ਦੁਃਖਿਤਸ੍ਯ ਚ ਦੀਨਸ੍ਯ ਮਮ ਸ਼ੋਕਾਤੁਰਸ੍ਯ ਚ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਾਸ ਹृਦਯੇ ਚਿਨ੍ਤਾਮ੍ ਮੁਨਿਸੁਤ ਸ੍ਤਦਾ ॥੨-੬੩-
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੁੱਖੀ, ਲਾਚਾਰ ਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਪਛਾਣ ਲੈੀ।
ਤਾਮ੍ਯਮਾਨਃ ਸ ਮਾਮ੍ ਦੁਃਖਾਦੁਵਾਚ ਪਰਮਾਰ੍ਤਵਤ੍ । ਸੀਦਮਾਨੋ ਵਿਵृਤ੍ਤਾਙ੍ਗੋ ਵੇष੍ਟਮਾਨੋ ਗਤਃ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਉਹ ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਅਖੀਰ ਵੇਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਗਏ, ਉਹ ਮਟਿਆ ਮਟਿਆ ਕੇ ਮਰਨ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸਮ੍ਸ੍ਤਭ੍ਯ ਧੈਰ੍ਯੇਣ ਸ੍ਥਿਰਚਿਤ੍ਤੋ ਭਵਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਕृਤਮ੍ ਪਾਪਮ੍ ਹृਦਯਾਦਪਨੀਯਤਾਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਹੌਸਲਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈ।
ਨ ਦ੍ਵਿਜਾਤਿਰ੍ ਅਹਮ੍ ਰਾਜਨ੍ ਮਾ ਭੂਤ੍ ਤੇ ਮਨਸੋ ਵ੍ਯਥਾ । ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਵੈਸ਼੍ਯੇਨ ਜਾਤਃ ਜਨ ਪਦ ਅਧਿਪ ॥੨-੬੩-
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਆਵੇ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਮਾਂ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਪਿਓ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ।
ਇਤਿ ਇਵ ਵਦਤਃ ਕृਚ੍ਚ੍ਰਾਤ੍ ਬਾਣ ਅਭਿਹਤ ਮਰ੍ਮਣਃ । ਵਿਘੂਰ੍ਣਤੋ ਵਿਚੇष੍ਟਸ੍ਯ ਵੇਪਮਾਚਸ੍ਯ ਭੂਤਲੇ ॥੨-੬੩-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਤੀਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਮਟਿਆ ਮਟਿਆ ਕੇ ਪਿਆ ਸੀ।
ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਆਨਮ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਤਮ੍ ਬਾਣਮ੍ ਅਹਮ੍ ਉਦ੍ਧਰਮ੍ । ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਾਨਮ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਤਮ੍ ਬਾਣਾਮਹਮੁਦ੍ਧਰਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਜਦ ਉਹ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।
ਜਲ ਆਰ੍ਦ੍ਰ ਗਾਤ੍ਰਮ੍ ਤੁ ਵਿਲਪ੍ਯ ਕृਚ੍ਚਾਨ੍ । ਮਰ੍ਮ ਵ੍ਰਣਮ੍ ਸਮ੍ਤਤਮ੍ ਉਚ੍ਚਸਨ੍ਤਮ੍ । ਤਤਃ ਸਰਯ੍ਵਾਮ੍ ਤਮ੍ ਅਹਮ੍ ਸ਼ਯਾਨਮ੍ । ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਭਦ੍ਰੇ ਸੁਭृਸ਼ਮ੍ ਵਿषਣ੍ਣਃ ॥੨-੬੩-
ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦਿਲ ਦੇ ਘਾਵ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਚੀਕ ਚੀਕ ਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਪਿਆਰੀਏ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ ਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ।
thumb|ਚਤੁਃषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਃषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਹੁਣ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਚੌਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ।
ਵਧਮਪ੍ਰਤਿਰੂਪਮ੍ ਤੁ ਮਹਰ੍षੇਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰਾਘਵਃ । ਵਿਲਪਨ੍ਨੇ ਵ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਪੁਨ ਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੬੪-
ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਨਾਹੁੰਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਘਵ ਨੇ ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਤਤ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ ਮਹਤ੍ ਪਾਪਮ੍ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਕੁਲਿਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਏਕਃ ਤੁ ਅਚਿਨ੍ਤਯਮ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕਥਮ੍ ਨੁ ਸੁਕृਤਮ੍ ਭਵੇਤ੍ ॥੨-੬੪-
ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਿਆ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਤਤਃ ਤਮ੍ ਘਟਮ੍ ਆਦਯ ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਪਰਮ ਵਾਰਿਣਾ । ਆਸ਼੍ਰਮਮ੍ ਤਮ੍ ਅਹਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯਥਾ ਆਖ੍ਯਾਤ ਪਥਮ੍ ਗਤਃ ॥੨-੬੪-
ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
ਤਤ੍ਰ ਅਹਮ੍ ਦੁਰ੍ਬਲਾਵ੍ ਅਨ੍ਧੌ ਵृਦ੍ਧਾਵ੍ ਅਪਰਿਣਾਯਕੌ । ਅਪਸ਼੍ਯਮ੍ ਤਸ੍ਯ ਪਿਤਰੌ ਲੂਨ ਪਕ੍ਸ਼ਾਵ੍ ਇਵ ਦ੍ਵਿਜੌ ॥੨-੬੪-
ਉਥੇ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਬੁੱਢੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਪਰ ਵੱਟੇ ਹੋਣ।
ਤਨ੍ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਭਿਰ੍ ਆਸੀਨੌ ਕਥਾਭਿਰ੍ ਅਪਰਿਕ੍ਰਮੌ । ਤਾਮ੍ ਆਸ਼ਾਮ੍ ਮਤ੍ ਕृਤੇ ਹੀਨਾਵ੍ ਉਦਾਸੀਨਾਵ੍ ਅਨਾਥਵਤ੍ ॥੨-੬੪-
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਸ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਬੇਸਹਾਰੇ ਜਿਹੇ ਉਦਾਸ ਬੈਠੇ ਸਨ।
ਸ਼ੋਕੋਪਹਤਚਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭਯਸਮ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਚੇਤਨਃ । ਤਚ੍ਚਾਸ਼੍ਰਮਪਦਮ੍ ਗਤ੍ਵਾ ਭੂਯਃ ਸ਼ੋਕਮਹਮ੍ ਗਤਃ ॥੨-੬੪-
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਦਿਲ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ, ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ।
ਪਦ ਸ਼ਬ੍ਦਮ੍ ਤੁ ਮੇ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮੁਨਿਰ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਅਭਾषਤ । ਕਿਮ੍ ਚਿਰਾਯਸਿ ਮੇ ਪੁਤ੍ਰ ਪਾਨੀਯਮ੍ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮ੍ ਆਨਯ ॥੨-੬੪-
ਜਦ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਪੁੱਤ੍ਰਾ, ਕਿੰਨਾ ਦੇਰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ? ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ।'
ਯਨ੍ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਦਮ੍ ਤਾਤ ਸਲਿਲੇ ਕ੍ਰੀਡਿਤਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ । ਉਤ੍ਕਣ੍ਠਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਇਯਮ੍ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਮਮ੍ ॥੨-੬੪-
'ਜੋ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪੁੱਤ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ।'
ਯਦ੍ ਵ੍ਯਲੀਕਮ੍ ਕृਤਮ੍ ਪੁਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾ ਤੇ ਯਦਿ ਵਾ ਮਯਾ । ਨ ਤਨ੍ ਮਨਸਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਤਾਤ ਤਪਸ੍ਵਿਨਾ ॥੨-੬੪-
'ਜੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਕਰ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਜੋ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।'
ਤ੍ਵਮ੍ ਗਤਿਸ੍ ਤੁ ਅਗਤੀਨਾਮ੍ ਚ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਹੀਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾਮ੍ । ਸਮਾਸਕ੍ਤਾਃ ਤ੍ਵਯਿ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਕਿਮ੍ਚਿਨ੍ ਨੌ ਨ ਅਭਿਭਾषਸੇ ॥੨-੬੪-
'ਤੂੰ ਹੀ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਂ। ਸਾਡੀ ਜਿੰਦ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ?'
ਮੁਨਿਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਯਾ ਵਾਚਾ ਤਮ੍ ਅਹਮ੍ ਸਜ੍ਜਮਾਨਯਾ । ਹੀਨ ਵ੍ਯਨ੍ਜਨਯਾ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਭੀਤਃ ਭੀਤੈਵ ਅਬ੍ਰੁਵਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
ਮਨਸਃ ਕਰ੍ਮ ਚੇष੍ਟਾਭਿਰ੍ ਅਭਿਸਮ੍ਸ੍ਤਭ੍ਯ ਵਾਗ੍ ਬਲਮ੍ । ਆਚਚਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਅਹਮ੍ ਤਸ੍ਮੈ ਪੁਤ੍ਰ ਵ੍ਯਸਨਜਮ੍ ਭਯਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਤੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਜੁਟਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਹੋਏ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ।
ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ ਅਹਮ੍ ਦਸ਼ਰਥੋ ਨ ਅਹਮ੍ ਪੁਤ੍ਰਃ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਜ੍ਜਨ ਅਵਮਤਮ੍ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਇਦਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਸ੍ਵ ਕਰ੍ਮਜਮ੍ ॥੨-੬੪-
'ਮੈਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਹਾਂ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ। ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਚੰਗਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।'
ਭਗਵਮਃ ਚ ਅਪਹਸ੍ਤਃ ਅਹਮ੍ ਸਰਯੂ ਤੀਰਮ੍ ਆਗਤਃ । ਜਿਘਾਮ੍ਸੁਃ ਸ਼੍ਵਾ ਪਦਮ੍ ਕਿਮ੍ਚਿਨ੍ ਨਿਪਾਨੇ ਵਾ ਆਗਤਮ੍ ਗਜਮ੍ ॥੨-੬੪-
'ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤ ਨਾਲ, ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ।'
ਤਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਃ ਮਯਾ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਜਲੇ ਕੁਮ੍ਭਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਯਤਃ । ਦ੍ਵਿਪੋ ਅਯਮ੍ ਇਤਿ ਮਤ੍ਵਾ ਹਿ ਬਾਣੇਨ ਅਭਿਹਤਃ ਮਯਾ ॥੨-੬੪-
'ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਹ ਹਾਥੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।'
ਗਤ੍ਵਾ ਨਦ੍ਯਾਃ ਤਤਃ ਤੀਰਮ੍ ਅਪਸ਼੍ਯਮ੍ ਇषੁਣਾ ਹृਦਿ । ਵਿਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਮ੍ ਗਤ ਪ੍ਰਾਣਮ੍ ਸ਼ਯਾਨਮ੍ ਭੁਵਿ ਤਾਪਸਮ੍ ॥੨-੬੪-
'ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਛਿਦਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਨ ਛੱਡ ਚੁੱਕਿਆ ਤਪਸਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ।'
ਭਗਵਨ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਮ੍ ਆਲਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮਯਾ ਗਜ ਜਿਘਾਮ੍ਸੁਨਾ । ਵਿਸृष੍ਟਃ ਅਮ੍ਭਸਿ ਨਾਰਾਚਃ ਤੇਨ ਤੇ ਨਿਹਤਃ ਸੁਤਃ ॥੨-੬੪-
ਹੇ ਪੂਜਨਯੋਗ, ਜਦ ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਨੀਤ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ। ਉਸ ਤੀਰ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਚਨਾਦੁਪੇਤ੍ਯ ਪਰਿਤਪ੍ਯਤਃ । ਸ ਮਯਾ ਸਹਸਾ ਬਣ ਉਦ੍ਧृਤੋ ਮਰ੍ਮਤਸ੍ਤਦਾ ॥੨-੬੪-
ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਦਰਦ ਨਾਲ ਕਰਾਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ।
ਸ ਚ ਉਦ੍ਧृਤੇਨ ਬਾਣੇਨ ਤਤ੍ਰ ਏਵ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਃ । ਭਗਵਨ੍ਤਾਵ੍ ਉਭੌ ਸ਼ੋਚਨ੍ਨ੍ ਅਨ੍ਧਾਵ੍ ਇਤਿ ਵਿਲਪ੍ਯ ਚ ॥੨-੬੪-
ਉਹ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਪੂਜਨਯੋਗ, ਅੰਨੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ।
ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਭਵਤਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸਹਸਾ ਅਭਿਹਤਃ ਮਯਾ । ਸ਼ੇषਮ੍ ਏਵਮ੍ ਗਤੇ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਸੀਦਤੁ ਮੇ ਮੁਨਿਃ ॥੨-੬੪-
ਮੈਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਵੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ।
ਸ ਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਚਃ ਕ੍ਰੂਰਮ੍ ਨਿਹ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਸ਼ੋਕ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਨਾਸ਼ਕਤ੍ਤੀਵ੍ਰਮਾਯਾਸਮਕਰ੍ਤੁਮ੍ ਭਗਵਾਨृषਿਃ ॥੨-੬੪-
ਉਹ ਕਠੋਰ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੂਜਨਯੋਗ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ।
ਸਬਾष੍ਪਪੂਰ੍ਣਵਦਨੋ ਨਿਃਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਮਾਮ੍ ਉਵਾਚ ਮਹਾ ਤੇਜਾਃ ਕृਤ ਅਨ੍ਜਲਿਮ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥੨-੬੪-
ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਬੋਲਿਆ।