ਭਰਦ੍ਵਾਜਾਭਿਗਮਨਮ੍ ਪ੍ਰਯਾਗੇ ਚ ਸਹਾਸਨਮ੍ । ਆਗਿਰੇਰ੍ਗਮਨਮ੍ ਤੇषਾਮ੍ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥੈਰਭਿਲਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ ॥੨-੫੭-
ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਜਾਣਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ।
ਅਨੁਜ੍ਞਾਤਃ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਅਥ ਯੋਜਯਿਤ੍ਵਾ ਹਯ ਉਤ੍ਤਮਾਨ੍ । ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਏਵ ਨਗਰੀਮ੍ ਪ੍ਰਯਯੌ ਗਾਢ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ ॥੨-੫੭-
ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਵਧੀਆ ਘੋੜੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ ਵਨਾਨਿ ਸੁਗਨ੍ਧੀਨਿ ਸਰਿਤਃ ਚ ਸਰਾਮ੍ਸਿ ਚ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨ੍ ਅਤਿਯਯੌ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍ ਗ੍ਰਾਮਾਣਿ ਨਗਰਾਣਿ ਚ ॥੨-੫੭-
ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।
ਤਤਃ ਸਾਯ ਅਹ੍ਨ ਸਮਯੇ ਤृਤੀਯੇ ਅਹਨਿ ਸਾਰਥਿਃ । ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਸਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਿਰਾਨਨ੍ਦਾਮ੍ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਹ ॥੨-੫੭-
ਫਿਰ, ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ, ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ।
ਸ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਮ੍ ਇਵ ਨਿਹ੍ਸ਼ਬ੍ਦਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਰਮ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ । ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਸ਼ੋਕ ਵੇਗ ਸਮਾਹਤਃ ॥੨-੫੭-
ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਚ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਸਗਜਾ ਸਾਸ਼੍ਵਾ ਸਜਨਾ ਸਜਨ ਅਧਿਪਾ । ਰਾਮ ਸਮ੍ਤਾਪ ਦੁਹ੍ਖੇਨ ਦਗ੍ਧਾ ਸ਼ੋਕ ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਪੁਰੀ ॥੨-੫੭-
ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ?
ਇਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ ਪਰਃ ਸੂਤਃ ਵਾਜਿਭਿਃ ਸ਼੍ਰੀਘ੍ਰਪਾਤਿਭਿਃ । ਨਗਰਦ੍ਵਾਰਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤ੍ਵਰਿਤਃ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਹ ॥੨-੫੭-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਜਲਦੀ ਜਾ ਵੜਿਆ।
ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਭਿਯਾਨ੍ਤਮ੍ ਤਮ੍ ਸ਼ਤਸ਼ੋ ਅਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ਕ੍ਵ ਰਾਮੈਤਿ ਪृਚ੍ਚਨ੍ਤਃ ਸੂਤਮ੍ ਅਭ੍ਯਦ੍ਰਵਨ੍ ਨਰਾਃ ॥੨-੫੭-
ਜਦ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਪੁੱਛਦੇ, 'ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?'
ਤੇषਾਮ੍ ਸ਼ਸ਼ਮ੍ਸ ਗਙ੍ਗਾਯਾਮ੍ ਅਹਮ੍ ਆਪृਚ੍ਚ੍ਯ ਰਾਘਵਮ੍ । ਅਨੁਜ੍ਞਾਤਃ ਨਿਵृਤ੍ਤਃ ਅਸ੍ਮਿ ਧਾਰ੍ਮਿਕੇਣ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ॥੨-੫੭-
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਗੰਗਾ ਤੇ ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।'
ਤੇ ਤੀਰ੍ਣਾਇਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਬਾष੍ਪ ਪੂਰ੍ਣ ਮੁਖਾ ਜਨਾਃ । ਅਹੋ ਧਿਗ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਹਾ ਰਾਮ ਇਤਿ ਚ ਚੁਕ੍ਰੁਸ਼ੁਃ ॥੨-੫੭-
ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, 'ਹਾਏ! ਅਫਸੋਸ!' ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਹਾਏ ਰਾਮ!' ਚੀਕਾਂ ਮਾਰੀ।
ਸ਼ੁਸ਼੍ਰਾਵ ਚ ਵਚਃ ਤੇषਾਮ੍ ਬृਨ੍ਦਮ੍ ਬृਨ੍ਦਮ੍ ਚ ਤਿष੍ਠਤਾਮ੍ । ਹਤਾਃ ਸ੍ਮ ਖਲੁ ਯੇ ਨ ਇਹ ਪਸ਼੍ਯਾਮੈਤਿ ਰਾਘਵਮ੍ ॥੨-੫੭-
ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਆਖ ਰਹੇ ਹਨ, 'ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।'
ਦਾਨ ਯਜ੍ਞ ਵਿਵਾਹੇषੁ ਸਮਾਜੇषੁ ਮਹਤ੍ਸੁ ਚ । ਨ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਃ ਪੁਨਰ੍ ਜਾਤੁ ਧਾਰ੍ਮਿਕਮ੍ ਰਾਮਮ੍ ਅਨ੍ਤਰਾ ॥੨-੫੭-
'ਦਾਨ, ਯਜ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਕਦੇ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।'
ਕਿਮ੍ ਸਮਰ੍ਥਮ੍ ਜਨਸ੍ਯ ਅਸ੍ਯ ਕਿਮ੍ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ਕਿਮ੍ ਸੁਖ ਆਵਹਮ੍ । ਇਤਿ ਰਾਮੇਣ ਨਗਰਮ੍ ਪਿਤृਵਤ੍ ਪਰਿਪਾਲਿਤਮ੍ ॥੨-੫੭-
'ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ? ਕੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਕੀ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ?' — ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ।
ਵਾਤ ਅਯਨ ਗਤਾਨਾਮ੍ ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮ੍ ਅਨ੍ਵਨ੍ਤਰ ਆਪਣਮ੍ । ਰਾਮ ਸ਼ੋਕ ਅਭਿਤਪ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰਾਵ ਪਰਿਦੇਵਨਮ੍ ॥੨-੫੭-
ਉਸ ਨੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੋਣੀ ਸੁਣੀ।
ਸ ਰਾਜ ਮਾਰ੍ਗ ਮਧ੍ਯੇਨ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪਿਹਿਤ ਆਨਨਃ । ਯਤ੍ਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥਃ ਤਤ੍ ਏਵ ਉਪਯਯੌ ਗृਹਮ੍ ॥੨-੫੭-
ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਢੱਕ ਕੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਹੋ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਸੋ ਅਵਤੀਰ੍ਯ ਰਥਾਤ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍ ਰਾਜ ਵੇਸ਼੍ਮ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਚ । ਕਕ੍ਸ਼੍ਯਾਃ ਸਪ੍ਤ ਅਭਿਚਕ੍ਰਾਮ ਮਹਾ ਜਨ ਸਮਾਕੁਲਾਃ ॥੨-੫੭-
ਉਹ ਰਥ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਰਿਆ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸੱਤ ਅੰਗਣੇ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।
ਹਰ੍ਮ੍ਯੈਰ੍ਵਿਮਾਨੈਃ ਪ੍ਰਾਸਾਦੈਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਥ ਸਮਾਗਤਮ੍ । ਹਾਹਾਕਾਰਕृਤਾ ਨਾਰ੍ਯੋ ਰਾਮਦਰ੍ਸ਼ਨਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ॥੨-੫੭-
ਹਵੈਲੀ, ਮੀਨਾਰਾਂ ਤੇ ਮਹਲਾਂ ਤੋਂ, ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਲਈ ਤਰਸਦੀਆਂ ਉਪਰੋਂ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਆਯਤੈਰ੍ਵਿਮਲੈਰ੍ਨੇਤ੍ਰੈਰਸ਼੍ਰੁਵੇਗਪਰਿਪ੍ਲੁਤੈਃ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਭਿਵੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੇऽਵ੍ਯਕ੍ਤਮਾਰ੍ਤਤਰਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਯਃ ॥੨-੫੭-
ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਸਾਫ ਅੱਖਾਂ, ਜੋ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਸਾਫ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਤਤਃ ਦਸ਼ਰਥ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮ੍ ਪ੍ਰਾਸਾਦੇਭ੍ਯਃ ਤਤਃ ਤਤਃ । ਰਾਮ ਸ਼ੋਕ ਅਭਿਤਪ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਮਨ੍ਦਮ੍ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰਾਵ ਜਲ੍ਪਿਤਮ੍ ॥੨-੫੭-
ਫਿਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਤੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣੀ।
ਸਹ ਰਾਮੇਣ ਨਿਰ੍ਯਾਤਃ ਵਿਨਾ ਰਾਮਮ੍ ਇਹ ਆਗਤਃ । ਸੂਤਃ ਕਿਮ੍ ਨਾਮ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤੀਮ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ ॥੨-੫੭-
ਰਾਮ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਕੀ ਆਖੇਗਾ?
ਯਥਾ ਚ ਮਨ੍ਯੇ ਦੁਰ੍ਜੀਵਮ੍ ਏਵਮ੍ ਨ ਸੁਕਰਮ੍ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ । ਆਚ੍ਚਿਦ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੇ ਨਿਰ੍ਯਾਤੇ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਯਤ੍ਰ ਜੀਵਤਿ ॥੨-੫੭-
ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜੀਣਾ ਵਾਕਈ ਔਖਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯ ਰੂਪਮ੍ ਤੁ ਤਤ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮ੍ ਨਿਸ਼ਾਮਯਨ੍ । ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਮ੍ ਇਵ ਸ਼ੋਕੇਨ ਵਿਵੇਸ਼ ਸਹਸਾ ਗृਹਮ੍ ॥੨-੫੭-
ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜਲਦੇ ਹੋਏ, ਅਚਾਨਕ ਘਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਅष੍ਟਮੀਮ੍ ਕਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ ਰਾਜਾਨਮ੍ ਦੀਨਮ੍ ਆਤੁਲਮ੍ । ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕ ਪਰਿਮ੍ਲਾਨਮ੍ ਅਪਸ਼੍ਯਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰੇ ਗृਹੇ ॥੨-੫੭-
ਉਹ ਅਠਵੀਂ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਗਮ ਵਿਚ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਘਰ ਵਿਚ ਪੀਲਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।
ਅਭਿਗਮ੍ਯ ਤਮ੍ ਆਸੀਨਮ੍ ਨਰ ਇਨ੍ਦ੍ਰਮ੍ ਅਭਿਵਾਦ੍ਯ ਚ । ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਰਾਮ ਵਚਨਮ੍ ਯਥਾ ਉਕ੍ਤਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਦਯਤ੍ ॥੨-੫੭-
ਉਹ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਠੀਕ ਠੀਕ ਸੁਣਾਇਆ।
ਸ ਤੂष੍ਣੀਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤ ਚੇਤਨਃ । ਮੂਰ੍ਚਿਤਃ ਨ੍ਯਪਤਤ੍ ਭੂਮੌ ਰਾਮ ਸ਼ੋਕ ਅਭਿਪੀਡਿਤਃ ॥੨-੫੭-
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਰਾਮ ਦੇ ਗਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
ਤਤਃ ਅਨ੍ਤਃ ਪੁਰਮ੍ ਆਵਿਦ੍ਧਮ੍ ਮੂਰ੍ਚਿਤੇ ਪृਥਿਵੀ ਪਤੌ । ਉਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਬਾਹੂ ਚੁਕ੍ਰੋਸ਼ ਨृਪਤੌ ਪਤਿਤੇ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ ॥੨-੫੭-
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਹੋ ਗਈ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗਣ 'ਤੇ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸੁਮਿਤ੍ਰਯਾ ਤੁ ਸਹਿਤਾ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਪਤਿਤਮ੍ ਪਤਿਮ੍ । ਉਤ੍ਥਾਪਯਾਮ੍ ਆਸ ਤਦਾ ਵਚਨਮ੍ ਚ ਇਦਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੫੭-
ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡਿੱਗੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ।
ਇਮਮ੍ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾ ਭਾਗ ਦੂਤਮ੍ ਦੁष੍ਕਰ ਕਾਰਿਣਃ । ਵਨ ਵਾਸਾਤ੍ ਅਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾषਸੇ ॥੨-੫੭-
ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਦੂਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਣ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਆਇਆ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ?
ਅਦ੍ਯ ਇਮਮ੍ ਅਨਯਮ੍ ਕृਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਪਤ੍ਰਪਸਿ ਰਾਘਵ । ਉਤ੍ਤਿष੍ਠ ਸੁਕृਤਮ੍ ਤੇ ਅਸ੍ਤੁ ਸ਼ੋਕੇ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਹਾਯਤਾ ॥੨-੫੭-
ਅੱਜ ਇਹ ਅਨਿਆਇ ਕਰ ਕੇ, ਤੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ! ਉੱਠ, ਤੇਰਾ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹੇ, ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਦੇਵ ਯਸ੍ਯਾ ਭਯਾਤ੍ ਰਾਮਮ੍ ਨ ਅਨੁਪृਚ੍ਚਸਿ ਸਾਰਥਿਮ੍ । ਨ ਇਹ ਤਿष੍ਠਤਿ ਕੈਕੇਯੀ ਵਿਸ਼੍ਰਬ੍ਧਮ੍ ਪ੍ਰਤਿਭਾष੍ਯਤਾਮ੍ ॥੨-੫੭-
ਹੇ ਦੇਵ, ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ? ਇੱਥੇ ਕੈਕੇਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ।