ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ ਅਹਮ੍ ਦਸ਼ਰਥੋ ਨ ਅਹਮ੍ ਪੁਤ੍ਰਃ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਜ੍ਜਨ ਅਵਮਤਮ੍ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਇਦਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਸ੍ਵ ਕਰ੍ਮਜਮ੍ ॥੨-੬੪-
'ਮੈਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਹਾਂ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ। ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਚੰਗਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।'
ਭਗਵਮਃ ਚ ਅਪਹਸ੍ਤਃ ਅਹਮ੍ ਸਰਯੂ ਤੀਰਮ੍ ਆਗਤਃ । ਜਿਘਾਮ੍ਸੁਃ ਸ਼੍ਵਾ ਪਦਮ੍ ਕਿਮ੍ਚਿਨ੍ ਨਿਪਾਨੇ ਵਾ ਆਗਤਮ੍ ਗਜਮ੍ ॥੨-੬੪-
'ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤ ਨਾਲ, ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ।'
ਤਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਃ ਮਯਾ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਜਲੇ ਕੁਮ੍ਭਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਯਤਃ । ਦ੍ਵਿਪੋ ਅਯਮ੍ ਇਤਿ ਮਤ੍ਵਾ ਹਿ ਬਾਣੇਨ ਅਭਿਹਤਃ ਮਯਾ ॥੨-੬੪-
'ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਹ ਹਾਥੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।'
ਗਤ੍ਵਾ ਨਦ੍ਯਾਃ ਤਤਃ ਤੀਰਮ੍ ਅਪਸ਼੍ਯਮ੍ ਇषੁਣਾ ਹृਦਿ । ਵਿਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਮ੍ ਗਤ ਪ੍ਰਾਣਮ੍ ਸ਼ਯਾਨਮ੍ ਭੁਵਿ ਤਾਪਸਮ੍ ॥੨-੬੪-
'ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਛਿਦਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਨ ਛੱਡ ਚੁੱਕਿਆ ਤਪਸਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ।'
ਭਗਵਨ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਮ੍ ਆਲਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮਯਾ ਗਜ ਜਿਘਾਮ੍ਸੁਨਾ । ਵਿਸृष੍ਟਃ ਅਮ੍ਭਸਿ ਨਾਰਾਚਃ ਤੇਨ ਤੇ ਨਿਹਤਃ ਸੁਤਃ ॥੨-੬੪-
ਹੇ ਪੂਜਨਯੋਗ, ਜਦ ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਨੀਤ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ। ਉਸ ਤੀਰ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਚਨਾਦੁਪੇਤ੍ਯ ਪਰਿਤਪ੍ਯਤਃ । ਸ ਮਯਾ ਸਹਸਾ ਬਣ ਉਦ੍ਧृਤੋ ਮਰ੍ਮਤਸ੍ਤਦਾ ॥੨-੬੪-
ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਦਰਦ ਨਾਲ ਕਰਾਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ।
ਸ ਚ ਉਦ੍ਧृਤੇਨ ਬਾਣੇਨ ਤਤ੍ਰ ਏਵ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਃ । ਭਗਵਨ੍ਤਾਵ੍ ਉਭੌ ਸ਼ੋਚਨ੍ਨ੍ ਅਨ੍ਧਾਵ੍ ਇਤਿ ਵਿਲਪ੍ਯ ਚ ॥੨-੬੪-
ਉਹ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਪੂਜਨਯੋਗ, ਅੰਨੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ।
ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਭਵਤਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸਹਸਾ ਅਭਿਹਤਃ ਮਯਾ । ਸ਼ੇषਮ੍ ਏਵਮ੍ ਗਤੇ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਸੀਦਤੁ ਮੇ ਮੁਨਿਃ ॥੨-੬੪-
ਮੈਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਵੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ।
ਸ ਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਚਃ ਕ੍ਰੂਰਮ੍ ਨਿਹ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਸ਼ੋਕ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਨਾਸ਼ਕਤ੍ਤੀਵ੍ਰਮਾਯਾਸਮਕਰ੍ਤੁਮ੍ ਭਗਵਾਨृषਿਃ ॥੨-੬੪-
ਉਹ ਕਠੋਰ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੂਜਨਯੋਗ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ।
ਸਬਾष੍ਪਪੂਰ੍ਣਵਦਨੋ ਨਿਃਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਮਾਮ੍ ਉਵਾਚ ਮਹਾ ਤੇਜਾਃ ਕृਤ ਅਨ੍ਜਲਿਮ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਬੋਲਿਆ।
ਯਦ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਅਸ਼ੁਭਮ੍ ਕਰ੍ਮ ਨ ਸ੍ਮ ਮੇ ਕਥਯੇਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਫਲੇਨ੍ ਮੂਰ੍ਧਾ ਸ੍ਮ ਤੇ ਰਾਜਨ੍ ਸਦ੍ਯਃ ਸ਼ਤ ਸਹਸ੍ਰਧਾ ॥੨-੬੪-
ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਆਪ ਇਹ ਮਾੜਾ ਕੰਮ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸਦਾ, ਰਾਜਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਲੱਖ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ।
ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੇਣ ਵਧੋ ਰਾਜਨ੍ ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥੇ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਜ੍ਞਾਨ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਕृਤਃ ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ ਚ੍ਯਾਵਯੇਦ੍ ਅਪਿ ਵਜ੍ਰਿਣਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਰਾਜਾ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵਲੋਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਧਾ ਤੁ ਫਲੇਨ੍ਮੂਰ੍ਧਾ ਮੁਨੌ ਤਪਸਿ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵਿਸृਜਤਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਤਾਦृਸ਼ੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਿ ॥੨-੬੪-
ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ੀ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਸੱਤ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਦ੍ ਹਿ ਕृਤਮ੍ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਇਦਮ੍ ਤੇਨ ਏਵ ਜੀਵਸਿ । ਅਪਿ ਹਿ ਅਦ੍ਯ ਕੁਲਮ੍ ਨਸ੍ਯਾਤ੍ ਰਾਘਵਾਣਾਮ੍ ਕੁਤਃ ਭਵਾਨ੍ ॥੨-੬੪-
ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਬਚ ਗਿਆ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਰਾਘਵਾਂ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ?
ਨਯ ਨੌ ਨृਪ ਤਮ੍ ਦੇਸ਼ਮ੍ ਇਤਿ ਮਾਮ੍ ਚ ਅਭ੍ਯਭਾषਤ । ਅਦ੍ਯ ਤਮ੍ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮ੍ ਇਚ੍ਚਾਵਃ ਪੁਤ੍ਰਮ੍ ਪਸ਼੍ਚਿਮ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਰਾਜਾ, ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਚਲੋ; ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰੀ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।'
ਰੁਧਿਰੇਣ ਅਵਸਿਤ ਅਨ੍ਗਮ੍ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣ ਅਜਿਨ ਵਾਸਸਮ੍ । ਸ਼ਯਾਨਮ੍ ਭੁਵਿ ਨਿਹ੍ਸਮ੍ਜ੍ਞਮ੍ ਧਰ੍ਮ ਰਾਜ ਵਸ਼ਮ੍ ਗਤਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਥੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮ੍ਰਿਗਛਾਲਾ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਅਥ ਅਹਮ੍ ਏਕਃ ਤਮ੍ ਦੇਸ਼ਮ੍ ਨੀਤ੍ਵਾ ਤੌ ਭृਸ਼ ਦੁਹ੍ਖਿਤੌ । ਅਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਅਹਮ੍ ਪੁਤ੍ਰਮ੍ ਤਮ੍ ਮੁਨਿਮ੍ ਸਹ ਭਾਰ੍ਯਯਾ ॥੨-੬੪-
ਫਿਰ ਮੈਂ, ਇਕੱਲਾ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋਏ, ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦਿੱਤਾ।
ਤੌ ਪੁਤ੍ਰਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਤਪਸ੍ਵਿਨੌ । ਨਿਪੇਤਤੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਅਸ੍ਯ ਪਿਤਾ ਚ ਅਸ੍ਯ ਇਦਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੬੪-
ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ:
ਨ ਨ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯਃ ਪੁਤ੍ਰ ਮਾਤਰਮ੍ ਪਸ਼੍ਯ ਧਾਰ੍ਮਿਕ । ਕਿਮ੍ ਨੁ ਨ ਆਲਿਨ੍ਗਸੇ ਪੁਤ੍ਰ ਸੁਕੁਮਾਰ ਵਚੋ ਵਦ ॥੨-੬੪-
ਪੁੱਤਰਾ, ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ? ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤ; ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਮੇਰੇ ਨਰਮ ਬੋਲ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤ, ਕੁਝ ਤਾਂ ਬੋਲ।
ਨ ਤ੍ਵਹਮ੍ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯਃ ਪੁਤ੍ਰ ਮਾਤਰਮ੍ ਪਸ੍ਯ ਧਾਰ੍ਮਿਕ । ਕਿਮ੍ ਨੁ ਨਾਲਿਙ੍ਗਸੇ ਪੁਤ੍ਰ ਸੁਕੁਮਾਰ ਵਚੋ ਵਦ ॥੨-੬੪-
ਪੁੱਤਰਾ, ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ? ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤ; ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਮੇਰੇ ਨਰਮ ਬੋਲ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤ, ਕੁਝ ਤਾਂ ਬੋਲ।
ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਅਪਰ ਰਾਤ੍ਰੇ ਅਹਮ੍ ਸ਼੍ਰੋष੍ਯਾਮਿ ਹृਦਯਮ੍ ਗਮਮ੍ । ਅਧੀਯਾਨਸ੍ਯ ਮਧੁਰਮ੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਵਾ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥੨-੬੪-
ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸੁਣਾਂਗਾ?
ਕੋ ਮਾਮ੍ ਸਮ੍ਧ੍ਯਾਮ੍ ਉਪਾਸ੍ਯ ਏਵ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਹੁਤ ਹੁਤ ਅਸ਼ਨਃ । ਸ਼੍ਲਾਘਯਿष੍ਯਤਿ ਉਪਾਸੀਨਃ ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕ ਭਯ ਅਰ੍ਦਿਤਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਹੁਣ ਕੌਣ, ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਪੁੱਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਬੈਠਿਆਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰੇਗਾ?
ਕਨ੍ਦ ਮੂਲ ਫਲਮ੍ ਹृਤ੍ਵਾ ਕੋ ਮਾਮ੍ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ਇਵ ਅਤਿਥਿਮ੍ । ਭੋਜਯਿष੍ਯਤਿ ਅਕਰ੍ਮਣ੍ਯਮ੍ ਅਪ੍ਰਗ੍ਰਹਮ੍ ਅਨਾਯਕਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਕੌਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੰਦ, ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਖਵਾਏਗਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਬੇਸਹਾਰਾ, ਨਿਰਸਹਾਰਾ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੋਵਾਂ?
ਇਮਾਮ੍ ਅਨ੍ਧਾਮ੍ ਚ ਵृਦ੍ਧਾਮ੍ ਚ ਮਾਤਰਮ੍ ਤੇ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ । ਕਥਮ੍ ਪੁਤ੍ਰ ਭਰਿष੍ਯਾਮਿ ਕृਪਣਾਮ੍ ਪੁਤ੍ਰ ਗਰ੍ਧਿਨੀਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਅੰਧੀ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਤਪਸਵਿਨੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲਾਂਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਬੇਚਾਰਗੀ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਤਰਸਦੀ ਰਹੇ?
ਤਿष੍ਠ ਮਾ ਮਾ ਗਮਃ ਪੁਤ੍ਰ ਯਮਸ੍ਯ ਸਦਨਮ੍ ਪ੍ਰਤਿ । ਸ਼੍ਵੋ ਮਯਾ ਸਹ ਗਨ੍ਤਾ ਅਸਿ ਜਨਨ੍ਯਾ ਚ ਸਮੇਧਿਤਃ ॥੨-੬੪-
ਪੁੱਤਰ, ਰੁਕ ਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾ; ਕੱਲ੍ਹ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲ ਪਵੇਂਗਾ।
ਉਭਾਵ੍ ਅਪਿ ਚ ਸ਼ੋਕ ਆਰ੍ਤਾਵ੍ ਅਨਾਥੌ ਕृਪਣੌ ਵਨੇ । ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਗਮਿष੍ਯਾਵਃ ਤ੍ਵਯਾ ਹੀਨੌ ਯਮ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਬੇਸਹਾਰੇ ਤੇ ਬੇਚਾਰੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।
ਤਤਃ ਵੈਵਸ੍ਵਤਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਮ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਭਾਰਤੀਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਮਤਾਮ੍ ਧਰ੍ਮ ਰਾਜੋ ਮੇ ਬਿਭृਯਾਤ੍ ਪਿਤਰਾਵ੍ ਅਯਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਫਿਰ, ਵੈਵਸਵਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਾਂਗਾ: 'ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰੇ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਵੇ।'
ਦਾਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਲੋਕਪਾਲੋ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ । ਈਦृषਸ੍ਯ ਮਮਾਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਮੇਕਾਮਭਯਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਜਗਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਉੱਚੀ ਇਜ਼ਤ ਵਾਲੇ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ, ਐਸੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਟੱਲ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਵਾਲਾ ਵਰ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਅਪਾਪੋ ਅਸਿ ਯਥਾ ਪੁਤ੍ਰ ਨਿਹਤਃ ਪਾਪ ਕਰ੍ਮਣਾ । ਤੇਨ ਸਤ੍ਯੇਨ ਗਚ੍ਚ ਆਸ਼ੁ ਯੇ ਲੋਕਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰ ਯੋਧਿਨਾਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ, ਪੁੱਤਰ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਪਾਪੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਸੱਚ ਦੀ ਕਸਮ 'ਤੇ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਉਹ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਯਾਨ੍ਤਿ ਸ਼ੂਰਾ ਗਤਿਮ੍ ਯਾਮ੍ ਚ ਸਮ੍ਗ੍ਰਾਮੇष੍ਵ੍ ਅਨਿਵਰ੍ਤਿਨਃ । ਹਤਾਃ ਤੁ ਅਭਿਮੁਖਾਃ ਪੁਤ੍ਰ ਗਤਿਮ੍ ਤਾਮ੍ ਪਰਮਾਮ੍ ਵ੍ਰਜ ॥੨-੬੪-
ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ 'ਤੇ ਜਾ, ਜੋ ਵਿਰਲੇ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਪਿੱਠ ਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।