ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵਬਲਿਮ੍ ਕृਤ੍ਵਾ ਰੌਦ੍ਰਮ੍ ਵੈष੍ਣਵਮੇਵ ਚ । ਵਾਸ੍ਤੁਸਮ੍ਸ਼ਮਨੀਯਾਨਿ ਮਙ੍ਗLਆਨਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਨ੍ ॥੨-੫੬-
ਉਸ ਨੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੀ ਭੇਟ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੀਤਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।
ਜਪਮ੍ ਚ ਨ੍ਯਾਯਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਨਦ੍ਯਾਮ੍ ਯਥਾਵਿਧਿ । ਪਾਪ ਸਮ੍ਸ਼ਮਨਮ੍ ਰਾਮਃ ਚਕਾਰ ਬਲਿਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ ॥੨-੫੬-
ਮੰਤ੍ਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ।
ਵੇਦਿਸ੍ਥਲਵਿਧਾਨਾਨਿ ਚੈਤ੍ਯਾਨ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਚ । ਆਸ਼੍ਰਮਸ੍ਯਾਨੁਰੂਪਾਣਿ ਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਰਾਘਵਃ ॥੨-੫੬-
ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਲਈ ਉਚਿਤ ਵੇਦੀਆਂ, ਧਰਮਸਥਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।
ਵਨ੍ਯੈਰ੍ਮਾਲ੍ਯੈਃ ਫਲੈਰ੍ਮੂਲੈਃ ਪਕ੍ਵੈਰ੍ਮਾਮ੍ਸੈਰ੍ਯਥਾਵਿਧਿ । ਅਦ੍ਭਰ੍ਜਪੈਸ਼੍ਚ ਵੇਦੋਕ੍ਤੈ ਰ੍ਧਰ੍ਭੈਸ਼੍ਚ ਸਸਮਿਤ੍ਕੁਸ਼ੈਃ ॥੨-੫੬-
ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਰ, ਫਲ, ਜੜਾਂ, ਪੱਕਾ ਮਾਸ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਤੇ ਸਮਿਤ ਕੁਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾਲ।
ਤੌ ਤਰ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ ਭੂਤਾਨਿ ਰਾਘਵੌ ਸਹ ਸੀਤਯਾ । ਤਦਾ ਵਿਵਿਸ਼ਤੁਃ ਸ਼ਾਲਾਮ੍ ਸੁਸ਼ੁਭਾਮ੍ ਸ਼ੁਭਲਕ੍ਸ਼ਣੌ ॥੨-੫੬-
ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਸੋਹਣੀ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਗਏ।
ਤਾਮ੍ ਵृਕ੍ਸ਼ ਪਰ੍ਣਚ੍ ਚਦਨਾਮ੍ ਮਨੋਜ੍ਞਾਮ੍ । ਯਥਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਮ੍ ਸੁਕृਤਾਮ੍ ਨਿਵਾਤਾਮ੍ । ਵਾਸਾਯ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਵਿਸ਼ੁਃ ਸਮੇਤਾਃ । ਸਭਾਮ੍ ਯਥਾ ਦੇਵ ਗਣਾਃ ਸੁਧਰ੍ਮਾਮ੍ ॥੨-੫੬-
ਉਹ ਸੋਹਣੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਛਤ ਵਾਲੀ, ਚੰਗੀ ਬਣੀ ਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਝੋਪੜੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਣ ਲਈ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨੇਕ ਨਾਨਾ ਮृਗ ਪਕ੍ਸ਼ਿ ਸਮ੍ਕੁਲੇ । ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਪੁष੍ਪ ਸ੍ਤਬਲੈਃ ਦ੍ਰੁਮੈਃ ਯੁਤੇ । ਵਨ ਉਤ੍ਤਮੇ ਵ੍ਯਾਲ ਮृਗ ਅਨੁਨਾਦਿਤੇ । ਤਥਾ ਵਿਜਹ੍ਰੁਃ ਸੁਸੁਖਮ੍ ਜਿਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ॥੨-੫੬-
ਉਸ ਵਧੀਆ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਨ ਤੇ ਪੰਛੀ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ, ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ, ਉਹ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਵਾਲੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਹੇ।
ਸੁਰਮ੍ਯਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਤੁ ਚਿਤ੍ਰ ਕੂਟਮ੍ । ਨਦੀਮ੍ ਚ ਤਾਮ੍ ਮਾਲ੍ਯਵਤੀਮ੍ ਸੁਤੀਰ੍ਥਾਮ੍ । ਨਨਨ੍ਦ ਹृष੍ਟਃ ਮृਗ ਪਕ੍ਸ਼ਿ ਜੁष੍ਟਾਮ੍ । ਜਹੌ ਚ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਪੁਰ ਵਿਪ੍ਰਵਾਸਾਤ੍ ॥੨-੫੬-
ਉਹ ਸੋਹਣੇ, ਰੰਗੀਲੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਲ੍ਯਵਤੀ ਨਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਨ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ, ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
thumb|ਸਪ੍ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਸਪ੍ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤਪੰਜਵਾਂ ਸਰਗ ਹੁਣ ਸੁਣੋ।
ਕਥਯਿਤ੍ਵਾ ਸੁਦੁਹ੍ਖ ਆਰ੍ਤਃ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚਿਰਮ੍ ਸਹ । ਰਾਮੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣ ਕੂਲਸ੍ਥੇ ਜਗਾਮ ਸ੍ਵ ਗृਹਮ੍ ਗੁਹਃ ॥੨-੫੭-
ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਰਾਮ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਭਰਦ੍ਵਾਜਾਭਿਗਮਨਮ੍ ਪ੍ਰਯਾਗੇ ਚ ਸਹਾਸਨਮ੍ । ਆਗਿਰੇਰ੍ਗਮਨਮ੍ ਤੇषਾਮ੍ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥੈਰਭਿਲਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ ॥੨-੫੭-
ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਜਾਣਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ।
ਅਨੁਜ੍ਞਾਤਃ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਅਥ ਯੋਜਯਿਤ੍ਵਾ ਹਯ ਉਤ੍ਤਮਾਨ੍ । ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਏਵ ਨਗਰੀਮ੍ ਪ੍ਰਯਯੌ ਗਾਢ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ ॥੨-੫੭-
ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਵਧੀਆ ਘੋੜੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ ਵਨਾਨਿ ਸੁਗਨ੍ਧੀਨਿ ਸਰਿਤਃ ਚ ਸਰਾਮ੍ਸਿ ਚ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨ੍ ਅਤਿਯਯੌ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍ ਗ੍ਰਾਮਾਣਿ ਨਗਰਾਣਿ ਚ ॥੨-੫੭-
ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।
ਤਤਃ ਸਾਯ ਅਹ੍ਨ ਸਮਯੇ ਤृਤੀਯੇ ਅਹਨਿ ਸਾਰਥਿਃ । ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਸਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਿਰਾਨਨ੍ਦਾਮ੍ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਹ ॥੨-੫੭-
ਫਿਰ, ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ, ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ।
ਸ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਮ੍ ਇਵ ਨਿਹ੍ਸ਼ਬ੍ਦਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਰਮ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ । ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਸ਼ੋਕ ਵੇਗ ਸਮਾਹਤਃ ॥੨-੫੭-
ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਚ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਸਗਜਾ ਸਾਸ਼੍ਵਾ ਸਜਨਾ ਸਜਨ ਅਧਿਪਾ । ਰਾਮ ਸਮ੍ਤਾਪ ਦੁਹ੍ਖੇਨ ਦਗ੍ਧਾ ਸ਼ੋਕ ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਪੁਰੀ ॥੨-੫੭-
ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ?
ਇਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ ਪਰਃ ਸੂਤਃ ਵਾਜਿਭਿਃ ਸ਼੍ਰੀਘ੍ਰਪਾਤਿਭਿਃ । ਨਗਰਦ੍ਵਾਰਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤ੍ਵਰਿਤਃ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਹ ॥੨-੫੭-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਜਲਦੀ ਜਾ ਵੜਿਆ।
ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਭਿਯਾਨ੍ਤਮ੍ ਤਮ੍ ਸ਼ਤਸ਼ੋ ਅਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ਕ੍ਵ ਰਾਮੈਤਿ ਪृਚ੍ਚਨ੍ਤਃ ਸੂਤਮ੍ ਅਭ੍ਯਦ੍ਰਵਨ੍ ਨਰਾਃ ॥੨-੫੭-
ਜਦ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਪੁੱਛਦੇ, 'ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?'
ਤੇषਾਮ੍ ਸ਼ਸ਼ਮ੍ਸ ਗਙ੍ਗਾਯਾਮ੍ ਅਹਮ੍ ਆਪृਚ੍ਚ੍ਯ ਰਾਘਵਮ੍ । ਅਨੁਜ੍ਞਾਤਃ ਨਿਵृਤ੍ਤਃ ਅਸ੍ਮਿ ਧਾਰ੍ਮਿਕੇਣ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ॥੨-੫੭-
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਗੰਗਾ ਤੇ ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।'
ਤੇ ਤੀਰ੍ਣਾਇਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਬਾष੍ਪ ਪੂਰ੍ਣ ਮੁਖਾ ਜਨਾਃ । ਅਹੋ ਧਿਗ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਹਾ ਰਾਮ ਇਤਿ ਚ ਚੁਕ੍ਰੁਸ਼ੁਃ ॥੨-੫੭-
ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, 'ਹਾਏ! ਅਫਸੋਸ!' ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਹਾਏ ਰਾਮ!' ਚੀਕਾਂ ਮਾਰੀ।
ਸ਼ੁਸ਼੍ਰਾਵ ਚ ਵਚਃ ਤੇषਾਮ੍ ਬृਨ੍ਦਮ੍ ਬृਨ੍ਦਮ੍ ਚ ਤਿष੍ਠਤਾਮ੍ । ਹਤਾਃ ਸ੍ਮ ਖਲੁ ਯੇ ਨ ਇਹ ਪਸ਼੍ਯਾਮੈਤਿ ਰਾਘਵਮ੍ ॥੨-੫੭-
ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਆਖ ਰਹੇ ਹਨ, 'ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।'
ਦਾਨ ਯਜ੍ਞ ਵਿਵਾਹੇषੁ ਸਮਾਜੇषੁ ਮਹਤ੍ਸੁ ਚ । ਨ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਃ ਪੁਨਰ੍ ਜਾਤੁ ਧਾਰ੍ਮਿਕਮ੍ ਰਾਮਮ੍ ਅਨ੍ਤਰਾ ॥੨-੫੭-
'ਦਾਨ, ਯਜ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਕਦੇ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।'
ਕਿਮ੍ ਸਮਰ੍ਥਮ੍ ਜਨਸ੍ਯ ਅਸ੍ਯ ਕਿਮ੍ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ਕਿਮ੍ ਸੁਖ ਆਵਹਮ੍ । ਇਤਿ ਰਾਮੇਣ ਨਗਰਮ੍ ਪਿਤृਵਤ੍ ਪਰਿਪਾਲਿਤਮ੍ ॥੨-੫੭-
'ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ? ਕੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਕੀ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ?' — ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ।
ਵਾਤ ਅਯਨ ਗਤਾਨਾਮ੍ ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮ੍ ਅਨ੍ਵਨ੍ਤਰ ਆਪਣਮ੍ । ਰਾਮ ਸ਼ੋਕ ਅਭਿਤਪ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰਾਵ ਪਰਿਦੇਵਨਮ੍ ॥੨-੫੭-
ਉਸ ਨੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੋਣੀ ਸੁਣੀ।
ਸ ਰਾਜ ਮਾਰ੍ਗ ਮਧ੍ਯੇਨ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪਿਹਿਤ ਆਨਨਃ । ਯਤ੍ਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥਃ ਤਤ੍ ਏਵ ਉਪਯਯੌ ਗृਹਮ੍ ॥੨-੫੭-
ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਢੱਕ ਕੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਹੋ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਸੋ ਅਵਤੀਰ੍ਯ ਰਥਾਤ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍ ਰਾਜ ਵੇਸ਼੍ਮ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਚ । ਕਕ੍ਸ਼੍ਯਾਃ ਸਪ੍ਤ ਅਭਿਚਕ੍ਰਾਮ ਮਹਾ ਜਨ ਸਮਾਕੁਲਾਃ ॥੨-੫੭-
ਉਹ ਰਥ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਰਿਆ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸੱਤ ਅੰਗਣੇ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।
ਹਰ੍ਮ੍ਯੈਰ੍ਵਿਮਾਨੈਃ ਪ੍ਰਾਸਾਦੈਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਾਥ ਸਮਾਗਤਮ੍ । ਹਾਹਾਕਾਰਕृਤਾ ਨਾਰ੍ਯੋ ਰਾਮਦਰ੍ਸ਼ਨਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ॥੨-੫੭-
ਹਵੈਲੀ, ਮੀਨਾਰਾਂ ਤੇ ਮਹਲਾਂ ਤੋਂ, ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਲਈ ਤਰਸਦੀਆਂ ਉਪਰੋਂ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਆਯਤੈਰ੍ਵਿਮਲੈਰ੍ਨੇਤ੍ਰੈਰਸ਼੍ਰੁਵੇਗਪਰਿਪ੍ਲੁਤੈਃ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਭਿਵੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੇऽਵ੍ਯਕ੍ਤਮਾਰ੍ਤਤਰਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਯਃ ॥੨-੫੭-
ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਸਾਫ ਅੱਖਾਂ, ਜੋ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਸਾਫ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਤਤਃ ਦਸ਼ਰਥ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮ੍ ਪ੍ਰਾਸਾਦੇਭ੍ਯਃ ਤਤਃ ਤਤਃ । ਰਾਮ ਸ਼ੋਕ ਅਭਿਤਪ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਮਨ੍ਦਮ੍ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰਾਵ ਜਲ੍ਪਿਤਮ੍ ॥੨-੫੭-
ਫਿਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਤੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣੀ।
ਸਹ ਰਾਮੇਣ ਨਿਰ੍ਯਾਤਃ ਵਿਨਾ ਰਾਮਮ੍ ਇਹ ਆਗਤਃ । ਸੂਤਃ ਕਿਮ੍ ਨਾਮ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤੀਮ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ ॥੨-੫੭-
ਰਾਮ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਕੀ ਆਖੇਗਾ?