ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਕਰੁਣਮ੍ ਕਰ੍ਮ ਵ੍ਯਪੋਹ੍ਯ ਮਮ ਬਾਨ੍ਧਵਾਃ । ਨਿਰਸ੍ਤਾ ਪਰਿਧਾਵਨ੍ਤਿ ਸੁਖਾਰ੍ਹਃ ਕृਪਣਾ ਵਨੇ ॥੨-੬੧-
ਤੇਰੇ ਬੇਦਰਦੀ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ।
ਯਦਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇ ਵਰ੍षੇ ਰਾਘਵਃ ਪੁਨਰੇष੍ਯਤਿ । ਜਹ੍ਯਾਦ੍ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਚ ਕੋਸ਼ਮ੍ ਚ ਭਰਤੋ ਨੋਪਲ੍ਸ੍ਖ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੧-
ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੇ ਖਜਾਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
ਭੋਜਯਨ੍ਤਿ ਕਿਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧੇ ਕੇਚਿਤ੍ਸ੍ਵਨੇਵ ਬਾਨ੍ਧਵਾਨ੍ । ਤਤਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਮੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੇ ਕृਤਕਾਰ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਜਰ੍षਭਾਨ੍ ॥੨-੬੧-
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਕੰਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਗੁਣਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਵਾਮ੍ਸਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਜਾਤਯਃ । ਨ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੇऽਭਿਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸੁਧਾਮਪਿ ਸੁਰੋਪਮਾਃ ॥੨-੬੧-
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦੋਵੇਂ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਖਵਾਉਣ 'ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਵਰਗਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲੇ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇष੍ਵਪਿ ਤृਪ੍ਤੇषੁ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭੋਕ੍ਤੁਮ੍ ਦ੍ਵਿਜਰ੍षਭਾਃ । ਨਾਭ੍ਯੁਪੈਤੁਮਲਮ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਃ ਸ਼ृਙ੍ਗਚ੍ਚੇਦਮਿਵਰ੍ष੍ਭਾਃ ॥੨-੬੧-
ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਪਰ ਸਮਝਦਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਘਾਹ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਏਵਮ੍ ਕਨੀਯਸਾ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਭੁਕ੍ਤਮ੍ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਵਿਸ਼ਾਮ੍ ਪਤੇ । ਭ੍ਰਾਤਾ ਜ੍ਯੇष੍ਠਾ ਵਰਿष੍ਠਾਃ ਚ ਕਿਮ੍ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਨ ਅਵਮਮ੍ਸ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੧-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਰਾਜ ਭੋਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਭਰਾ ਕਿਉਂ ਆਪਣੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ?
ਨ ਪਰੇਣ ਆਹृਤਮ੍ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਮ੍ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਃ ਖਾਦਿਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਚਤਿ । ਏਵਮ੍ ਏਵ ਨਰ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਃ ਪਰ ਲੀਢਮ੍ ਨ ਮਮ੍ਸ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੧-
ਚੀਤਾ ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ, ਜੋ ਮਰਦ ਚੀਤੇ ਵਰਗਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਹਵਿਰ੍ ਆਜ੍ਯਮ੍ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ਾਃ ਕੁਸ਼ਾ ਯੂਪਾਃ ਚ ਖਾਦਿਰਾਃ । ਨ ਏਤਾਨਿ ਯਾਤ ਯਾਮਾਨਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ ਅਧ੍ਵਰੇ ॥੨-੬੧-
ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ, ਘੀ, ਪੂੜੀਆਂ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਤੇ ਖਾਦਿਰ ਦੇ ਯੂਪ — ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਰਤ ਕੇ ਮੁੜ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੇ।
ਤਥਾ ਹਿ ਆਤ੍ਤਮ੍ ਇਦਮ੍ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਹृਤ ਸਾਰਾਮ੍ ਸੁਰਾਮ੍ ਇਵ । ਨ ਅਭਿਮਨ੍ਤੁਮ੍ ਅਲਮ੍ ਰਾਮਃ ਨष੍ਟ ਸੋਮਮ੍ ਇਵ ਅਧ੍ਵਰਮ੍ ॥੨-੬੧-
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਾਜ ਵੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਲੈ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਮਦਿਰਾ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਰੂਹ ਖੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਮਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਾ ਖੋ ਜਾਣ ਤੇ ਯਜਨ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਨ ਏਵਮ੍ ਵਿਧਮ੍ ਅਸਤ੍ਕਾਰਮ੍ ਰਾਘਵੋ ਮਰ੍षਯਿष੍ਯਤਿ । ਬਲਵਾਨ੍ ਇਵ ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੋ ਬਾਲਧੇਰ੍ ਅਭਿਮਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥੨-੬੧-
ਰਾਘਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਦੇ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਚੀਤਾ ਬੱਚੇ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਨੈਤਸ੍ਯ ਸਹਿਤਾ ਲੋਕਾ ਭਯਮ੍ ਕੁਰ੍ਯੁਰ੍ਮਹਾਮृਧੇ । ਅਧਰ੍ਮਮ੍ ਤ੍ਵਿਹ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਲੋਕਮ੍ ਧਰ੍ਮੇਣ ਯੋਜਯੇਤ੍ ॥੨-੬੧-
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਇੱਥੇ, ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾਏਗਾ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਨਨ੍ਵਸੌ ਕਾਞ੍ਚਨੈਰ੍ਬਾਣੈਰ੍ਮਹਾਵੀਰ੍ਯੋ ਮਹਾਭੁਜਃ । ਯੁਗਾਨ੍ਤ ਇਵ ਭੂਤਾਨਿ ਸਾਗਰਾਨਪਿ ਨਿਰ੍ਦਹੇਤ੍ ॥੨-੬੧-
ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਂਗ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ ਤਾਦृਸ਼ਃ ਸਿਮ੍ਹ ਬਲੋ ਵृषਭ ਅਕ੍ਸ਼ੋ ਨਰ ऋषਭਃ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਹਤਃ ਪਿਤ੍ਰਾ ਜਲਜੇਨ ਆਤ੍ਮਜੋ ਯਥਾ ॥੨-੬੧-
ਜੋ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਤਾਕਤਵਰ, ਵੱਛਾ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਲਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਪੁੱਤਰ।
ਦ੍ਵਿਜਾਤਿ ਚਰਿਤਃ ਧਰ੍ਮਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰ ਦृष੍ਟਃ ਸਨਾਤਨਃ । ਯਦਿ ਤੇ ਧਰ੍ਮ ਨਿਰਤੇ ਤ੍ਵਯਾ ਪੁਤ੍ਰੇ ਵਿਵਾਸਿਤੇ ॥੨-੬੧-
ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਚਲਣ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ — ਜੇ ਤੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ।
ਗਤਿਰ੍ ਏਵਾਕ੍ ਪਤਿਰ੍ ਨਾਰ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਗਤਿਰ੍ ਆਤ੍ਮਜਃ । ਤृਤੀਯਾ ਜ੍ਞਾਤਯੋ ਰਾਜਮਃ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਨ ਇਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੧-
ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ; ਚੌਥਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਮ੍ ਚੈਵ ਮੇ ਨ ਅਸ੍ਤਿ ਰਾਮਃ ਚ ਵਨਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਨ ਵਨਮ੍ ਗਨ੍ਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਚਾਮਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ਹਿ ਹਤਾ ਤ੍ਵਯਾ ॥੨-੬੧-
ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਤੂੰ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਨਾ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹਤਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਇਦਮ੍ ਸਰਾष੍ਟ੍ਰਮ੍ । ਹਤਃ ਤਥਾ ਆਤ੍ਮਾ ਸਹ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਚ । ਹਤਾ ਸਪੁਤ੍ਰਾ ਅਸ੍ਮਿ ਹਤਾਃ ਚ ਪੌਰਾਃ । ਸੁਤਃ ਚ ਭਾਰ੍ਯਾ ਚ ਤਵ ਪ੍ਰਹृष੍ਟੌ ॥੨-੬੧-
ਤੂੰ ਇਹ ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ; ਮੇਰਾ ਆਪ ਤੇ ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਹਨ।
ਇਮਾਮ੍ ਗਿਰਮ੍ ਦਾਰੁਣ ਸ਼ਬ੍ਦ ਸਮ੍ਸ਼੍ਰਿਤਾਮ੍ । ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਰਾਜਾ ਅਪਿ ਮੁਮੋਹ ਦੁਹ੍ਖਿਤਃ । ਤਤਃ ਸ ਸ਼ੋਕਮ੍ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਸ੍ਵਦੁष੍ਕृਤਮ੍ ਚ ਅਪਿ ਪੁਨਃ ਤਦਾ ਅਸ੍ਮਰਤ੍ ॥੨-੬੧-
ਇਹ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
thumb|ਦ੍ਵਿषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਾਹਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਏਵਮ੍ ਤੁ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਯਾ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਸ਼ੋਕਯਾ । ਸ਼੍ਰਾਵਿਤਃ ਪਰੁषਮ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਦੁਹ੍ਖਿਤਃ ॥੨-੬੨-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਰਾਮਾ ਦੀ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਸ ਚ ਨृਪੋ ਮੁਮੋਹ ਵ੍ਯਾਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਅਥ ਦੀਰ੍ਘੇਣ ਕਾਲੇਨ ਸਮ੍ਜ੍ਞਾਮਾਪ ਪਰਤਪਃ ॥੨-੬੨-
ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
ਸ ਸਮ੍ਜ੍ਞਾਅਮੁਪਲਬ੍ਯੈਵ ਦੀਰ੍ਘਮੁष੍ਣਮ੍ ਚ ਨਿਃਸਸਨ੍ । ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਮੁਪਾਗਮਤ੍ ॥੨-੬੨-
ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਲੰਮੀ ਤੇ ਗਰਮ ਆਹ ਭਰੀ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
ਤਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਦੁष੍ਕृਤਮ੍ । ਯਦ੍ ਅਨੇਨ ਕृਤਮ੍ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸ਼ਬ੍ਦ ਵੇਧਿਨਾ ॥੨-੬੨-
ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ — ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ ਸੀ।
ਅਮਨਾਃ ਤੇਨ ਸ਼ੋਕੇਨ ਰਾਮ ਸ਼ੋਕੇਨ ਚ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਮਹਾਰਾਜਃ ਸ਼ੋਕਾਬ੍ਯਾਮਭਿਤਪ੍ਯਤੋ ॥੨-੬੨-
ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁਖ ਤੇ ਰਾਮਾ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਦੁਖਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦਿੱਤੀ।
ਦਹ੍ਯਮਾਨਃ ਤੁ ਸ਼ੋਕਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਆਹ ਭੂ ਪਤਿਃ । ਵੇਪਮਾਨੋऽਞ੍ਜਲਿਮ੍ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸਾਦਰ੍ਤਮਵਾਙ੍ਮੁਖਃ ॥੨-੬੨-
ਦੋਹੇ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਅਰਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ।
ਪ੍ਰਸਾਦਯੇ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਰਚਿਤਃ ਅਯਮ੍ ਮਯਾ ਅਨ੍ਜਲਿਃ । ਵਤ੍ਸਲਾ ਚ ਆਨृਸ਼ਮ੍ਸਾ ਚ ਤ੍ਵਮ੍ ਹਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਪਰੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ ॥੨-੬੨-
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਕੌਸਲਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਯਾਲੂ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੈਂ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ।
ਭਰ੍ਤਾ ਤੁ ਖਲੁ ਨਾਰੀਣਾਮ੍ ਗੁਣਵਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਗੁਣੋ ਅਪਿ ਵਾ । ਧਰ੍ਮਮ੍ ਵਿਮृਸ਼ਮਾਨਾਨਾਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਦੇਵਿ ਦੈਵਤਮ੍ ॥੨-੬੨-
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪਤੀ, ਚਾਹੇ ਨੇਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜੀਵਤ ਦੇਵਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾ ਤ੍ਵਮ੍ ਧਰ੍ਮ ਪਰਾ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਦृष੍ਟ ਲੋਕ ਪਰ ਅਵਰ । ਨ ਅਰ੍ਹਸੇ ਵਿਪ੍ਰਿਯਮ੍ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਦੁਹ੍ਖਿਤਾ ਅਪਿ ਸੁਦੁਹ੍ਖਿਤਮ੍ ॥੨-੬੨-
ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਉੱਤਮ ਤੇ ਨੀਚ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਕੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਤਤ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਕਰੁਣਮ੍ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦੀਨਸ੍ਯ ਭਾषਿਤਮ੍ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਵ੍ਯਸृਜਦ੍ ਬਾष੍ਪਮ੍ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਵ ਨਵ ਉਦਕਮ੍ ॥੨-੬੨-
ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਤੇ ਦਯਾ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਨਵੀਂ ਨਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਅੰਸੂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।
ਸ ਮੂਦ੍ਰ੍ਹ੍ਨਿ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਰੁਦਤੀ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪਦ੍ਮਮ੍ ਇਵ ਅਨ੍ਜਲਿਮ੍ । ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਾਤ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ਤ੍ਰਸ੍ਤਾ ਤ੍ਵਰਮਾਣ ਅਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਵਚਃ ॥੨-੬੨-
ਉਸ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਤੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ, ਡਰ ਤੇ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖੇ।