ਤਾਮ੍ ਨਿष੍ਠਤਾਮ੍ ਬਦ੍ਧਕਟਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਮਃ ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਾਮ੍ । ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਮਾਣਮ੍ ਏਕ ਅਗ੍ਰਮ੍ ਇਦਮ੍ ਵਚਨਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੫੬-
ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਸੁਹਣੀ ਝੋਪੜੀ ਦੇਖੀ, ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ।
ਐਣੇਯਮ੍ ਮਾਮ੍ਸਮ੍ ਆਹृਤ੍ਯ ਸ਼ਾਲਾਮ੍ ਯਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਹੇ ਵਯਮ੍ । ਕਰ੍ਤ੍ਵ੍ਯਮ੍ ਵਾਸ੍ਤੁਸ਼ਮਨਮ੍ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਚਿਰਜੀਵਭਿਃ ॥੨-੫੬-
ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਆਉ, ਇੱਥੇ ਝੋਪੜੀ 'ਚ ਹਿਰਣ ਦਾ ਮਾਸ ਚੜ੍ਹਾਈਏ; ਜੋ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਸ ਦੀ ਰੀਤ ਅਰਥਾਤ ਵਾਸਤੁ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮृਗਮ੍ ਹਤ੍ਵਾऽऽਨਯ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮ੍ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਹ ਸ਼ੁਭੇਕ੍ਸ਼ਣਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृष੍ਟੋ ਹਿ ਵਿਧਿਰ੍ਦਰ੍ਮਮਨੁਸ੍ਮਰ ॥੨-੫੬-
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹਿਰਣ ਮਾਰ ਕੇ ਜਲਦੀ ਲਿਆ, ਇਹ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਦੀ ਰੀਤ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ 'ਚ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਯਾਦ ਰੱਖ।
ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਵਚਨ ਮਾਜ੍ਞਾਯ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ਪਰਵੀਰਹਾ । ਚਕਾਰ ਸ ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ ਚ ਤਮ੍ ਰਾਮਃ ਪੁਨਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੫੬-
ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਖੀ ਗੱਲ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗੱਲ ਆਖੀ।
ਇਣੇਯਮ੍ ਸ਼੍ਰਪਯਸ੍ਵੈਤਚ੍ਚ੍ਚਾਲਾਮ੍ ਯਕ੍ਸ਼੍ਯਮਹੇ ਵਯਮ੍ । ਤ੍ਵਰਸੌਮ੍ਯ ਮੁਹੂਰ੍ਤੋऽਯਮ੍ ਧ੍ਰੁਵਸ਼੍ਚ ਦਿਵਸੋऽਪ੍ਯਯਮ੍ ॥੨-੫੬-
ਇਹ ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਅਸੀਂ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਤੇਜ਼ੀ ਕਰ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਛੇਤੀ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਨ ਵੀ ਪੱਕਾ ਲੰਘਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ਕृष੍ਣ ਮृਗਮ੍ ਹਤ੍ਵਾ ਮੇਧ੍ਯਮ੍ ਪਤਾਪਵਾਨ੍ । ਅਥ ਚਿਕ੍ਸ਼ੇਪ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਃ ਸਮਿਦ੍ਧੇ ਜਾਤ ਵੇਦਸਿ ॥੨-੫੬-
ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ाली ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਨੇ ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ ਮਾਰਿਆ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲੱਗਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
ਤਮ੍ ਤੁ ਪਕ੍ਵਮ੍ ਸਮਾਜ੍ਞਾਯ ਨਿष੍ਟਪ੍ਤਮ੍ ਚਿਨ੍ਨ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ਪੁਰੁष ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਮ੍ ਅਥ ਰਾਘਵਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੫੬-
ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਹਿਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕ ਗਿਆ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੰਨਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਅਯਮ੍ ਕृष੍ਣਃ ਸਮਾਪ੍ਤ ਅਨ੍ਗਃ ਸ਼ृਤਃ ਕृष੍ਣ ਮृਗੋ ਯਥਾ । ਦੇਵਤਾ ਦੇਵ ਸਮ੍ਕਾਸ਼ ਯਜਸ੍ਵ ਕੁਸ਼ਲੋ ਹਿ ਅਸਿ ॥੨-੫੬-
ਇਹ ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਪਕਾਇਆ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ, ਤੂੰ ਯਜਨ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈਂ।
ਰਾਮਃ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਤੁ ਨਿਯਤਃ ਗੁਣਵਾਨ੍ ਜਪ੍ਯ ਕੋਵਿਦਃ । ਸਮ੍ਗ੍ਰਹੇਣਾਕਰੋਤ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ ਸਤ੍ਰਾਵਸਾਨਿਕਾਨ੍ ॥੨-੫੬-
ਰਾਮ, ਜੋ ਸੰਜਮ ਵਾਲਾ, ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਯਜਨ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ।
ਇष੍ਟ੍ਵਾ ਦੇਵਗਣਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਵਿਵੇਸ਼ਾਵਸਥਮ੍ ਸ਼ੁਚਿਃ । ਬਭੂਵ ਚ ਮਨੋਹ੍ਲਾਦੋ ਰਾਮਸ੍ਯਾਮਿਤਤੇਜਸਃ ॥੨-੫੬-
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਣਮਾਪੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵਬਲਿਮ੍ ਕृਤ੍ਵਾ ਰੌਦ੍ਰਮ੍ ਵੈष੍ਣਵਮੇਵ ਚ । ਵਾਸ੍ਤੁਸਮ੍ਸ਼ਮਨੀਯਾਨਿ ਮਙ੍ਗLਆਨਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਨ੍ ॥੨-੫੬-
ਉਸ ਨੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੀ ਭੇਟ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੀਤਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।
ਜਪਮ੍ ਚ ਨ੍ਯਾਯਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਨਦ੍ਯਾਮ੍ ਯਥਾਵਿਧਿ । ਪਾਪ ਸਮ੍ਸ਼ਮਨਮ੍ ਰਾਮਃ ਚਕਾਰ ਬਲਿਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ ॥੨-੫੬-
ਮੰਤ੍ਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ।
ਵੇਦਿਸ੍ਥਲਵਿਧਾਨਾਨਿ ਚੈਤ੍ਯਾਨ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਚ । ਆਸ਼੍ਰਮਸ੍ਯਾਨੁਰੂਪਾਣਿ ਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਰਾਘਵਃ ॥੨-੫੬-
ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਲਈ ਉਚਿਤ ਵੇਦੀਆਂ, ਧਰਮਸਥਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।
ਵਨ੍ਯੈਰ੍ਮਾਲ੍ਯੈਃ ਫਲੈਰ੍ਮੂਲੈਃ ਪਕ੍ਵੈਰ੍ਮਾਮ੍ਸੈਰ੍ਯਥਾਵਿਧਿ । ਅਦ੍ਭਰ੍ਜਪੈਸ਼੍ਚ ਵੇਦੋਕ੍ਤੈ ਰ੍ਧਰ੍ਭੈਸ਼੍ਚ ਸਸਮਿਤ੍ਕੁਸ਼ੈਃ ॥੨-੫੬-
ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਰ, ਫਲ, ਜੜਾਂ, ਪੱਕਾ ਮਾਸ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਤੇ ਸਮਿਤ ਕੁਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾਲ।
ਤੌ ਤਰ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ ਭੂਤਾਨਿ ਰਾਘਵੌ ਸਹ ਸੀਤਯਾ । ਤਦਾ ਵਿਵਿਸ਼ਤੁਃ ਸ਼ਾਲਾਮ੍ ਸੁਸ਼ੁਭਾਮ੍ ਸ਼ੁਭਲਕ੍ਸ਼ਣੌ ॥੨-੫੬-
ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਸੋਹਣੀ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਗਏ।
ਤਾਮ੍ ਵृਕ੍ਸ਼ ਪਰ੍ਣਚ੍ ਚਦਨਾਮ੍ ਮਨੋਜ੍ਞਾਮ੍ । ਯਥਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਮ੍ ਸੁਕृਤਾਮ੍ ਨਿਵਾਤਾਮ੍ । ਵਾਸਾਯ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਵਿਸ਼ੁਃ ਸਮੇਤਾਃ । ਸਭਾਮ੍ ਯਥਾ ਦੇਵ ਗਣਾਃ ਸੁਧਰ੍ਮਾਮ੍ ॥੨-੫੬-
ਉਹ ਸੋਹਣੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਛਤ ਵਾਲੀ, ਚੰਗੀ ਬਣੀ ਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਝੋਪੜੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਣ ਲਈ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨੇਕ ਨਾਨਾ ਮृਗ ਪਕ੍ਸ਼ਿ ਸਮ੍ਕੁਲੇ । ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਪੁष੍ਪ ਸ੍ਤਬਲੈਃ ਦ੍ਰੁਮੈਃ ਯੁਤੇ । ਵਨ ਉਤ੍ਤਮੇ ਵ੍ਯਾਲ ਮृਗ ਅਨੁਨਾਦਿਤੇ । ਤਥਾ ਵਿਜਹ੍ਰੁਃ ਸੁਸੁਖਮ੍ ਜਿਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ॥੨-੫੬-
ਉਸ ਵਧੀਆ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਨ ਤੇ ਪੰਛੀ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ, ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ, ਉਹ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਵਾਲੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਹੇ।
ਸੁਰਮ੍ਯਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਤੁ ਚਿਤ੍ਰ ਕੂਟਮ੍ । ਨਦੀਮ੍ ਚ ਤਾਮ੍ ਮਾਲ੍ਯਵਤੀਮ੍ ਸੁਤੀਰ੍ਥਾਮ੍ । ਨਨਨ੍ਦ ਹृष੍ਟਃ ਮृਗ ਪਕ੍ਸ਼ਿ ਜੁष੍ਟਾਮ੍ । ਜਹੌ ਚ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਪੁਰ ਵਿਪ੍ਰਵਾਸਾਤ੍ ॥੨-੫੬-
ਉਹ ਸੋਹਣੇ, ਰੰਗੀਲੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਲ੍ਯਵਤੀ ਨਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਨ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ, ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
thumb|ਸਪ੍ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਸਪ੍ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤਪੰਜਵਾਂ ਸਰਗ ਹੁਣ ਸੁਣੋ।
ਕਥਯਿਤ੍ਵਾ ਸੁਦੁਹ੍ਖ ਆਰ੍ਤਃ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚਿਰਮ੍ ਸਹ । ਰਾਮੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣ ਕੂਲਸ੍ਥੇ ਜਗਾਮ ਸ੍ਵ ਗृਹਮ੍ ਗੁਹਃ ॥੨-੫੭-
ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਰਾਮ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਭਰਦ੍ਵਾਜਾਭਿਗਮਨਮ੍ ਪ੍ਰਯਾਗੇ ਚ ਸਹਾਸਨਮ੍ । ਆਗਿਰੇਰ੍ਗਮਨਮ੍ ਤੇषਾਮ੍ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥੈਰਭਿਲਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ ॥੨-੫੭-
ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਜਾਣਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ।
ਅਨੁਜ੍ਞਾਤਃ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਅਥ ਯੋਜਯਿਤ੍ਵਾ ਹਯ ਉਤ੍ਤਮਾਨ੍ । ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਏਵ ਨਗਰੀਮ੍ ਪ੍ਰਯਯੌ ਗਾਢ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ ॥੨-੫੭-
ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਵਧੀਆ ਘੋੜੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ ਵਨਾਨਿ ਸੁਗਨ੍ਧੀਨਿ ਸਰਿਤਃ ਚ ਸਰਾਮ੍ਸਿ ਚ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨ੍ ਅਤਿਯਯੌ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍ ਗ੍ਰਾਮਾਣਿ ਨਗਰਾਣਿ ਚ ॥੨-੫੭-
ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।
ਤਤਃ ਸਾਯ ਅਹ੍ਨ ਸਮਯੇ ਤृਤੀਯੇ ਅਹਨਿ ਸਾਰਥਿਃ । ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਸਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਿਰਾਨਨ੍ਦਾਮ੍ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਹ ॥੨-੫੭-
ਫਿਰ, ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ, ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ।
ਸ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਮ੍ ਇਵ ਨਿਹ੍ਸ਼ਬ੍ਦਾਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਰਮ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ । ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਸ਼ੋਕ ਵੇਗ ਸਮਾਹਤਃ ॥੨-੫੭-
ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਚ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਸਗਜਾ ਸਾਸ਼੍ਵਾ ਸਜਨਾ ਸਜਨ ਅਧਿਪਾ । ਰਾਮ ਸਮ੍ਤਾਪ ਦੁਹ੍ਖੇਨ ਦਗ੍ਧਾ ਸ਼ੋਕ ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਪੁਰੀ ॥੨-੫੭-
ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ?
ਇਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ ਪਰਃ ਸੂਤਃ ਵਾਜਿਭਿਃ ਸ਼੍ਰੀਘ੍ਰਪਾਤਿਭਿਃ । ਨਗਰਦ੍ਵਾਰਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤ੍ਵਰਿਤਃ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਹ ॥੨-੫੭-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਜਲਦੀ ਜਾ ਵੜਿਆ।
ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਭਿਯਾਨ੍ਤਮ੍ ਤਮ੍ ਸ਼ਤਸ਼ੋ ਅਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ਕ੍ਵ ਰਾਮੈਤਿ ਪृਚ੍ਚਨ੍ਤਃ ਸੂਤਮ੍ ਅਭ੍ਯਦ੍ਰਵਨ੍ ਨਰਾਃ ॥੨-੫੭-
ਜਦ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਪੁੱਛਦੇ, 'ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?'
ਤੇषਾਮ੍ ਸ਼ਸ਼ਮ੍ਸ ਗਙ੍ਗਾਯਾਮ੍ ਅਹਮ੍ ਆਪृਚ੍ਚ੍ਯ ਰਾਘਵਮ੍ । ਅਨੁਜ੍ਞਾਤਃ ਨਿਵृਤ੍ਤਃ ਅਸ੍ਮਿ ਧਾਰ੍ਮਿਕੇਣ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ॥੨-੫੭-
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਗੰਗਾ ਤੇ ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।'
ਤੇ ਤੀਰ੍ਣਾਇਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਬਾष੍ਪ ਪੂਰ੍ਣ ਮੁਖਾ ਜਨਾਃ । ਅਹੋ ਧਿਗ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਹਾ ਰਾਮ ਇਤਿ ਚ ਚੁਕ੍ਰੁਸ਼ੁਃ ॥੨-੫੭-
ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, 'ਹਾਏ! ਅਫਸੋਸ!' ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਹਾਏ ਰਾਮ!' ਚੀਕਾਂ ਮਾਰੀ।