ਨੈਤਸ੍ਯ ਸਹਿਤਾ ਲੋਕਾ ਭਯਮ੍ ਕੁਰ੍ਯੁਰ੍ਮਹਾਮृਧੇ । ਅਧਰ੍ਮਮ੍ ਤ੍ਵਿਹ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਲੋਕਮ੍ ਧਰ੍ਮੇਣ ਯੋਜਯੇਤ੍ ॥੨-੬੧-
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਇੱਥੇ, ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾਏਗਾ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਨਨ੍ਵਸੌ ਕਾਞ੍ਚਨੈਰ੍ਬਾਣੈਰ੍ਮਹਾਵੀਰ੍ਯੋ ਮਹਾਭੁਜਃ । ਯੁਗਾਨ੍ਤ ਇਵ ਭੂਤਾਨਿ ਸਾਗਰਾਨਪਿ ਨਿਰ੍ਦਹੇਤ੍ ॥੨-੬੧-
ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਂਗ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ ਤਾਦृਸ਼ਃ ਸਿਮ੍ਹ ਬਲੋ ਵृषਭ ਅਕ੍ਸ਼ੋ ਨਰ ऋषਭਃ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਹਤਃ ਪਿਤ੍ਰਾ ਜਲਜੇਨ ਆਤ੍ਮਜੋ ਯਥਾ ॥੨-੬੧-
ਜੋ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਤਾਕਤਵਰ, ਵੱਛਾ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਲਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਪੁੱਤਰ।
ਦ੍ਵਿਜਾਤਿ ਚਰਿਤਃ ਧਰ੍ਮਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰ ਦृष੍ਟਃ ਸਨਾਤਨਃ । ਯਦਿ ਤੇ ਧਰ੍ਮ ਨਿਰਤੇ ਤ੍ਵਯਾ ਪੁਤ੍ਰੇ ਵਿਵਾਸਿਤੇ ॥੨-੬੧-
ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਚਲਣ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ — ਜੇ ਤੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ।
ਗਤਿਰ੍ ਏਵਾਕ੍ ਪਤਿਰ੍ ਨਾਰ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਗਤਿਰ੍ ਆਤ੍ਮਜਃ । ਤृਤੀਯਾ ਜ੍ਞਾਤਯੋ ਰਾਜਮਃ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਨ ਇਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੧-
ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ; ਚੌਥਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਮ੍ ਚੈਵ ਮੇ ਨ ਅਸ੍ਤਿ ਰਾਮਃ ਚ ਵਨਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਨ ਵਨਮ੍ ਗਨ੍ਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਚਾਮਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ਹਿ ਹਤਾ ਤ੍ਵਯਾ ॥੨-੬੧-
ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਤੂੰ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਨਾ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹਤਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਇਦਮ੍ ਸਰਾष੍ਟ੍ਰਮ੍ । ਹਤਃ ਤਥਾ ਆਤ੍ਮਾ ਸਹ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਚ । ਹਤਾ ਸਪੁਤ੍ਰਾ ਅਸ੍ਮਿ ਹਤਾਃ ਚ ਪੌਰਾਃ । ਸੁਤਃ ਚ ਭਾਰ੍ਯਾ ਚ ਤਵ ਪ੍ਰਹृष੍ਟੌ ॥੨-੬੧-
ਤੂੰ ਇਹ ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ; ਮੇਰਾ ਆਪ ਤੇ ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਹਨ।
ਇਮਾਮ੍ ਗਿਰਮ੍ ਦਾਰੁਣ ਸ਼ਬ੍ਦ ਸਮ੍ਸ਼੍ਰਿਤਾਮ੍ । ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਰਾਜਾ ਅਪਿ ਮੁਮੋਹ ਦੁਹ੍ਖਿਤਃ । ਤਤਃ ਸ ਸ਼ੋਕਮ੍ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਸ੍ਵਦੁष੍ਕृਤਮ੍ ਚ ਅਪਿ ਪੁਨਃ ਤਦਾ ਅਸ੍ਮਰਤ੍ ॥੨-੬੧-
ਇਹ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
thumb|ਦ੍ਵਿषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਾਹਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਏਵਮ੍ ਤੁ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਯਾ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਸ਼ੋਕਯਾ । ਸ਼੍ਰਾਵਿਤਃ ਪਰੁषਮ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਦੁਹ੍ਖਿਤਃ ॥੨-੬੨-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਰਾਮਾ ਦੀ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਸ ਚ ਨृਪੋ ਮੁਮੋਹ ਵ੍ਯਾਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਅਥ ਦੀਰ੍ਘੇਣ ਕਾਲੇਨ ਸਮ੍ਜ੍ਞਾਮਾਪ ਪਰਤਪਃ ॥੨-੬੨-
ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
ਸ ਸਮ੍ਜ੍ਞਾਅਮੁਪਲਬ੍ਯੈਵ ਦੀਰ੍ਘਮੁष੍ਣਮ੍ ਚ ਨਿਃਸਸਨ੍ । ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਮੁਪਾਗਮਤ੍ ॥੨-੬੨-
ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਲੰਮੀ ਤੇ ਗਰਮ ਆਹ ਭਰੀ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
ਤਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਦੁष੍ਕृਤਮ੍ । ਯਦ੍ ਅਨੇਨ ਕृਤਮ੍ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸ਼ਬ੍ਦ ਵੇਧਿਨਾ ॥੨-੬੨-
ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ — ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ ਸੀ।
ਅਮਨਾਃ ਤੇਨ ਸ਼ੋਕੇਨ ਰਾਮ ਸ਼ੋਕੇਨ ਚ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਮਹਾਰਾਜਃ ਸ਼ੋਕਾਬ੍ਯਾਮਭਿਤਪ੍ਯਤੋ ॥੨-੬੨-
ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁਖ ਤੇ ਰਾਮਾ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਦੁਖਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦਿੱਤੀ।
ਦਹ੍ਯਮਾਨਃ ਤੁ ਸ਼ੋਕਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਆਹ ਭੂ ਪਤਿਃ । ਵੇਪਮਾਨੋऽਞ੍ਜਲਿਮ੍ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸਾਦਰ੍ਤਮਵਾਙ੍ਮੁਖਃ ॥੨-੬੨-
ਦੋਹੇ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਅਰਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ।
ਪ੍ਰਸਾਦਯੇ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਰਚਿਤਃ ਅਯਮ੍ ਮਯਾ ਅਨ੍ਜਲਿਃ । ਵਤ੍ਸਲਾ ਚ ਆਨृਸ਼ਮ੍ਸਾ ਚ ਤ੍ਵਮ੍ ਹਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਪਰੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ ॥੨-੬੨-
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਕੌਸਲਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਯਾਲੂ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੈਂ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ।
ਭਰ੍ਤਾ ਤੁ ਖਲੁ ਨਾਰੀਣਾਮ੍ ਗੁਣਵਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਗੁਣੋ ਅਪਿ ਵਾ । ਧਰ੍ਮਮ੍ ਵਿਮृਸ਼ਮਾਨਾਨਾਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਦੇਵਿ ਦੈਵਤਮ੍ ॥੨-੬੨-
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪਤੀ, ਚਾਹੇ ਨੇਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜੀਵਤ ਦੇਵਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾ ਤ੍ਵਮ੍ ਧਰ੍ਮ ਪਰਾ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਦृष੍ਟ ਲੋਕ ਪਰ ਅਵਰ । ਨ ਅਰ੍ਹਸੇ ਵਿਪ੍ਰਿਯਮ੍ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਦੁਹ੍ਖਿਤਾ ਅਪਿ ਸੁਦੁਹ੍ਖਿਤਮ੍ ॥੨-੬੨-
ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਉੱਤਮ ਤੇ ਨੀਚ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਕੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਤਤ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਕਰੁਣਮ੍ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦੀਨਸ੍ਯ ਭਾषਿਤਮ੍ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਵ੍ਯਸृਜਦ੍ ਬਾष੍ਪਮ੍ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਵ ਨਵ ਉਦਕਮ੍ ॥੨-੬੨-
ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਤੇ ਦਯਾ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਨਵੀਂ ਨਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਅੰਸੂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।
ਸ ਮੂਦ੍ਰ੍ਹ੍ਨਿ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਰੁਦਤੀ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪਦ੍ਮਮ੍ ਇਵ ਅਨ੍ਜਲਿਮ੍ । ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਾਤ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ਤ੍ਰਸ੍ਤਾ ਤ੍ਵਰਮਾਣ ਅਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਵਚਃ ॥੨-੬੨-
ਉਸ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਤੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ, ਡਰ ਤੇ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖੇ।
ਪ੍ਰਸੀਦ ਸ਼ਿਰਸਾ ਯਾਚੇ ਭੂਮੌ ਨਿਤਤਿਤਾ ਅਸ੍ਮਿ ਤੇ । ਯਾਚਿਤਾ ਅਸ੍ਮਿ ਹਤਾ ਦੇਵ ਹਨ੍ਤਵ੍ਯਾ ਅਹਮ੍ ਨ ਹਿ ਤ੍ਵਯਾ ॥੨-੬੨-
ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਮਾਰ।
ਨ ਏषਾ ਹਿ ਸਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਭਵਤਿ ਸ਼੍ਲਾਘਨੀਯੇਨ ਧੀਮਤਾ । ਉਭਯੋਃ ਲੋਕਯੋਃ ਵੀਰ ਪਤ੍ਯਾ ਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਾਦ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੨-
ਜੋ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਪਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਧਾਈ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਜਾਨਾਮਿ ਧਰ੍ਮਮ੍ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਜਾਨੇ ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਨਮ੍ । ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕ ਆਰ੍ਤਯਾ ਤਤ੍ ਤੁ ਮਯਾ ਕਿਮ੍ ਅਪਿ ਭਾषਿਤਮ੍ ॥੨-੬੨-
ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਅਣਉਚਿਤ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ੋਕੋ ਨਾਸ਼ਯਤੇ ਧੈਰ੍ਯਮ੍ ਸ਼ੋਕੋ ਨਾਸ਼ਯਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਸ਼ੋਕੋ ਨਾਸ਼ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਨ ਅਸ੍ਤਿ ਸ਼ੋਕ ਸਮਃ ਰਿਪੁਃ ॥੨-੬੨-
ਦੁਖ ਹੌਸਲਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ ਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੁਖ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ — ਦੁਖ ਵਰਗਾ ਵੈਰੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਕ੍ਯਮ੍ ਆਪਤਿਤਃ ਸੋਢੁਮ੍ ਪ੍ਰਹਰਃ ਰਿਪੁ ਹਸ੍ਤਤਃ । ਸੋਢੁਮ੍ ਆਪਤਿਤਃ ਸ਼ੋਕਃ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਅਪਿ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੨-
ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਆਈ ਚੋਟ ਸਹਿ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁਖ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਥੋੜਾ ਹੋਵੇ, ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦਰ੍ਮਜ੍ਞਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮਨ੍ਤੋऽਪਿ ਚਿਨ੍ਨਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸਮ੍ਸ਼ਯਾਃ । ਯਤਯੋ ਵੀਰ ਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ੋਕਸਮ੍ਮੂਢਚੇਤਸਃ ॥੨-੬੨-
ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਯਤੀ ਵੀ, ਹੇ ਵੀਰ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਨ ਵਾਸਾਯ ਰਾਮਸ੍ਯ ਪਨ੍ਚ ਰਾਤ੍ਰਃ ਅਦ੍ਯ ਗਣ੍ਯਤੇ । ਯਃ ਸ਼ੋਕ ਹਤ ਹਰ੍षਾਯਾਃ ਪਨ੍ਚ ਵਰ੍ष ਉਪਮਃ ਮਮ ॥੨-੬੨-
ਅੱਜ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਤਮ੍ ਹਿ ਚਿਨ੍ਤਯਮਾਨਾਯਾਃ ਸ਼ੋਕੋ ਅਯਮ੍ ਹृਦਿ ਵਰ੍ਧਤੇ । ਅਦੀਨਾਮ੍ ਇਵ ਵੇਗੇਨ ਸਮੁਦ੍ਰ ਸਲਿਲਮ੍ ਮਹਤ੍ ॥੨-੬੨-
ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ।
ਏਵਮ੍ ਹਿ ਕਥਯਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਤੁ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯਾਃ ਸ਼ੁਭਮ੍ ਵਚਃ । ਮਨ੍ਦ ਰਸ਼੍ਮਿਰ੍ ਅਭੂਤ੍ ਸੁਰ੍ਯੋ ਰਜਨੀ ਚ ਅਭ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ॥੨-੬੨-
ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਇੰਝ ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ।
ਤਥ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਿਤਃ ਵਾਕ੍ਯੈਃ ਦੇਵ੍ਯਾ ਕੌਸਲ੍ਯਯਾ ਨृਪਃ । ਸ਼ੋਕੇਨ ਚ ਸਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਵਸ਼ਮ੍ ਏਯਿਵਾਨ੍ ॥੨-੬੨-
ਇੰਝ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।