ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਸ ਚ ਨृਪੋ ਮੁਮੋਹ ਵ੍ਯਾਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਅਥ ਦੀਰ੍ਘੇਣ ਕਾਲੇਨ ਸਮ੍ਜ੍ਞਾਮਾਪ ਪਰਤਪਃ ॥੨-੬੨-
ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
ਸ ਸਮ੍ਜ੍ਞਾਅਮੁਪਲਬ੍ਯੈਵ ਦੀਰ੍ਘਮੁष੍ਣਮ੍ ਚ ਨਿਃਸਸਨ੍ । ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਮੁਪਾਗਮਤ੍ ॥੨-੬੨-
ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਲੰਮੀ ਤੇ ਗਰਮ ਆਹ ਭਰੀ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
ਤਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਦੁष੍ਕृਤਮ੍ । ਯਦ੍ ਅਨੇਨ ਕृਤਮ੍ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸ਼ਬ੍ਦ ਵੇਧਿਨਾ ॥੨-੬੨-
ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ — ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ ਸੀ।
ਅਮਨਾਃ ਤੇਨ ਸ਼ੋਕੇਨ ਰਾਮ ਸ਼ੋਕੇਨ ਚ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਮਹਾਰਾਜਃ ਸ਼ੋਕਾਬ੍ਯਾਮਭਿਤਪ੍ਯਤੋ ॥੨-੬੨-
ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁਖ ਤੇ ਰਾਮਾ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਦੁਖਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦਿੱਤੀ।
ਦਹ੍ਯਮਾਨਃ ਤੁ ਸ਼ੋਕਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਆਹ ਭੂ ਪਤਿਃ । ਵੇਪਮਾਨੋऽਞ੍ਜਲਿਮ੍ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸਾਦਰ੍ਤਮਵਾਙ੍ਮੁਖਃ ॥੨-੬੨-
ਦੋਹੇ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਅਰਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ।
ਪ੍ਰਸਾਦਯੇ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਰਚਿਤਃ ਅਯਮ੍ ਮਯਾ ਅਨ੍ਜਲਿਃ । ਵਤ੍ਸਲਾ ਚ ਆਨृਸ਼ਮ੍ਸਾ ਚ ਤ੍ਵਮ੍ ਹਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਪਰੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ ॥੨-੬੨-
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਕੌਸਲਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਯਾਲੂ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੈਂ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ।
ਭਰ੍ਤਾ ਤੁ ਖਲੁ ਨਾਰੀਣਾਮ੍ ਗੁਣਵਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਗੁਣੋ ਅਪਿ ਵਾ । ਧਰ੍ਮਮ੍ ਵਿਮृਸ਼ਮਾਨਾਨਾਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਦੇਵਿ ਦੈਵਤਮ੍ ॥੨-੬੨-
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪਤੀ, ਚਾਹੇ ਨੇਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜੀਵਤ ਦੇਵਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾ ਤ੍ਵਮ੍ ਧਰ੍ਮ ਪਰਾ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਦृष੍ਟ ਲੋਕ ਪਰ ਅਵਰ । ਨ ਅਰ੍ਹਸੇ ਵਿਪ੍ਰਿਯਮ੍ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਦੁਹ੍ਖਿਤਾ ਅਪਿ ਸੁਦੁਹ੍ਖਿਤਮ੍ ॥੨-੬੨-
ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਉੱਤਮ ਤੇ ਨੀਚ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਕੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਤਤ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਕਰੁਣਮ੍ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦੀਨਸ੍ਯ ਭਾषਿਤਮ੍ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਵ੍ਯਸृਜਦ੍ ਬਾष੍ਪਮ੍ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਵ ਨਵ ਉਦਕਮ੍ ॥੨-੬੨-
ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਤੇ ਦਯਾ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਨਵੀਂ ਨਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਅੰਸੂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।
ਸ ਮੂਦ੍ਰ੍ਹ੍ਨਿ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਰੁਦਤੀ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪਦ੍ਮਮ੍ ਇਵ ਅਨ੍ਜਲਿਮ੍ । ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਾਤ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ਤ੍ਰਸ੍ਤਾ ਤ੍ਵਰਮਾਣ ਅਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਵਚਃ ॥੨-੬੨-
ਉਸ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਤੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ, ਡਰ ਤੇ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖੇ।
ਪ੍ਰਸੀਦ ਸ਼ਿਰਸਾ ਯਾਚੇ ਭੂਮੌ ਨਿਤਤਿਤਾ ਅਸ੍ਮਿ ਤੇ । ਯਾਚਿਤਾ ਅਸ੍ਮਿ ਹਤਾ ਦੇਵ ਹਨ੍ਤਵ੍ਯਾ ਅਹਮ੍ ਨ ਹਿ ਤ੍ਵਯਾ ॥੨-੬੨-
ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਮਾਰ।
ਨ ਏषਾ ਹਿ ਸਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਭਵਤਿ ਸ਼੍ਲਾਘਨੀਯੇਨ ਧੀਮਤਾ । ਉਭਯੋਃ ਲੋਕਯੋਃ ਵੀਰ ਪਤ੍ਯਾ ਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਾਦ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੨-
ਜੋ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਪਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਧਾਈ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਜਾਨਾਮਿ ਧਰ੍ਮਮ੍ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਜਾਨੇ ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਨਮ੍ । ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕ ਆਰ੍ਤਯਾ ਤਤ੍ ਤੁ ਮਯਾ ਕਿਮ੍ ਅਪਿ ਭਾषਿਤਮ੍ ॥੨-੬੨-
ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਅਣਉਚਿਤ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ੋਕੋ ਨਾਸ਼ਯਤੇ ਧੈਰ੍ਯਮ੍ ਸ਼ੋਕੋ ਨਾਸ਼ਯਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਸ਼ੋਕੋ ਨਾਸ਼ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਨ ਅਸ੍ਤਿ ਸ਼ੋਕ ਸਮਃ ਰਿਪੁਃ ॥੨-੬੨-
ਦੁਖ ਹੌਸਲਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ ਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੁਖ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ — ਦੁਖ ਵਰਗਾ ਵੈਰੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਕ੍ਯਮ੍ ਆਪਤਿਤਃ ਸੋਢੁਮ੍ ਪ੍ਰਹਰਃ ਰਿਪੁ ਹਸ੍ਤਤਃ । ਸੋਢੁਮ੍ ਆਪਤਿਤਃ ਸ਼ੋਕਃ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਅਪਿ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੨-
ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਆਈ ਚੋਟ ਸਹਿ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁਖ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਥੋੜਾ ਹੋਵੇ, ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦਰ੍ਮਜ੍ਞਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮਨ੍ਤੋऽਪਿ ਚਿਨ੍ਨਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸਮ੍ਸ਼ਯਾਃ । ਯਤਯੋ ਵੀਰ ਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ੋਕਸਮ੍ਮੂਢਚੇਤਸਃ ॥੨-੬੨-
ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਯਤੀ ਵੀ, ਹੇ ਵੀਰ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਨ ਵਾਸਾਯ ਰਾਮਸ੍ਯ ਪਨ੍ਚ ਰਾਤ੍ਰਃ ਅਦ੍ਯ ਗਣ੍ਯਤੇ । ਯਃ ਸ਼ੋਕ ਹਤ ਹਰ੍षਾਯਾਃ ਪਨ੍ਚ ਵਰ੍ष ਉਪਮਃ ਮਮ ॥੨-੬੨-
ਅੱਜ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਤਮ੍ ਹਿ ਚਿਨ੍ਤਯਮਾਨਾਯਾਃ ਸ਼ੋਕੋ ਅਯਮ੍ ਹृਦਿ ਵਰ੍ਧਤੇ । ਅਦੀਨਾਮ੍ ਇਵ ਵੇਗੇਨ ਸਮੁਦ੍ਰ ਸਲਿਲਮ੍ ਮਹਤ੍ ॥੨-੬੨-
ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ।
ਏਵਮ੍ ਹਿ ਕਥਯਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਤੁ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯਾਃ ਸ਼ੁਭਮ੍ ਵਚਃ । ਮਨ੍ਦ ਰਸ਼੍ਮਿਰ੍ ਅਭੂਤ੍ ਸੁਰ੍ਯੋ ਰਜਨੀ ਚ ਅਭ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ॥੨-੬੨-
ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਇੰਝ ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ।
ਤਥ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਿਤਃ ਵਾਕ੍ਯੈਃ ਦੇਵ੍ਯਾ ਕੌਸਲ੍ਯਯਾ ਨृਪਃ । ਸ਼ੋਕੇਨ ਚ ਸਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਵਸ਼ਮ੍ ਏਯਿਵਾਨ੍ ॥੨-੬੨-
ਇੰਝ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
thumb|ਤ੍ਰਿषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਿषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤਿਰਸਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧੋ ਮੁਹੁਰ੍ ਤੇਨ ਸ਼ੋਕ ਉਪਹਤ ਚੇਤਨਃ । ਅਥ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥਃ ਸ ਚਿਨ੍ਤਾਮ੍ ਅਭ੍ਯਪਦ੍ਯਤ ॥੨-੬੩-
ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾਗਦਾ, ਫਿਰ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
ਰਾਮ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਯੋਃ ਚੈਵ ਵਿਵਾਸਾਤ੍ ਵਾਸਵ ਉਪਮਮ੍ । ਆਵਿਵੇਸ਼ ਉਪਸਰ੍ਗਃ ਤਮ੍ ਤਮਃ ਸੂਰ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਆਸੁਰਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੋਵੇ।
ਸਭਾਰ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਗਤੇ ਰਾਮੇ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਕੋਸਲੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਵਿਵਕ੍ਸ਼ੁਰਸਿਤਾਪਾਙ੍ਗਾਮ੍ ਸ੍ਮृਵਾ ਦੁष੍ਕृਤਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥੨-੬੩-
ਜਦ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ, ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
ਸ ਰਾਜਾ ਰਜਨੀਮ੍ षष੍ਠੀਮ੍ ਰਾਮੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤੇ ਵਨਮ੍ । ਅਰ੍ਧ ਰਾਤ੍ਰੇ ਦਸ਼ਰਥਃ ਸਮ੍ਸ੍ਮਰਨ੍ ਦੁष੍ਕृਤਮ੍ ਕृਤਮ੍ ॥੨-੬੩-
ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵੇਲੇ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਸ ਰਾਜਾ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤਃ ਸ੍ਮਰਨ੍ ਦੁष੍ਕृਤਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕ ਆਰ੍ਤਾਮ੍ ਇਦਮ੍ ਵਚਨਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੬੩-
ਉਹ ਰਾਜਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਗਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ।
ਯਦ੍ ਆਚਰਤਿ ਕਲ੍ਯਾਣਿ ਸ਼ੁਭਮ੍ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਅਸ਼ੁਭਮ੍ । ਤਤ੍ ਏਵ ਲਭਤੇ ਭਦ੍ਰੇ ਕਰ੍ਤਾ ਕਰ੍ਮਜਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ॥੨-੬੩-
ਮੈਰੀ ਚੰਗੀਏ, ਇਨਸਾਨ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਹੀ ਫਲ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੁ ਲਾਘਵਮ੍ ਅਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਆਰਮ੍ਭੇ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ਫਲਮ੍ । ਦੋषਮ੍ ਵਾ ਯੋ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਸ ਬਾਲੈਤਿ ਹ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੩-
ਜੋ ਧਨ ਦੀ ਵਧ ਘਟ ਜਾਂ ਕੰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਨੁਕਸ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਆਮ੍ਰ ਵਣਮ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪਲਾਸ਼ਾਮਃ ਚ ਨਿषਿਨ੍ਚਤਿ । ਪੁष੍ਪਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਫਲੇ ਗृਧ੍ਨੁਃ ਸ ਸ਼ੋਚਤਿ ਫਲ ਆਗਮੇ ॥੨-੬੩-
ਕੋਈ ਆਮ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਲਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਫਲ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਜ੍ਞਾਯ ਫਲਮ੍ ਯੋ ਹਿ ਕਰ੍ਮ ਤ੍ਵੇਵਾਨੁਧਾਵਤਿ । ਸ ਸ਼ੋਚੇਤ੍ਫਲਵੇLਆਯਾਮ੍ ਯਥਾ ਕਿਮ੍ਸ਼ੁਕਸੇਚਕਃ ॥੨-੬੩-
ਜੋ ਬੰਦਾ ਫਲ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਆਉਣ ਤੇ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਕਿੰਸੁਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।