ਤਥੈਵ ਰਾਮਃ ਅਸ਼੍ਰੁ ਮੁਖਃ ਕृਤ ਅਨ੍ਜਲਿਃ । ਸ੍ਥਿਤਃ ਅਭਵਲ੍ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਬਾਹੁ ਪਾਲਿਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਥੈਵ ਸੀਤਾ ਰੁਦਤੀ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ । ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਰਾਜ ਰਥਮ੍ ਤਥੈਵ ਮਾਮ੍ ॥੨-੫੮-
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਅਸੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਹੇਠਾਂ ਖੜਾ ਸੀ; ਤੇ ਸੀਤਾ, ਰੋਦੀ ਤੇ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਰਥ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ।
thumb|ਏਕੋਨषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕੋਨषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਉਨਹਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਮਮ ਤੁ ਅਸ਼੍ਵਾ ਨਿਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਪ੍ਰਾਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ । ਉष੍ਣਮ੍ ਅਸ਼੍ਰੁ ਵਿਮੁਨ੍ਚਨ੍ਤਃ ਰਾਮੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤੇ ਵਨਮ੍ ॥੨-੫੯-
ਪਰ ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਮੁੜ ਗਏ, ਉਹ ਰਸਤੇ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲੇ; ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਗਰਮ ਅਸੂਹਾਂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਉਭਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਰਾਜ ਪੁਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਥ ਕृਤ੍ਵਾ ਅਹਮ੍ ਜ੍ਞਲਿਮ੍ । ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਃ ਰਥਮ੍ ਆਸ੍ਥਾਯ ਤਤ੍ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਅਪਿ ਧਾਰਯਨ੍ ॥੨-੫੯-
ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ।
ਗੁਹਾ ਇਵ ਸਾਰ੍ਧਮ੍ ਤਤ੍ਰ ਏਵ ਸ੍ਥਿਤਃ ਅਸ੍ਮਿ ਦਿਵਸਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍ । ਆਸ਼ਯਾ ਯਦਿ ਮਾਮ੍ ਰਾਮਃ ਪੁਨਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਪਯੇਦ੍ ਇਤਿ ॥੨-੫੯-
ਮੈਂ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਥੇ ਹੀ ਕਈ ਦਿਨ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਵੇਗਾ।
ਵਿषਯੇ ਤੇ ਮਹਾ ਰਾਜ ਮਾਮ ਵ੍ਯਸਨ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ । ਅਪਿ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਃ ਪਰਿਮ੍ਲਾਨਃ ਸਪੁष੍ਪ ਅਨ੍ਕੁਰ ਕੋਰਕਾਃ ॥੨-੫੯-
ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖ ਵੀ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ, ਕਲੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪੱਦੇ ਹਨ।
ਉਪਤਪ੍ਤੋਦਕਾ ਨਦ੍ਯਃ ਪਲ੍ਵਲਾਨਿ ਸਰਾਮ੍ਸਿ ਚ । ਪਰਿष੍ਕੁਪਲਾਸ਼ਾਨਿ ਵਨਾਨ੍ਯੁਪਵਨਾਨਿ ਚ ॥੨-੫੯-
ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹਨ।
ਨ ਚ ਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਵ੍ਯਾਲਾ ਨ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ ਚ । ਰਾਮ ਸ਼ੋਕ ਅਭਿਭੂਤਮ੍ ਤਨ੍ ਨਿष੍ਕੂਜਮ੍ ਅਭਵਦ੍ ਵਨਮ੍ ॥੨-੫੯-
ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਚਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦੇ; ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਉਹ ਜੰਗਲ ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਲੀਨ ਪੁष੍ਕਰ ਪਤ੍ਰਾਃ ਚ ਨਰ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਕਲੁष ਉਦਕਾਃ । ਸਮ੍ਤਪ੍ਤ ਪਦ੍ਮਾਃ ਪਦ੍ਮਿਨ੍ਯੋ ਲੀਨ ਮੀਨ ਵਿਹਮ੍ਗਮਾਃ ॥੨-੫੯-
ਕੰਵਲੇ ਆਪਣੇ ਪੱਤੇ ਸਮੇਟ ਲਏ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਲਾਵਾਂ ਮੁਰਝਾ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੌਲਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀ ਲੁਕ ਗਏ ਹਨ।
ਜਲਜਾਨਿ ਚ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਮਾਲ੍ਯਾਨਿ ਸ੍ਥਲਜਾਨਿ ਚ । ਨ ਅਦ੍ਯ ਭਾਨ੍ਤਿ ਅਲ੍ਪ ਗਨ੍ਧੀਨਿ ਫਲਾਨਿ ਚ ਯਥਾ ਪੁਰਮ੍ ॥੨-੫੯-
ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਅੱਜ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।
ਅਤ੍ਰੋਦ੍ਯਾਨਾਨਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਲੀਨਵਿਹਗਾਨਿ ਚ । ਨ ਚਾਭਿਰਾਮਾਨਾਰਾਮਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਨੁਜਰ੍षਭ ॥੨-੫੯-
ਇਥੇ ਬਾਗਾਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸੋਹਣੇ ਉਪਵਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ।
ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਮ੍ ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਮਾਮ੍ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਅਭਿਨਨ੍ਦਤਿ । ਨਰਾ ਰਾਮਮ੍ ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਃ ਨਿਹ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤਿ ਮੁਹੁਰ੍ ਮੁਹੁਃ ॥੨-੫੯-
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਲੋਕ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹਨ।
ਦੇਵ ਰਾਜਰਥਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਨਾ ਰਾਮਮਿਹਾਗਤਮ੍ । ਦੁਃਖਾਦਸ਼੍ਰੁਮੁਖਃ ਸਰ੍ਵੋ ਰਾਜਮਾਰ੍ਗਗਤੋ ਜਨਃ ॥੨-੫੯-
ਰਾਜ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਖੜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁਖ ਵਿਚ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਹਰ੍ਮ੍ਯੈਃ ਵਿਮਾਨੈਃ ਪ੍ਰਾਸਾਦੈਃ ਅਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਰਥਮ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਹਾਹਾ ਕਾਰ ਕृਤਾ ਨਾਰ੍ਯੋ ਰਾਮ ਅਦਰ੍ਸ਼ਨ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ॥੨-੫੯-
ਹਵੈਲੀ, ਮਹਲ ਤੇ ਮੀਨਾਰਾਂ 'ਚੋਂ, ਔਰਤਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਯਤੈਃ ਵਿਮਲੈਃ ਨੇਤ੍ਰੈਃ ਅਸ਼੍ਰੁ ਵੇਗ ਪਰਿਪ੍ਲੁਤੈਃ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮ੍ ਅਭਿਵੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਆਰ੍ਤਤਰਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ॥੨-੫੯-
ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਸਾਫ ਅੱਖਾਂ, ਜੋ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ।
ਨ ਅਮਿਤ੍ਰਾਣਾਮ੍ ਨ ਮਿਤ੍ਰਾਣਾਮ੍ ਉਦਾਸੀਨ ਜਨਸ੍ਯ ਚ । ਅਹਮ੍ ਆਰ੍ਤਤਯਾ ਕਮ੍ਚਿਤ੍ ਵਿਸ਼ੇषਮ੍ ਨ ਉਪਲਕ੍ਸ਼ਯੇ ॥੨-੫੯-
ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਵੈਰੀ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਅਪ੍ਰਹृष੍ਟ ਮਨੁष੍ਯਾ ਚ ਦੀਨ ਨਾਗ ਤੁਰਮ੍ਗਮਾ । ਆਰ੍ਤ ਸ੍ਵਰ ਪਰਿਮ੍ਲਾਨਾ ਵਿਨਿਹ੍ਸ਼੍ਵਸਿਤ ਨਿਹ੍ਸ੍ਵਨਾ ॥੨-੫੯-
ਲੋਕ ਉਦਾਸ ਹਨ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਹੌਲੀ ਤੇ ਸੁੱਕ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰਾਨਨ੍ਦਾ ਮਹਾ ਰਾਜ ਰਾਮ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਨ ਆਤੁਲਾ । ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਪੁਤ੍ਰ ਹੀਨਾ ਇਵਾਯੋਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮਾ ਮਾ ॥੨-੫੯-
ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਮੈਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਝੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ—ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨੀ।
ਸੂਤਸ੍ਯ ਵਚਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਚਾ ਪਰਮ ਦੀਨਯਾ । ਬਾष੍ਪ ਉਪਹਤਯਾ ਰਾਜਾ ਤਮ੍ ਸੂਤਮ੍ ਇਦਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੫੯-
ਸੂਤ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ:
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਵਿਨਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਪਾਪ ਅਭਿਜਨ ਭਾਵਯਾ । ਮਯਾ ਨ ਮਨ੍ਤ੍ਰ ਕੁਸ਼ਲੈਃ ਵृਦ੍ਧੈਃ ਸਹ ਸਮਰ੍ਥਿਤਮ੍ ॥੨-੫੯-
ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਮੇਰੇ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਜਿਹੜੇ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚ ਮਾਹਰ ਹਨ, ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਕੈਕੇਈ ਨੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੰਦ ਵਿਚ ਸੀ, ਲਾਏਆ।
ਨ ਸੁਹृਦ੍ਭਿਰ੍ ਨ ਚ ਅਮਾਤ੍ਯੈਃ ਮਨ੍ਤ੍ਰਯਿਤ੍ਵਾ ਨ ਨੈਗਮੈਃ । ਮਯਾ ਅਯਮ੍ ਅਰ੍ਥਃ ਸਮ੍ਮੋਹਾਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਹੇਤੋਹ੍ ਸਹਸਾ ਕृਤਃ ॥੨-੫੯-
ਮੈਂ ਨਾ ਦੋਸਤਾਂ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲੇ ਵਿਚ ਤੇ ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਅਚਾਨਕ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਭਵਿਤਵ੍ਯਤਯਾ ਨੂਨਮ੍ ਇਦਮ੍ ਵਾ ਵ੍ਯਸਨਮ੍ ਮਹਤ੍ । ਕੁਲਸ੍ਯ ਅਸ੍ਯ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਸੂਤ ਯਦृਚ੍ਚਯਾ ॥੨-੫੯-
ਸੂਤ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿਸਮਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸੂਤ ਯਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤੇ ਕਿਮ੍ਚਿਨ੍ ਮਯਾ ਅਪਿ ਸੁਕृਤਮ੍ ਕृਤਮ੍ । ਤ੍ਵਮ੍ ਪ੍ਰਾਪਯ ਆਸ਼ੁ ਮਾਮ੍ ਰਾਮਮ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਸਮ੍ਤ੍ਵਰਯਨ੍ਤਿ ਮਾਮ੍ ॥੨-੫੯-
ਸੂਤ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਦੇ ਭਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲ; ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਯਾ ਅਪਿ ਮਮ ਏਵ ਆਜ੍ਞਾ ਨਿਵਰ੍ਤਯਤੁ ਰਾਘਵਮ੍ । ਨ ਸ਼ਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਨਾ ਰਾਮ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮ੍ ਅਪਿ ਜੀਵਿਤੁਮ੍ ॥੨-੫੯-
ਮੇਰੀ ਜੋ ਵੀ ਆਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਅਥਵਾ ਅਪਿ ਮਹਾ ਬਾਹੁਰ੍ ਗਤਃ ਦੂਰਮ੍ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਮਾਮ੍ ਏਵ ਰਥਮ੍ ਆਰੋਪ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍ ਰਾਮਾਯ ਦਰ੍ਸ਼ਯ ॥੨-੫੯-
ਜੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜਾ ਕੇ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ।
ਵृਤ੍ਤ ਦਮ੍ष੍ਟ੍ਰਃ ਮਹਾ ਇष੍ਵਾਸਃ ਕ੍ਵ ਅਸੌ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਪੂਰ੍ਵਜਃ । ਯਦਿ ਜੀਵਾਮਿ ਸਾਧ੍ਵ੍ ਏਨਮ੍ ਪਸ਼੍ਯੇਯਮ੍ ਸਹ ਸੀਤਯਾ ॥੨-੫੯-
ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵੱਕੜ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜੇ ਮੈਂ ਜੀਵੀਂ ਰਹੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।
ਲੋਹਿਤ ਅਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਮਹਾ ਬਾਹੁਮ੍ ਆਮੁਕ੍ਤ ਮਣਿ ਕੁਣ੍ਡਲਮ੍ । ਰਾਮਮ੍ ਯਦਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਯਮ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ॥੨-੫੯-
ਜੇ ਮੈਂ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਮਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।
ਅਤਃ ਨੁ ਕਿਮ੍ ਦੁਹ੍ਖਤਰਮ੍ ਯੋ ਅਹਮ੍ ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁ ਨਨ੍ਦਨਮ੍ । ਇਮਾਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਮ੍ ਆਪਨ੍ਨੋ ਨ ਇਹ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਰਾਘਵਮ੍ ॥੨-੫੯-
ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਹੋ ਕੇ, ਅਜੇਹੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਗਈ ਹਾਂ ਤੇ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਹੀ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਹਾ ਰਾਮ ਰਾਮ ਅਨੁਜ ਹਾ ਹਾ ਵੈਦੇਹਿ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ । ਨ ਮਾਮ੍ ਜਾਨੀਤ ਦੁਹ੍ਖੇਨ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਮ੍ ਅਨਾਥਵਤ੍ ॥੨-੫੯-
ਹਾ ਰਾਮ! ਹਾ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹਾ ਵੈਦੇਹੀ ਤਪਸਵਿਨੀ! ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਨਾਥ ਵਾਂਗ ਮਰ ਰਹੀ ਹਾਂ।
ਸ ਤੇਨ ਰਾਜਾ ਦੁਃਖੇਨ ਭृਸ਼ਮਰ੍ਪਿਤਚੇਤਨਃ । ਅਵਗਾਢਃ ਸੁਦੁष੍ਪਾਰਮ੍ ਸ਼ੋਕਸਾਗਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੫੯-
ਰਾਜਾ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ 'ਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ।