thumb|ਏਕषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ।
ਵਨਮ੍ ਗਤੇ ਧਰ੍ਮ ਪਰੇ ਰਾਮੇ ਰਮਯਤਾਮ੍ ਵਰੇ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਰੁਦਤੀ ਸ੍ਵਾਰ੍ਤਾ ਭਰ੍ਤਾਰਮ੍ ਇਦਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੬੧-
ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ।
ਯਦ੍ਯਪਿ ਤ੍ਰਿषੁ ਲੋਕੇषੁ ਪ੍ਰਥਿਤਮ੍ ਤੇ ਮਯਦ੍ ਯਸ਼ਃ । ਸਾਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ੋ ਵਦਾਨ੍ਯਃ ਚ ਪ੍ਰਿਯ ਵਾਦੀ ਚ ਰਾਘਵਃ ॥੨-੬੧-
ਭਾਵੇਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ੋਭਾ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਘਵ ਦਇਆਲੂ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਕਥਮ੍ ਨਰ ਵਰ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਪੁਤ੍ਰੌ ਤੌ ਸਹ ਸੀਤਯਾ । ਦੁਹ੍ਖਿਤੌ ਸੁਖ ਸਮ੍ਵृਦ੍ਧੌ ਵਨੇ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਸਹਿष੍ਯਤਃ ॥੨-੬੧-
ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਸੁਖ ਵਿਚ ਪਲੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਲੈਣਗੇ?
ਸਾ ਨੂਨਮ੍ ਤਰੁਣੀ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਸੁਖ ਉਚਿਤਾ । ਕਥਮ੍ ਉष੍ਣਮ੍ ਚ ਸ਼ੀਤਮ੍ ਚ ਮੈਥਿਲੀ ਪ੍ਰਸਹਿष੍ਯਤੇ ॥੨-੬੧-
ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਸਾਵਲੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਆਦੀ ਕੁੜੀ, ਮੈਥਿਲੀ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਡੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਲੈਵੇਗੀ?
ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਅਸ਼ਨਮ੍ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਕ੍ਸ਼ੀ ਸੂਪ ਦਮ੍ਸ਼ ਅਨ੍ਵਿਤਮ੍ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਵਨ੍ਯਮ੍ ਨੈਵਾਰਮ੍ ਆਹਾਰਮ੍ ਕਥਮ੍ ਸੀਤਾ ਉਪਭੋਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ॥੨-੬੧-
ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ, ਸੂਪ ਤੇ ਚਟਣੀਆਂ ਖਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੁੱਖਾ ਖਾਣਾ ਕਿਵੇਂ ਖਾਏਗੀ?
ਗੀਤ ਵਾਦਿਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਘੋषਮ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਭਮ੍ ਅਨਿਨ੍ਦਿਤਾ । ਕਥਮ੍ ਕ੍ਰਵ੍ਯ ਅਦ ਸਿਮ੍ਹਾਨਾਮ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਮ੍ ਸ਼੍ਰੋष੍ਯਤਿ ਅਸ਼ੋਭਨਮ੍ ॥੨-੬੧-
ਜੋ ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਦਯਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਲੈਵੇਗੀ?
ਮਹਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਧ੍ਵਜ ਸਮ੍ਕਾਸ਼ਃ ਕ੍ਵ ਨੁ ਸ਼ੇਤੇ ਮਹਾ ਭੁਜਃ । ਭੁਜਮ੍ ਪਰਿਘ ਸਮ੍ਕਾਸ਼ਮ੍ ਉਪਧਾਯ ਮਹਾ ਬਲਃ ॥੨-੬੧-
ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸੜੇ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਤਕਿਆ ਬਣਾਕੇ?
ਪਦ੍ਮ ਵਰ੍ਣਮ੍ ਸੁਕੇਸ਼ ਅਨ੍ਤਮ੍ ਪਦ੍ਮ ਨਿਹ੍ਸ਼੍ਵਾਸਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ । ਕਦਾ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਦਨਮ੍ ਪੁष੍ਕਰ ਈਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥੨-੬੧-
ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧੀ ਸਾਹ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੇਖਾਂਗੀ?
ਵਜ੍ਰ ਸਾਰਮਯਮ੍ ਨੂਨਮ੍ ਹृਦਯਮ੍ ਮੇ ਨ ਸਮ੍ਸ਼ਯਃ । ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾ ਨ ਤਮ੍ ਯਦ੍ ਵੈ ਫਲਤਿ ਇਦਮ੍ ਸਹਸ੍ਰਧਾ ॥੨-੬੧-
ਸੱਚਮੁਚ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਦਿਲ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।
ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਕਰੁਣਮ੍ ਕਰ੍ਮ ਵ੍ਯਪੋਹ੍ਯ ਮਮ ਬਾਨ੍ਧਵਾਃ । ਨਿਰਸ੍ਤਾ ਪਰਿਧਾਵਨ੍ਤਿ ਸੁਖਾਰ੍ਹਃ ਕृਪਣਾ ਵਨੇ ॥੨-੬੧-
ਤੇਰੇ ਬੇਦਰਦੀ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ।
ਯਦਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇ ਵਰ੍षੇ ਰਾਘਵਃ ਪੁਨਰੇष੍ਯਤਿ । ਜਹ੍ਯਾਦ੍ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਚ ਕੋਸ਼ਮ੍ ਚ ਭਰਤੋ ਨੋਪਲ੍ਸ੍ਖ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੧-
ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੇ ਖਜਾਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
ਭੋਜਯਨ੍ਤਿ ਕਿਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧੇ ਕੇਚਿਤ੍ਸ੍ਵਨੇਵ ਬਾਨ੍ਧਵਾਨ੍ । ਤਤਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਮੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੇ ਕृਤਕਾਰ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਜਰ੍षਭਾਨ੍ ॥੨-੬੧-
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਕੰਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਗੁਣਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਵਾਮ੍ਸਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਜਾਤਯਃ । ਨ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੇऽਭਿਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸੁਧਾਮਪਿ ਸੁਰੋਪਮਾਃ ॥੨-੬੧-
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦੋਵੇਂ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਖਵਾਉਣ 'ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਵਰਗਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲੇ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇष੍ਵਪਿ ਤृਪ੍ਤੇषੁ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭੋਕ੍ਤੁਮ੍ ਦ੍ਵਿਜਰ੍षਭਾਃ । ਨਾਭ੍ਯੁਪੈਤੁਮਲਮ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਃ ਸ਼ृਙ੍ਗਚ੍ਚੇਦਮਿਵਰ੍ष੍ਭਾਃ ॥੨-੬੧-
ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਪਰ ਸਮਝਦਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਘਾਹ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਏਵਮ੍ ਕਨੀਯਸਾ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਭੁਕ੍ਤਮ੍ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਵਿਸ਼ਾਮ੍ ਪਤੇ । ਭ੍ਰਾਤਾ ਜ੍ਯੇष੍ਠਾ ਵਰਿष੍ਠਾਃ ਚ ਕਿਮ੍ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਨ ਅਵਮਮ੍ਸ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੧-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਰਾਜ ਭੋਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਭਰਾ ਕਿਉਂ ਆਪਣੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ?
ਨ ਪਰੇਣ ਆਹृਤਮ੍ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਮ੍ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਃ ਖਾਦਿਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਚਤਿ । ਏਵਮ੍ ਏਵ ਨਰ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਃ ਪਰ ਲੀਢਮ੍ ਨ ਮਮ੍ਸ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੧-
ਚੀਤਾ ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ, ਜੋ ਮਰਦ ਚੀਤੇ ਵਰਗਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਹਵਿਰ੍ ਆਜ੍ਯਮ੍ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ਾਃ ਕੁਸ਼ਾ ਯੂਪਾਃ ਚ ਖਾਦਿਰਾਃ । ਨ ਏਤਾਨਿ ਯਾਤ ਯਾਮਾਨਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ ਅਧ੍ਵਰੇ ॥੨-੬੧-
ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ, ਘੀ, ਪੂੜੀਆਂ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਤੇ ਖਾਦਿਰ ਦੇ ਯੂਪ — ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਰਤ ਕੇ ਮੁੜ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੇ।
ਤਥਾ ਹਿ ਆਤ੍ਤਮ੍ ਇਦਮ੍ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਹृਤ ਸਾਰਾਮ੍ ਸੁਰਾਮ੍ ਇਵ । ਨ ਅਭਿਮਨ੍ਤੁਮ੍ ਅਲਮ੍ ਰਾਮਃ ਨष੍ਟ ਸੋਮਮ੍ ਇਵ ਅਧ੍ਵਰਮ੍ ॥੨-੬੧-
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਾਜ ਵੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਲੈ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਮਦਿਰਾ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਰੂਹ ਖੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਮਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਾ ਖੋ ਜਾਣ ਤੇ ਯਜਨ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਨ ਏਵਮ੍ ਵਿਧਮ੍ ਅਸਤ੍ਕਾਰਮ੍ ਰਾਘਵੋ ਮਰ੍षਯਿष੍ਯਤਿ । ਬਲਵਾਨ੍ ਇਵ ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੋ ਬਾਲਧੇਰ੍ ਅਭਿਮਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥੨-੬੧-
ਰਾਘਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਦੇ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਚੀਤਾ ਬੱਚੇ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਨੈਤਸ੍ਯ ਸਹਿਤਾ ਲੋਕਾ ਭਯਮ੍ ਕੁਰ੍ਯੁਰ੍ਮਹਾਮृਧੇ । ਅਧਰ੍ਮਮ੍ ਤ੍ਵਿਹ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਲੋਕਮ੍ ਧਰ੍ਮੇਣ ਯੋਜਯੇਤ੍ ॥੨-੬੧-
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਇੱਥੇ, ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾਏਗਾ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਨਨ੍ਵਸੌ ਕਾਞ੍ਚਨੈਰ੍ਬਾਣੈਰ੍ਮਹਾਵੀਰ੍ਯੋ ਮਹਾਭੁਜਃ । ਯੁਗਾਨ੍ਤ ਇਵ ਭੂਤਾਨਿ ਸਾਗਰਾਨਪਿ ਨਿਰ੍ਦਹੇਤ੍ ॥੨-੬੧-
ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਂਗ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ ਤਾਦृਸ਼ਃ ਸਿਮ੍ਹ ਬਲੋ ਵृषਭ ਅਕ੍ਸ਼ੋ ਨਰ ऋषਭਃ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਹਤਃ ਪਿਤ੍ਰਾ ਜਲਜੇਨ ਆਤ੍ਮਜੋ ਯਥਾ ॥੨-੬੧-
ਜੋ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਤਾਕਤਵਰ, ਵੱਛਾ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਲਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਪੁੱਤਰ।
ਦ੍ਵਿਜਾਤਿ ਚਰਿਤਃ ਧਰ੍ਮਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰ ਦृष੍ਟਃ ਸਨਾਤਨਃ । ਯਦਿ ਤੇ ਧਰ੍ਮ ਨਿਰਤੇ ਤ੍ਵਯਾ ਪੁਤ੍ਰੇ ਵਿਵਾਸਿਤੇ ॥੨-੬੧-
ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਚਲਣ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ — ਜੇ ਤੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ।
ਗਤਿਰ੍ ਏਵਾਕ੍ ਪਤਿਰ੍ ਨਾਰ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਗਤਿਰ੍ ਆਤ੍ਮਜਃ । ਤृਤੀਯਾ ਜ੍ਞਾਤਯੋ ਰਾਜਮਃ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਨ ਇਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥੨-੬੧-
ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ; ਚੌਥਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਮ੍ ਚੈਵ ਮੇ ਨ ਅਸ੍ਤਿ ਰਾਮਃ ਚ ਵਨਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਨ ਵਨਮ੍ ਗਨ੍ਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਚਾਮਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ਹਿ ਹਤਾ ਤ੍ਵਯਾ ॥੨-੬੧-
ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਤੂੰ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਨਾ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹਤਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਇਦਮ੍ ਸਰਾष੍ਟ੍ਰਮ੍ । ਹਤਃ ਤਥਾ ਆਤ੍ਮਾ ਸਹ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਚ । ਹਤਾ ਸਪੁਤ੍ਰਾ ਅਸ੍ਮਿ ਹਤਾਃ ਚ ਪੌਰਾਃ । ਸੁਤਃ ਚ ਭਾਰ੍ਯਾ ਚ ਤਵ ਪ੍ਰਹृष੍ਟੌ ॥੨-੬੧-
ਤੂੰ ਇਹ ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ; ਮੇਰਾ ਆਪ ਤੇ ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਹਨ।
ਇਮਾਮ੍ ਗਿਰਮ੍ ਦਾਰੁਣ ਸ਼ਬ੍ਦ ਸਮ੍ਸ਼੍ਰਿਤਾਮ੍ । ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਰਾਜਾ ਅਪਿ ਮੁਮੋਹ ਦੁਹ੍ਖਿਤਃ । ਤਤਃ ਸ ਸ਼ੋਕਮ੍ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਸ੍ਵਦੁष੍ਕृਤਮ੍ ਚ ਅਪਿ ਪੁਨਃ ਤਦਾ ਅਸ੍ਮਰਤ੍ ॥੨-੬੧-
ਇਹ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
thumb|ਦ੍ਵਿषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਾਹਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਏਵਮ੍ ਤੁ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਯਾ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਸ਼ੋਕਯਾ । ਸ਼੍ਰਾਵਿਤਃ ਪਰੁषਮ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਦੁਹ੍ਖਿਤਃ ॥੨-੬੨-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਰਾਮਾ ਦੀ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।