੍ਖਤਰਮ੍ ਯਦ੍ ਅਹਮ੍ ਜੀਵਿਤ ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਨ ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਮ੍ ਰਾਮਮ੍ ਸਤ੍ਯ ਪਰਾਕ੍ਯਮਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਜਦ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ?
ਤਸ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਜਃ ਸ਼ੋਕਃ ਸੁਤਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮਣਃ । ਉਚ੍ਚੋषਯਤਿ ਮੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਵਾਰਿ ਸ੍ਤੋਕਮਿਵਾਤਵਃ ॥੨-੬੪-
ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਤੇ ਮਨੁष੍ਯਾ ਦੇਵਾਃ ਤੇ ਯੇ ਚਾਰੁ ਸ਼ੁਭ ਕੁਣ੍ਡਲਮ੍ । ਮੁਖਮ੍ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਰ੍षੇ ਪਨ੍ਚ ਦਸ਼ੇ ਪੁਨਃ ॥੨-੬੪-
ਜੋ ਲੋਕ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਦਾ ਚੰਗਾ ਤੇ ਸੁਭਾਗਾ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਚਿਹਰਾ ਮੁੜ ਵੇਖਣਗੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।
ਪਦ੍ਮ ਪਤ੍ਰ ਈਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਸੁਭ੍ਰੁ ਸੁਦਮ੍ष੍ਟ੍ਰਮ੍ ਚਾਰੁ ਨਾਸਿਕਮ੍ । ਧਨ੍ਯਾ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਤਾਰਾ ਅਧਿਪ ਨਿਭਮ੍ ਮੁਖਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਭਵਾਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਦੰਦ, ਤੇ ਪਿਆਰੀ ਨੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਧਨਿਆ ਹਨ।
ਸਦृਸ਼ਮ੍ ਸ਼ਾਰਦਸ੍ਯ ਇਨ੍ਦੋਹ੍ ਫੁਲ੍ਲਸ੍ਯ ਕਮਲਸ੍ਯ ਚ । ਸੁਗਨ੍ਧਿ ਮਮ ਨਾਥਸ੍ਯ ਧਨ੍ਯਾ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਨ੍ ਮੁਖਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸੁਗੰਧਤ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦ ਤੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਧਨਿਆ ਹਨ।
ਨਿਵृਤ੍ਤ ਵਨ ਵਾਸਮ੍ ਤਮ੍ ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਪੁਨਰ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸੁਖਿਨੋ ਰਾਮਮ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍ ਮਾਰ੍ਗ ਗਤਮ੍ ਯਥਾ ॥੨-੬੪-
ਜੋ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਅਯੋਧਿਆ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਾਹ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਚਿਤ੍ਤ ਮੋਹੇਨ ਹृਦਯਮ੍ ਸੀਦਤੀਵ ਮੇ । ਵੇਦਯੇ ਨ ਚ ਸਮੁਕ੍ਤਾਨ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰਸਾਨਹਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਆਵਾਜ਼, ਛੂਹ ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਾਦ੍ਵਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮੇ । ਕ੍ਸ਼ਿਣਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਦੀਪਸ੍ਯ ਸਮ੍ਸਕ੍ਤਾ ਰਸ਼੍ਮਯੋ ਯਥਾ ॥੨-੬੪-
ਮਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਯਮ੍ ਆਤ੍ਮ ਭਵਃ ਸ਼ੋਕੋ ਮਾਮ੍ ਅਨਾਥਮ੍ ਅਚੇਤਨਮ੍ । ਸਮ੍ਸਾਦਯਤਿ ਵੇਗੇਨ ਯਥਾ ਕੂਲਮ੍ ਨਦੀ ਰਯਃ ॥੨-੬੪-
ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਝਕੜਦਾ ਹੈ।
ਹਾ ਰਾਘਵ ਮਹਾ ਬਾਹੋ ਹਾ ਮਮ ਆਯਾਸ ਨਾਸ਼ਨ । ਹਾ ਪਿਤृਪ੍ਰਿਯ ਮੇ ਨਾਥ ਹਾਦ੍ਯ ਕ੍ਵਾਸਿ ਗਤਃ ਸੁਤ ॥੨-੬੪-
ਹਾ ਰਾਘਵ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ! ਹਾ, ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਥਕਾਵਟ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੇ! ਹਾ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੇ ਰਖਵਾਲੇ! ਹਾ, ਪੁੱਤਰ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?
ਹਾ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਨਸ਼ਿष੍ਯਾਮਿ ਹਾ ਸੁਮਿਤ੍ਰੇ ਤਪਸ੍ਵਿਨਿ । ਹਾ ਨृਸ਼ਮ੍ਸੇ ਮਮਾਮਿਤ੍ਰੇ ਕੈਕੇਯਿ ਕੁਲਪਾਮ੍ਸਨਿ ॥੨-੬੪-
ਹਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ! ਹਾ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੂੰ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ! ਹਾ ਕੈਕੇਈ, ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਵੈਰੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ!
ਇਤਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਮਾਤੁਸ਼੍ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਨਿਧੌ । ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥਃ ਸ਼ੋਚਨ੍ ਜੀਵਿਤ ਅਨ੍ਤਮ੍ ਉਪਾਗਮਤ੍ ॥੨-੬੪-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੁੱਖ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
ਯਥਾ ਤੁ ਦੀਨਮ੍ ਕਥਯਨ੍ ਨਰ ਅਧਿਪਃ । ਪ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਵਾਸਨ ਆਤੁਰਃ । ਗਤੇ ਅਰ੍ਧ ਰਾਤ੍ਰੇ ਭृਸ਼ ਦੁਹ੍ਖ ਪੀਡਿਤਃ । ਤਦਾ ਜਹੌ ਪ੍ਰਾਣਮ੍ ਉਦਾਰ ਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥੨-੬੪-
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
thumb|ਪਞ੍ਚषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਪਞ੍ਚषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਹੁਣ ਪੈਂਸਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਅਥ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਮ੍ ਵ੍ਯਤੀਤਾਯਾਮ੍ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ ਏਵ ਅਪਰੇ ਅਹਨਿ । ਵਨ੍ਦਿਨਃ ਪਰ੍ਯੁਪਾਤਿष੍ਠਮ੍ਸ੍ ਤਤ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ ॥੨-੬੫-
ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਵੰਦਨਕਾਰ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
ਸੂਤਾਃ ਪਰਮਸਮ੍ਸ੍ਕਾਰਾਃ ਮਙ੍ਗLਆਸ਼੍ਚੋਓਤ੍ਤਮਸ਼੍ਰੁਤਾਃ । ਗਾਯਕਾਃ ਸ੍ਤੁਤਿਸ਼ੀਲਾਸ਼੍ਚ ਨਿਗਦਨ੍ਤਃ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍॥੨-੬੫-
ਰਥਚਾਲਕ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਧਾਰਨ ਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਮੰਗਲ ਗੀਤਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਾਇਕ ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲਿਆ।
ਰਾਜਾਨਮ੍ ਸ੍ਤੁਤਾਮ੍ ਤੇषਾਮੁਦਾਤ੍ਤਾਭਿਹਿਤਾਸ਼ਿषਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਭੋਗਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਸ੍ਤੁਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ॥੨-੬੫-
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰੀਆਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੱਡੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ।