thumb|ਤ੍ਰਿषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਿषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤਿਰਸਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧੋ ਮੁਹੁਰ੍ ਤੇਨ ਸ਼ੋਕ ਉਪਹਤ ਚੇਤਨਃ । ਅਥ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥਃ ਸ ਚਿਨ੍ਤਾਮ੍ ਅਭ੍ਯਪਦ੍ਯਤ ॥੨-੬੩-
ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾਗਦਾ, ਫਿਰ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
ਰਾਮ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਯੋਃ ਚੈਵ ਵਿਵਾਸਾਤ੍ ਵਾਸਵ ਉਪਮਮ੍ । ਆਵਿਵੇਸ਼ ਉਪਸਰ੍ਗਃ ਤਮ੍ ਤਮਃ ਸੂਰ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਆਸੁਰਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੋਵੇ।
ਸਭਾਰ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਗਤੇ ਰਾਮੇ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਕੋਸਲੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਵਿਵਕ੍ਸ਼ੁਰਸਿਤਾਪਾਙ੍ਗਾਮ੍ ਸ੍ਮृਵਾ ਦੁष੍ਕृਤਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥੨-੬੩-
ਜਦ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ, ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
ਸ ਰਾਜਾ ਰਜਨੀਮ੍ षष੍ਠੀਮ੍ ਰਾਮੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤੇ ਵਨਮ੍ । ਅਰ੍ਧ ਰਾਤ੍ਰੇ ਦਸ਼ਰਥਃ ਸਮ੍ਸ੍ਮਰਨ੍ ਦੁष੍ਕृਤਮ੍ ਕृਤਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵੇਲੇ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਸ ਰਾਜਾ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤਃ ਸ੍ਮਰਨ੍ ਦੁष੍ਕृਤਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕ ਆਰ੍ਤਾਮ੍ ਇਦਮ੍ ਵਚਨਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੬੩-
ਉਹ ਰਾਜਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਗਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ।
ਯਦ੍ ਆਚਰਤਿ ਕਲ੍ਯਾਣਿ ਸ਼ੁਭਮ੍ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਅਸ਼ੁਭਮ੍ । ਤਤ੍ ਏਵ ਲਭਤੇ ਭਦ੍ਰੇ ਕਰ੍ਤਾ ਕਰ੍ਮਜਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ॥੨-੬੩-
ਮੈਰੀ ਚੰਗੀਏ, ਇਨਸਾਨ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਹੀ ਫਲ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੁ ਲਾਘਵਮ੍ ਅਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਆਰਮ੍ਭੇ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ਫਲਮ੍ । ਦੋषਮ੍ ਵਾ ਯੋ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਸ ਬਾਲੈਤਿ ਹ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੩-
ਜੋ ਧਨ ਦੀ ਵਧ ਘਟ ਜਾਂ ਕੰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਨੁਕਸ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਆਮ੍ਰ ਵਣਮ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪਲਾਸ਼ਾਮਃ ਚ ਨਿषਿਨ੍ਚਤਿ । ਪੁष੍ਪਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਫਲੇ ਗृਧ੍ਨੁਃ ਸ ਸ਼ੋਚਤਿ ਫਲ ਆਗਮੇ ॥੨-੬੩-
ਕੋਈ ਆਮ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਫਲ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਜ੍ਞਾਯ ਫਲਮ੍ ਯੋ ਹਿ ਕਰ੍ਮ ਤ੍ਵੇਵਾਨੁਧਾਵਤਿ । ਸ ਸ਼ੋਚੇਤ੍ਫਲਵੇLਆਯਾਮ੍ ਯਥਾ ਕਿਮ੍ਸ਼ੁਕਸੇਚਕਃ ॥੨-੬੩-
ਜੋ ਬੰਦਾ ਫਲ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਕਿੰਸੁਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਸੋ ਅਹਮ੍ ਆਮ੍ਰ ਵਣਮ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪਲਾਸ਼ਾਮਃ ਚ ਨ੍ਯषੇਚਯਮ੍ । ਰਾਮਮ੍ ਫਲ ਆਗਮੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸ਼ੋਚਾਮਿ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ ॥੨-੬੩-
ਮੈਂ ਵੀ ਆਮ ਦਾ ਬਾਗ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।
ਲਬ੍ਧ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਕੁਮਾਰੇਣ ਧਨੁष੍ਮਤਾ । ਕੁਮਾਰਃ ਸ਼ਬ੍ਦ ਵੇਧੀ ਇਤਿ ਮਯਾ ਪਾਪਮ੍ ਇਦਮ੍ ਕृਤਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਕੌਸਲਿਆ, ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, 'ਧੁਨੀ ਤੇ ਤੀਰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ' ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕੀਤਾ।
ਤਤ੍ ਇਦਮ੍ ਮੇ ਅਨੁਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਦੇਵਿ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਕृਤਮ੍ । ਸਮ੍ਮੋਹਾਤ੍ ਇਹ ਬਾਲੇਨ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਭਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ ਵਿषਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਣੀਏ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿਚ ਬੱਚਾ ਵਿਅੰਗ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਨ੍ਯਃ ਪੁਰੁषਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪਲਾਸ਼ੈਰ੍ਮੋਓਹਿਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਏਵਮ੍ ਮਮ ਅਪਿ ਅਵਿਜ੍ਞਾਤਮ੍ ਸ਼ਬ੍ਦ ਵੇਧ੍ਯਮਯਮ੍ ਫਲਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਪਲਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਧੁਨੀ ਤੇ ਤੀਰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਅਣਜਾਣਿਆ ਫਲ ਮਿਲਿਆ।
ਦੇਵ੍ਯ੍ ਅਨੂਢਾ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਭਵੋ ਯੁਵ ਰਾਜੋ ਭਵਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਵृਡ੍ ਅਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਮਦ ਕਾਮ ਵਿਵਰ੍ਧਿਨੀ ॥੨-੬੩-
ਰਾਣੀਏ, ਤੂੰ ਅਜੇ ਵਿਆਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਨਵਾਂ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਫਿਰ ਮੀਂਹਾਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਗਿਆ।
ਉਪਾਸ੍ਯਹਿ ਰਸਾਨ੍ ਭੌਮਾਮ੍ਸ੍ ਤਪ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਜਗਦ੍ ਅਮ੍ਸ਼ੁਭਿਃ । ਪਰੇਤ ਆਚਰਿਤਾਮ੍ ਭੀਮਾਮ੍ ਰਵਿਰ੍ ਆਵਿਸ਼ਤੇ ਦਿਸ਼ਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਜਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਲਏ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤਪਾ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ।
ਉष੍ਣਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਦਧੇ ਸਦ੍ਯਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਦਦृਸ਼ਿਰੇ ਘਨਾਃ । ਤਤਃ ਜਹृषਿਰੇ ਸਰ੍ਵੇ ਭੇਕ ਸਾਰਨ੍ਗ ਬਰ੍ਹਿਣਃ ॥੨-੬੩-
ਉਹਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਗਰਮੀ ਅੰਦਰ ਰੱਖ ਲਈ, ਚਮਕਦਾਰ ਬੱਦਲ ਆ ਗਏ; ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਮੇਡਕ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ।
ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਪਕ੍ਸ਼ੋਤ੍ਤਰਾਃ ਸ੍ਨਾਤਾਃ ਕृਚ੍ਚ੍ਰਾਦਿਵ ਵਤਤ੍ਰਿਣਃ । ਵृष੍ਟਿਵਾਤਾਵਧੂਤਾਗ੍ਰਾਨ੍ ਪਾਦਪਾਨਭਿਪੇਦਿਰੇ ॥੨-੬੩-
ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਉੱਚੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਏ ਹੋਣ, ਪੰਛੀ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਵੱਲ ਉੱਡ ਕੇ ਆ ਗਏ।
ਪਤਿਤੇਨ ਅਮ੍ਭਸਾ ਚਨ੍ਨਃ ਪਤਮਾਨੇਨ ਚ ਅਸਕृਤ੍ । ਆਬਭੌ ਮਤ੍ਤ ਸਾਰਨ੍ਗਃ ਤੋਯ ਰਾਸ਼ਿਰ੍ ਇਵ ਅਚਲਃ ॥੨-੬੩-
ਕਈ ਵਾਰੀ ਡਿੱਗਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਮਸਤ ਹਿਰਣ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ।
ਪਾਣ੍ਡੁਰਾਰੁਣਵਰ੍ਣਾਨਿ ਸ੍ਰੋਓਤਾਮ੍ਸਿ ਵਿਮਲਾਨ੍ਯਪਿ । ਸੁਸ੍ਰੁਵੁਰ੍ਗਿਰਿਧਾਤੁਭ੍ਯਃ ਸਭਸ੍ਮਾਨਿ ਭੁਜਙ੍ਗਵਤ੍ ॥੨-੬੩-
ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੁਤੰਤਰ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਧਾਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਢਲਾਣਾਂ ਤੋਂ, ਰਾਖ ਮਿਲੀਆਂ, ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਆਕੁਲਾਰੁਣਤੋਯਾਨਿ ਸ੍ਰੋਓਤਾਮ੍ਸਿ ਵਿਮਲਾਨ੍ਯਪਿ । ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਜਲਵਾਹੀਨਿ ਬਭੂਵੁਰ੍ਜਲਦਾਗਮੇ ॥੨-੬੩-
ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਨਾਲ, ਚਾਹੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਲਾਲ ਹੋ ਕੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਅਤਿਸੁਖੇ ਕਾਲੇ ਧਨੁष੍ਮਾਨ੍ ਇषੁਮਾਨ੍ ਰਥੀ । ਵ੍ਯਾਯਾਮ ਕृਤ ਸਮ੍ਕਲ੍ਪਃ ਸਰਯੂਮ੍ ਅਨ੍ਵਗਾਮ੍ ਨਦੀਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਉਹ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਕਸਰਤ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਸਰਯੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਥ ਚਲਾਇਆ।
ਨਿਪਾਨੇ ਮਹਿषਮ੍ ਰਾਤ੍ਰੌ ਗਜਮ੍ ਵਾ ਅਭ੍ਯਾਗਤਮ੍ ਨਦੀਮ੍ । ਅਨ੍ਯਮ੍ ਵਾ ਸ਼੍ਵਾ ਪਦਮ੍ ਕਮ੍ਚਿਜ੍ ਜਿਘਾਮ੍ਸੁਰ੍ ਅਜਿਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥੨-੬੩-
ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਏ ਹੋਏ ਮੱਝ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ, ਜਿਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਣ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਨੀਤ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕਿਆ ਤੇ ਘਾਤ ਲਾਇਆ।
ਤਸ੍ਮਿਮ੍ਸ੍ਤਤ੍ਰਾਹਮੇਕਾਨ੍ਤੇ ਰਾਤ੍ਰੌ ਵਿਵृਤਕਾਰ੍ਮੁਕਃ । ਤਤ੍ਰਾਹਮ੍ ਸਮ੍ਵृਤਮ੍ ਵਨ੍ਯਮ੍ ਹਤਵਾਮ੍ਸ੍ਤੀਰਮਾਗਤਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਉਥੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ, ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਏ ਹੋਏ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਨ੍ਯਮ੍ ਚਾਪਿ ਮृਗਮ੍ ਹਿਮ੍ਸ੍ਰਮ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਮ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਭੁ ਪਾਗਤਮ੍ । ਅਥ ਅਨ੍ਧ ਕਾਰੇ ਤੁ ਅਸ਼੍ਰੌषਮ੍ ਜਲੇ ਕੁਮ੍ਭਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਤਃ ॥੨-੬੩-
ਫਿਰ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੋਲ ਘੜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਝ ਹਿਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ।
ਅਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਵਿषਯੇ ਘੋषਮ੍ ਵਾਰਣਸ੍ਯ ਇਵ ਨਰ੍ਦਤਃ । ਤਤਃ ਅਹਮ੍ ਸ਼ਰਮ੍ ਉਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਦੀਪ੍ਤਮ੍ ਆਸ਼ੀ ਵਿष ਉਪਮਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਪਰ ਕੰਨੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਚੀਕ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਸੱਪ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
ਸ਼ਬ੍ਦਮ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਗਜਪ੍ਰੇਪ੍ਸੁਰਭਿਲਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤ੍ਵਪਾਤਯਮ੍ । ਅਮੁਨ੍ਚਮ੍ ਨਿਸ਼ਿਤਮ੍ ਬਾਣਮ੍ ਅਹਮ੍ ਆਸ਼ੀ ਵਿष ਉਪਮਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਹਾਥੀ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ, ਆਵਾਜ਼ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਤਤ੍ਰ ਵਾਗ੍ ਉषਸਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ ਆਸੀਦ੍ ਵਨ ਓਕਸਃ । ਹਾ ਹਾ ਇਤਿ ਪਤਤਃ ਤੋਯੇ ਬਾਣਾਭਿਹਤਮਰ੍ਮਣਃ ॥੨-੬੩-
ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਸਾਫ਼ ਆਦਮੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ਜੋ 'ਹਾਏ ਹਾਏ' ਕਰਦੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਤੀਰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਪਤਿਤੇ ਬਾਣੇ ਵਾਗਭੂਤ੍ਤਤ੍ਰ ਮਾਨੁषੀ । ਕਥਮ੍ ਅਸ੍ਮਦ੍ ਵਿਧੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਨਿਪਤੇਤ੍ ਤੁ ਤਪਸ੍ਵਿਨਿ ॥੨-੬੩-
ਜਦ ਤੀਰ ਲੱਗਾ, ਉਥੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: 'ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਤਪੱਸਵੀ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ?'
ਪ੍ਰਵਿਵਿਕ੍ਤਾਮ੍ ਨਦੀਮ੍ ਰਾਤ੍ਰਾਵ੍ ਉਦਾਹਾਰਃ ਅਹਮ੍ ਆਗਤਃ । ਇषੁਣਾ ਅਭਿਹਤਃ ਕੇਨ ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਕਿਮ੍ ਕृਤਮ੍ ਮਯਾ ॥੨-੬੩-
'ਰਾਤ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਇਹ ਸੁੰਨ-ਸਾਂਝ ਦਰਿਆ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ?'