ऋषੇਰ੍ ਹਿ ਨ੍ਯਸ੍ਤ ਦਣ੍ਡਸ੍ਯ ਵਨੇ ਵਨ੍ਯੇਨ ਜੀਵਤਃ । ਕਥਮ੍ ਨੁ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਧੋ ਮਦ੍ ਵਿਧਸ੍ਯ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥੨-੬੩-
'ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਫਲ-ਫੂਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?'
ਜਟਾ ਭਾਰ ਧਰਸ੍ਯ ਏਵ ਵਲ੍ਕਲ ਅਜਿਨ ਵਾਸਸਃ । ਕੋ ਵਧੇਨ ਮਮ ਅਰ੍ਥੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਿਮ੍ ਵਾ ਅਸ੍ਯ ਅਪਕृਤਮ੍ ਮਯਾ ॥੨-੬੩-
'ਮੈਂ ਜਟਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਛਾਲਾਂ ਤੇ ਛਿਲਕਿਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕੌਣ ਇੱਛੁਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ?'
ਏਵਮ੍ ਨਿष੍ਫਲਮ੍ ਆਰਬ੍ਧਮ੍ ਕੇਵਲ ਅਨਰ੍ਥ ਸਮ੍ਹਿਤਮ੍ । ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਾਧੁ ਮਨ੍ਯੇਤ ਯਥੈਵ ਗੁਰੁ ਤਲ੍ਪਗਮ੍ ॥੨-੬੩-
'ਇਹ ਕੰਮ ਬੇਫ਼ਾਇਦਾ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਕੋਈ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਸਭ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਜੋਗ ਹੈ।'
ਨਹਮ੍ ਤਥਾ ਅਨੁਸ਼ੋਚਾਮਿ ਜੀਵਿਤ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਮਾਤਰਮ੍ ਪਿਤਰਮ੍ ਚ ਉਭਾਵ੍ ਅਨੁਸ਼ੋਚਾਮਿ ਮਦ੍ ਵਿਧੇ ॥੨-੬੩-
'ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦਾ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ।'
ਤਤ੍ ਏਤਾਨ੍ ਮਿਥੁਨਮ੍ ਵृਦ੍ਧਮ੍ ਚਿਰ ਕਾਲਭृਤਮ੍ ਮਯਾ । ਮਯਿ ਪਨ੍ਚਤ੍ਵਮ੍ ਆਪਨ੍ਨੇ ਕਾਮ੍ ਵृਤ੍ਤਿਮ੍ ਵਰ੍ਤਯਿष੍ਯਤਿ ॥੨-੬੩-
'ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਜੋੜਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?'
ਵृਦ੍ਧੌ ਚ ਮਾਤਾ ਪਿਤਰਾਵ੍ ਅਹਮ੍ ਚ ਏਕ ਇषੁਣਾ ਹਤਃ । ਕੇਨ ਸ੍ਮ ਨਿਹਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸੁਬਾਲੇਨ ਅਕृਤ ਆਤ੍ਮਨਾ ॥੨-੬੩-
'ਮੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ—all ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ—ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ।'
ਤਮ੍ ਗਿਰਮ੍ ਕਰੁਣਾਮ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮਮ ਧਰ੍ਮ ਅਨੁਕਾਨ੍ਕ੍ਸ਼ਿਣਃ । ਕਰਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਸਸ਼ਰਮ੍ ਚਾਪਮ੍ ਵ੍ਯਥਿਤਸ੍ਯ ਅਪਤਤ੍ ਭੁਵਿ ॥੨-੬੩-
ਉਹ ਦਰਦ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਧਰਮ ਲਈ ਤੜਪ ਉਠੀ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
ਤਸ੍ਯਾਹਮ੍ ਕਰੁਣਮ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਨਿਸ਼ਿ ਲਾਲਪਤੋ ਬਹੁ । ਸਮ੍ਭ੍ਰਾਨਤਃ ਸ਼ੋਕਵੇਗੇਨ ਭृਸ਼ਮਾਸ ਵਿਚੇਤਨਃ ॥੨-੬੩-
ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰੁਣ ਭਰੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਤੇ ਗਮ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤਮ੍ ਦੇਸ਼ਮ੍ ਅਹਮ੍ ਆਗਮ੍ਯ ਦੀਨ ਸਤ੍ਤ੍ਵਃ ਸੁਦੁਰ੍ਮਨਾਃ । ਅਪਸ਼੍ਯਮ੍ ਇषੁਣਾ ਤੀਰੇ ਸਰਯ੍ਵਾਃ ਤਾਪਸਮ੍ ਹਤਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਦੇਖਿਆ।
ਅਵਕੀਰ੍ਣਜਟਾਭਾਰਮ੍ ਪ੍ਰਵਿਦ੍ਧਕਲਸ਼ੋਦਕਮ੍ । ਪਾਸੁਸ਼ੋਣਿਤਦਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗਮ੍ ਸ਼ਯਾਨਮ੍ ਸ਼ਲ੍ਯਪੀਡਿਤਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਉਸ ਦੀ ਜਟਾਵਾਂ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਕਮੰਡਲ ਢੁੰਘਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਤਪਤ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਤੀਰ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸ ਮਾਮ੍ ਉਦ੍ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨੇਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਤ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ ਅਸ੍ਵਸ੍ਥ ਚੇਤਸਮ੍ । ਇਤਿ ਉਵਾਚ ਵਚਃ ਕ੍ਰੂਰਮ੍ ਦਿਧਕ੍ਸ਼ਨ੍ਨ੍ ਇਵ ਤੇਜਸਾ ॥੨-੬੩-
ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵਲ ਡਰਿਆ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸਾੜਦਾ ਹੋਵੇ, ਕੜਵੇ ਬੋਲ ਆਖੇ।
ਕਿਮ੍ ਤਵ ਅਪਕृਤਮ੍ ਰਾਜਨ੍ ਵਨੇ ਨਿਵਸਤਾ ਮਯਾ । ਜਿਹੀਰ੍षਿਉਰ੍ ਅਮ੍ਭੋ ਗੁਰ੍ਵ੍ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਯਦ੍ ਅਹਮ੍ ਤਾਡਿਤਃ ਤ੍ਵਯਾ ॥੨-੬੩-
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?
ਏਕੇਨ ਖਲੁ ਬਾਣੇਨ ਮਰ੍ਮਣਿ ਅਭਿਹਤੇ ਮਯਿ । ਦ੍ਵਾਵ੍ ਅਨ੍ਧੌ ਨਿਹਤੌ ਵृਦ੍ਧੌ ਮਾਤਾ ਜਨਯਿਤਾ ਚ ਮੇ ॥੨-੬੩-
ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਮਾਪੇ—ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਓ—ਹੁਣ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
ਤੌ ਨੂਨਮ੍ ਦੁਰ੍ਬਲਾਵ੍ ਅਨ੍ਧੌ ਮਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ੌ ਪਿਪਾਸਿਤੌ । ਚਿਰਮ੍ ਆਸ਼ਾ ਕृਤਾਮ੍ ਤृष੍ਣਾਮ੍ ਕष੍ਟਾਮ੍ ਸਮ੍ਧਾਰਯਿष੍ਯਤਃ ॥੨-੬੩-
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ, ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਠਿਨ ਤਪਸ਼ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।
ਨ ਨੂਨਮ੍ ਤਪਸੋ ਵਾ ਅਸ੍ਤਿ ਫਲ ਯੋਗਃ ਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਵਾ । ਪਿਤਾ ਯਨ੍ ਮਾਮ੍ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਸ਼ਯਾਨਮ੍ ਪਤਿਤਮ੍ ਭੁਵਿ ॥੨-੬੩-
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਨਾ ਤਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਦਾ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਪਿਓ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।
ਜਾਨਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਚ ਕਿਮ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਅਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਪਰਿਕ੍ਰਮਃ । ਚਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਇਵ ਅਸ਼ਕ੍ਤਃ ਤ੍ਰਾਤੁਮ੍ ਅਨ੍ਯੋ ਨਗੋ ਨਗਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਜੇਕਰ ਉਹ ਜਾਣ ਵੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਹਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਤੋਂ ਲਾਚਾਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਰਖ਼ਤ ਦੂਜੇ ਡਿੱਗਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਪਿਤੁਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਮੇ ਗਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍ ਆਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਰਾਘਵ । ਨ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਅਨੁਦਹੇਤ੍ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਨਮ੍ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਇਵ ਏਧਿਤਃ ॥੨-੬੩-
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦੇ। ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੈਨੂੰ ਸਾੜ ਨਾ ਦੇਵੇ।
ਇਯਮ੍ ਏਕ ਪਦੀ ਰਾਜਨ੍ ਯਤਃ ਮੇ ਪਿਤੁਰ੍ ਆਸ਼੍ਰਮਃ । ਤਮ੍ ਪ੍ਰਸਾਦਯ ਗਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵਮ੍ ਨ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਸ ਕੁਪਿਤਃ ਸ਼ਪੇਤ੍ ॥੨-੬੩-
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਹੀ ਇਕ ਰਾਹ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਵੀਂ, ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦੇਵੇ।
ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਮ੍ ਕੁਰੁ ਮਾਮ੍ ਰਾਜਨ੍ ਮਰ੍ਮ ਮੇ ਨਿਸ਼ਿਤਃ ਸ਼ਰਃ । ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਮृਦੁ ਸ ਉਤ੍ਸੇਧਮ੍ ਤੀਰਮ੍ ਅਮ੍ਬੁ ਰਯੋ ਯਥਾ ॥੨-੬੩-
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਇਹ ਨੁਕੀਲਾ ਤੀਰ ਕੱਢ ਦੇ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਾਂਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਸ਼ਲ੍ਯਃ ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਣੈਰ੍ਵਿਸ਼ਲ੍ਯੋ ਵਿਨਸ਼ਿष੍ਯਤਿ । ਇਤਿ ਮਾਮਵਿਸ਼ਚ੍ਚਿਨ੍ਤਾ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਲ੍ਯਾਪਕਰ੍षਣੇ ॥੨-੬੩-
ਜੇ ਤੀਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੀਊਂਗਾ, ਜੇ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਆ ਗਈ।
ਦੁਃਖਿਤਸ੍ਯ ਚ ਦੀਨਸ੍ਯ ਮਮ ਸ਼ੋਕਾਤੁਰਸ੍ਯ ਚ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਾਸ ਹृਦਯੇ ਚਿਨ੍ਤਾਮ੍ ਮੁਨਿਸੁਤ ਸ੍ਤਦਾ ॥੨-੬੩-
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੁੱਖੀ, ਲਾਚਾਰ ਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਪਛਾਣ ਲੈੀ।
ਤਾਮ੍ਯਮਾਨਃ ਸ ਮਾਮ੍ ਦੁਃਖਾਦੁਵਾਚ ਪਰਮਾਰ੍ਤਵਤ੍ । ਸੀਦਮਾਨੋ ਵਿਵृਤ੍ਤਾਙ੍ਗੋ ਵੇष੍ਟਮਾਨੋ ਗਤਃ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਉਹ ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਅਖੀਰ ਵੇਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਗਏ, ਉਹ ਮਟਿਆ ਮਟਿਆ ਕੇ ਮਰਨ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸਮ੍ਸ੍ਤਭ੍ਯ ਧੈਰ੍ਯੇਣ ਸ੍ਥਿਰਚਿਤ੍ਤੋ ਭਵਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਕृਤਮ੍ ਪਾਪਮ੍ ਹृਦਯਾਦਪਨੀਯਤਾਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਹੌਸਲਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈ।
ਨ ਦ੍ਵਿਜਾਤਿਰ੍ ਅਹਮ੍ ਰਾਜਨ੍ ਮਾ ਭੂਤ੍ ਤੇ ਮਨਸੋ ਵ੍ਯਥਾ । ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਵੈਸ਼੍ਯੇਨ ਜਾਤਃ ਜਨ ਪਦ ਅਧਿਪ ॥੨-੬੩-
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਆਵੇ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਮਾਂ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਪਿਓ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ।
ਇਤਿ ਇਵ ਵਦਤਃ ਕृਚ੍ਚ੍ਰਾਤ੍ ਬਾਣ ਅਭਿਹਤ ਮਰ੍ਮਣਃ । ਵਿਘੂਰ੍ਣਤੋ ਵਿਚੇष੍ਟਸ੍ਯ ਵੇਪਮਾਚਸ੍ਯ ਭੂਤਲੇ ॥੨-੬੩-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਤੀਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਮਟਿਆ ਮਟਿਆ ਕੇ ਪਿਆ ਸੀ।
ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਆਨਮ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਤਮ੍ ਬਾਣਮ੍ ਅਹਮ੍ ਉਦ੍ਧਰਮ੍ । ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਾਨਮ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਤਮ੍ ਬਾਣਾਮਹਮੁਦ੍ਧਰਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਜਦ ਉਹ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।
ਜਲ ਆਰ੍ਦ੍ਰ ਗਾਤ੍ਰਮ੍ ਤੁ ਵਿਲਪ੍ਯ ਕृਚ੍ਚਾਨ੍ । ਮਰ੍ਮ ਵ੍ਰਣਮ੍ ਸਮ੍ਤਤਮ੍ ਉਚ੍ਚਸਨ੍ਤਮ੍ । ਤਤਃ ਸਰਯ੍ਵਾਮ੍ ਤਮ੍ ਅਹਮ੍ ਸ਼ਯਾਨਮ੍ । ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਭਦ੍ਰੇ ਸੁਭृਸ਼ਮ੍ ਵਿषਣ੍ਣਃ ॥੨-੬੩-
ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦਿਲ ਦੇ ਘਾਵ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਚੀਕ ਚੀਕ ਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਪਿਆਰੀਏ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ ਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ।
thumb|ਚਤੁਃषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਃषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਹੁਣ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਚੌਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ।
ਵਧਮਪ੍ਰਤਿਰੂਪਮ੍ ਤੁ ਮਹਰ੍षੇਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰਾਘਵਃ । ਵਿਲਪਨ੍ਨੇ ਵ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਪੁਨ ਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੬੪-
ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਨਾਹੁੰਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਘਵ ਨੇ ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਤਤ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ ਮਹਤ੍ ਪਾਪਮ੍ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਕੁਲਿਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਏਕਃ ਤੁ ਅਚਿਨ੍ਤਯਮ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕਥਮ੍ ਨੁ ਸੁਕृਤਮ੍ ਭਵੇਤ੍ ॥੨-੬੪-
ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਿਆ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।