ਮਾਤਾ ਚ ਮਮ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਕੁਸ਼ਲਮ੍ ਚ ਅਭਿਵਾਦਨਮ੍ । ਅਪ੍ਰਮਾਦਮ੍ ਚ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਬ੍ਰੂਯਾਸ਼੍ਚੈਮਿਦਮ੍ ਵਚਃ ॥੨-੫੮-
ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਦੱਸ, ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਹਿ, ਇਹ ਬਚਨ ਵੀ ਬੋਲੇ।
ਧਰ੍ਮਨਿਤ੍ਯਾ ਯਥਾਕਾਲਮਗ੍ਨ੍ਯਗਾਰਪਰਾ ਭਵ । ਦੇਵਿ ਦੇਵਸ੍ਯ ਪਾਦੌ ਚ ਦੇਵਵਤ੍ ਪਰਿਪਾਲਯ ॥੨-੫੮-
ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹੋ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ; ਰਾਣੀ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
ਅਭਿਮਾਨਮ੍ ਚ ਮਾਨਮ੍ ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਰ੍ਤਸ੍ਵ ਮਾਤृषੁ । ਅਨੁ ਰਾਜਾਨ ਮਾਰ੍ਯਾਮ੍ ਚ ਕੈਕੇਯੀਮਮ੍ਬ ਕਾਰਯ ॥੨-੫੮-
ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਵਤੀਰਾ ਰੱਖ; ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿਓ।
ਕੁਮਾਰੇ ਭਰਤੇ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਰ੍ਤਿਤਵ੍ਯਾਚ ਰਾਜਵਤ੍ । ਅਰ੍ਥਜ੍ਯੇष੍ਠਾ ਹਿ ਰਾਜਾਨੋ ਰਾਜਧਰ੍ਮਮਨੁਸ੍ਮਰ ॥੨-੫੮-
ਕੁਮਾਰ ਭਰਤ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਵਤੀਰਾ ਰੱਖੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਧਨ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ—ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ।
ਭਰਤਃ ਕੁਸ਼ਲਮ੍ ਵਾਚ੍ਯੋ ਵਾਚ੍ਯੋ ਮਦ੍ ਵਚਨੇਨ ਚ । ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵ ਏਵ ਯਥਾ ਨ੍ਯਾਯਮ੍ ਵृਤ੍ਤਿਮ੍ ਵਰ੍ਤਸ੍ਵ ਮਾਤृषੁ ॥੨-੫੮-
ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਦੱਸੋ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਵੀ ਪਹੁੰਚਾਓ; ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੋਗ ਵਤੀਰਾ ਰੱਖੋ।
ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ ਚ ਮਹਾ ਬਾਹੁਰ੍ ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁ ਕੁਲ ਨਨ੍ਦਨਃ । ਪਿਤਰਮ੍ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯਸ੍ਥੋ ਰਾਜ੍ਯਸ੍ਥਮ੍ ਅਨੁਪਾਲਯ ॥੨-੫੮-
ਮਹਾਂਬਾਹੂ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਚਿਰਾਗ, ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿਓ; ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਯਾ ਰਾਜਾ ਮਾਸ੍ਮੈਨਮ੍ ਵ੍ਯਵਰੋਰੁਧਃ । ਕੁਮਾਰਰਾਜ੍ਯੇ ਜੀਵ ਤ੍ਵਮ੍ ਤਸ੍ਯੈਵਾਜ੍ਞ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਮ੍ ॥੨-੫੮-
ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਰੋਕੋ; ਤੂੰ ਜੀਵੀਂ ਰਹਿ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੀ ਮੰਨ।'
ਅਬ੍ਰਵੀਚ੍ਚਾਪਿ ਮਾਮ੍ ਭੂਯੋ ਭृਸ਼ਮਸ਼੍ਰੂਣਿ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ । ਮਾਤੇਵ ਮਮ ਮਾਤਾ ਤੇ ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਾ ਪੁਤ੍ਰਗਰ੍ਧਿਨੀ ॥੨-੫੮-
ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਆਖਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਸੂਹਾਂ ਵਗਦੇ ਹੋਏ: 'ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਤਰਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਣਾ।'
ਇਤਿ ਏਵਮ੍ ਮਾਮ੍ ਮਹਾਰਾਜ ਬृਵਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਮਹਾ ਯਸ਼ਾਃ । ਰਾਮਃ ਰਾਜੀਵ ਤਾਮ੍ਰ ਅਕ੍ਸ਼ੋ ਭृਸ਼ਮ੍ ਅਸ਼੍ਰੂਣਿ ਅਵਰ੍ਤਯਤ੍ ॥੨-੫੮-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਰੋਇਆ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ਤੁ ਸੁਸਮ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਨਿਹ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਕੇਨ ਅਯਮ੍ ਅਪਰਾਧੇਨ ਰਾਜ ਪੁਤ੍ਰਃ ਵਿਵਾਸਿਤਃ ॥੨-੫੮-
ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਆਖਿਆ: 'ਕਿਸ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ?'
ਰਾਜ੍ਞਾ ਤੁ ਖਲੁ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਲਘੁ ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ਼ਾਸਨਮ੍ । ਕृਤਮ੍ ਕਾਰ੍ਯਮਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਵਾ ਵਯਮ੍ ਯੇਨਾਭਿਪੀਡਿਤਾਃ ॥੨-੫੮-
ਕਈਕੇਈ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ—ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਸੀ ਜਾਂ ਗਲਤ—ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ।
ਯਦਿ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਤਃ ਰਾਮਃ ਲੋਭ ਕਾਰਣ ਕਾਰਿਤਮ੍ । ਵਰ ਦਾਨ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍ ਵਾ ਸਰ੍ਵਥਾ ਦੁष੍ਕृਤਮ੍ ਕृਤਮ੍ ॥੨-੫੮-
ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਰ ਦੇਣ ਦੀ ਖਾਤਰ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮ ਹੋਇਆ।
ਇਦਮ੍ ਤਾਵਦ੍ਯਥਾਕਾਮਮੀਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਕृਤੇ ਕृਤਮ੍ । ਰਾਮਸ੍ਯ ਤੁ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇ ਨ ਹੇਤੁਮ੍ ਉਪਲਕ੍ਸ਼ਯੇ ॥੨-੫੮-
ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਅਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸਮਾਰਬ੍ਧਮ੍ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍ ਬੁਦ੍ਧਿ ਲਾਘਵਾਤ੍ । ਜਨਯਿष੍ਯਤਿ ਸਮ੍ਕ੍ਰੋਸ਼ਮ੍ ਰਾਘਵਸ੍ਯ ਵਿਵਾਸਨਮ੍ ॥੨-੫੮-
ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਬਿਨਾ, ਅਕਲ ਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ, ਰਾਘਵ ਦਾ ਨਿਕਾਸਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰੋਲਾ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ।
ਅਹਮ੍ ਤਾਵਨ੍ ਮਹਾ ਰਾਜੇ ਪਿਤृਤ੍ਵਮ੍ ਨ ਉਪਲਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਭ੍ਰਾਤਾ ਭਰ੍ਤਾ ਚ ਬਨ੍ਧੁਃ ਚ ਪਿਤਾ ਚ ਮਮ ਰਾਘਵਃ ॥੨-੫੮-
ਮੇਰੇ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਰਾਘਵ ਹੀ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਤੀ, ਸਬੰਧੀ ਤੇ ਪਿਤਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵ ਲੋਕ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵ ਲੋਕ ਹਿਤੇ ਰਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵ ਲੋਕੋ ਅਨੁਰਜ੍ਯੇਤ ਕਥਮ੍ ਤ੍ਵਾ ਅਨੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ॥੨-੫੮-
ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਗੇ?
ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਜਾਭਿਰਾਮਮ੍ ਹਿ ਰਾਮਮ੍ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜ੍ਯ ਧਾਰ੍ਮਿਕਮ੍ । ਸਰ੍ਵਲੋਕਮ੍ ਵਿਰੁਧ੍ਯੇਮਮ੍ ਕਥਮ੍ ਰਾਜਾ ਭਵਿष੍ਯਸਿ ॥੨-੫੮-
ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿਣਗਾ?
ਜਾਨਕੀ ਤੁ ਮਹਾ ਰਾਜ ਨਿਃਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤੀ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ । ਭੂਤ ਉਪਹਤ ਚਿਤ੍ਤਾ ਇਵ ਵਿष੍ਠਿਤਾ ਵृष੍ਮृਤਾ ਸ੍ਥਿਤਾ ॥੨-੫੮-
ਜਾਨਕੀ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਗਹਿਰੀਆਂ ਆਹ ਭਰਦੀ ਤੇ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਨ ਮੰਦ ਹੋ ਕੇ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਖੜੀ ਸੀ।
ਅਦृष੍ਟ ਪੂਰ੍ਵ ਵ੍ਯਸਨਾ ਰਾਜ ਪੁਤ੍ਰੀ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀ । ਤੇਨ ਦੁਹ੍ਖੇਨ ਰੁਦਤੀ ਨ ਏਵ ਮਾਮ੍ ਕਿਮ੍ਚਿਤ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੫੮-
ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਰੋਈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਆਖਿਆ।
ਉਦ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਮਾਣਾ ਭਰ੍ਤਾਰਮ੍ ਮੁਖੇਨ ਪਰਿਸ਼ੁष੍ਯਤਾ । ਮੁਮੋਚ ਸਹਸਾ ਬਾष੍ਪਮ੍ ਮਾਮ੍ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਮ੍ ਉਦੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸਾ ॥੨-੫੮-
ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਅਚਾਨਕ ਅਸੂਹਾਂ ਵਗਾ ਬੈਠੀ।
ਤਥੈਵ ਰਾਮਃ ਅਸ਼੍ਰੁ ਮੁਖਃ ਕृਤ ਅਨ੍ਜਲਿਃ । ਸ੍ਥਿਤਃ ਅਭਵਲ੍ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਬਾਹੁ ਪਾਲਿਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਥੈਵ ਸੀਤਾ ਰੁਦਤੀ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ । ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਰਾਜ ਰਥਮ੍ ਤਥੈਵ ਮਾਮ੍ ॥੨-੫੮-
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਅਸੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਹੇਠਾਂ ਖੜਾ ਸੀ; ਤੇ ਸੀਤਾ, ਰੋਦੀ ਤੇ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਰਥ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ।
thumb|ਏਕੋਨषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕੋਨषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਉਨਹਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਮਮ ਤੁ ਅਸ਼੍ਵਾ ਨਿਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਪ੍ਰਾਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ । ਉष੍ਣਮ੍ ਅਸ਼੍ਰੁ ਵਿਮੁਨ੍ਚਨ੍ਤਃ ਰਾਮੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤੇ ਵਨਮ੍ ॥੨-੫੯-
ਪਰ ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਮੁੜ ਗਏ, ਉਹ ਰਸਤੇ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲੇ; ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਗਰਮ ਅਸੂਹਾਂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਉਭਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਰਾਜ ਪੁਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਥ ਕृਤ੍ਵਾ ਅਹਮ੍ ਜ੍ਞਲਿਮ੍ । ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਃ ਰਥਮ੍ ਆਸ੍ਥਾਯ ਤਤ੍ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਅਪਿ ਧਾਰਯਨ੍ ॥੨-੫੯-
ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ।
ਗੁਹਾ ਇਵ ਸਾਰ੍ਧਮ੍ ਤਤ੍ਰ ਏਵ ਸ੍ਥਿਤਃ ਅਸ੍ਮਿ ਦਿਵਸਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍ । ਆਸ਼ਯਾ ਯਦਿ ਮਾਮ੍ ਰਾਮਃ ਪੁਨਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਪਯੇਦ੍ ਇਤਿ ॥੨-੫੯-
ਮੈਂ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਥੇ ਹੀ ਕਈ ਦਿਨ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਵੇਗਾ।
ਵਿषਯੇ ਤੇ ਮਹਾ ਰਾਜ ਮਾਮ ਵ੍ਯਸਨ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ । ਅਪਿ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਃ ਪਰਿਮ੍ਲਾਨਃ ਸਪੁष੍ਪ ਅਨ੍ਕੁਰ ਕੋਰਕਾਃ ॥੨-੫੯-
ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖ ਵੀ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ, ਕਲੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪੱਦੇ ਹਨ।
ਉਪਤਪ੍ਤੋਦਕਾ ਨਦ੍ਯਃ ਪਲ੍ਵਲਾਨਿ ਸਰਾਮ੍ਸਿ ਚ । ਪਰਿष੍ਕੁਪਲਾਸ਼ਾਨਿ ਵਨਾਨ੍ਯੁਪਵਨਾਨਿ ਚ ॥੨-੫੯-
ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹਨ।
ਨ ਚ ਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਵ੍ਯਾਲਾ ਨ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ ਚ । ਰਾਮ ਸ਼ੋਕ ਅਭਿਭੂਤਮ੍ ਤਨ੍ ਨਿष੍ਕੂਜਮ੍ ਅਭਵਦ੍ ਵਨਮ੍ ॥੨-੫੯-
ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਚਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦੇ; ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਉਹ ਜੰਗਲ ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਲੀਨ ਪੁष੍ਕਰ ਪਤ੍ਰਾਃ ਚ ਨਰ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਕਲੁष ਉਦਕਾਃ । ਸਮ੍ਤਪ੍ਤ ਪਦ੍ਮਾਃ ਪਦ੍ਮਿਨ੍ਯੋ ਲੀਨ ਮੀਨ ਵਿਹਮ੍ਗਮਾਃ ॥੨-੫੯-
ਕੰਵਲੇ ਆਪਣੇ ਪੱਤੇ ਸਮੇਟ ਲਏ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਲਾਵਾਂ ਮੁਰਝਾ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੌਲਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀ ਲੁਕ ਗਏ ਹਨ।
ਜਲਜਾਨਿ ਚ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਮਾਲ੍ਯਾਨਿ ਸ੍ਥਲਜਾਨਿ ਚ । ਨ ਅਦ੍ਯ ਭਾਨ੍ਤਿ ਅਲ੍ਪ ਗਨ੍ਧੀਨਿ ਫਲਾਨਿ ਚ ਯਥਾ ਪੁਰਮ੍ ॥੨-੫੯-
ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਅੱਜ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।