ਮਾ ਸ੍ਮ ਮਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਦੇਵੀ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਆਵਸੇਤ੍ । ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਇਤਏਵ ਤ੍ਵਮ੍ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ॥੨-੫੩-
ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ; ਤੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ।
ਅਹਮ੍ ਏਕੋ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਸੀਤਯਾ ਸਹ ਦਣ੍ਡਕਾਨ੍ । ਅਨਾਥਾਯਾ ਹਿ ਨਾਥਃ ਤ੍ਵਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯਾ ਭਵਿष੍ਯਸਿ ॥੨-੫੩-
ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਤੇ ਜੋ ਮਾਂ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣੀਂ।
ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰ ਕਰ੍ਮਾ ਹਿ ਕੈਕੇਯੀ ਦ੍ਵੇषਾਤ੍ ਅਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮ੍ ਆਚਰੇਤ੍ । ਪਰਿਦਦ੍ਯਾ ਹਿ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੇ ਭਰਤੇ ਮਮ ਮਾਤਰਮ੍ ॥੨-੫੩-
ਕੈਕੇਈ, ਨਫ਼ਰਤ ਵਿੱਚ, ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਨੂਨਮ੍ ਜਾਤਿ ਅਨ੍ਤਰੇ ਕਸ੍ਮਿਮ੍ਸ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਪੁਤ੍ਰੈਃ ਵਿਯੋਜਿਤਾਃ । ਜਨਨ੍ਯਾ ਮਮ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਤਤ੍ ਅਪਿ ਏਤਤ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥੨-੫੩-
ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ, ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਹੁਣ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਯਾ ਹਿ ਚਿਰ ਪੁष੍ਟੇਨ ਦੁਹ੍ਖ ਸਮ੍ਵਰ੍ਧਿਤੇਨ ਚ । ਵਿਪ੍ਰਾਯੁਜ੍ਯਤ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਫਲ ਕਾਲੇ ਧਿਗ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਮਾਮ੍ ॥੨-੫੩-
ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਉਹ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਇਨਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ; ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਮਾ ਸ੍ਮ ਸੀਮਨ੍ਤਿਨੀ ਕਾਚਿਜ੍ ਜਨਯੇਤ੍ ਪੁਤ੍ਰਮ੍ ਈਦृਸ਼ਮ੍ । ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਯੋ ਅਹਮ੍ ਅਮ੍ਬਾਯਾ ਦਦ੍ਮਿ ਸ਼ੋਕਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਮ੍ ॥੨-੫੩-
ਕਦੇ ਕੋਈ ਮਹਿਲਾ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜਣੇ, ਸਉਮਿਤ੍ਰੇ, ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਨ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ।
ਮਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾ ਸਾ ਮਤ੍ਤਃ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਸਾਰਿਕਾ । ਯਸ੍ਯਾਃ ਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਸ਼ੁਕ ਪਾਦਮ੍ ਅਰੇਰ੍ ਦਸ਼ ॥੨-੫੩-
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿ ਮਾਂ ਲਈ ਉਹ ਪਾਲਤੂ ਸਾਰਿਕਾ ਮੈਨੂੰੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੋਲ ਉਹ ਸੁਣਦੀ ਹੈ ਜਦ ਉਹ ਵੈਰੀ ਦੇ ਤੋਤੇ ਦੇ ਪੈਰ ਗਿਣਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੋਚਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਚ ਅਲ੍ਪ ਭਾਗ੍ਯਾਯਾ ਨ ਕਿਮ੍ਚਿਤ੍ ਉਪਕੁਰ੍ਵਤਾ । ਪੁਰ੍ਤ੍ਰੇਣ ਕਿਮ੍ ਅਪੁਤ੍ਰਾਯਾ ਮਯਾ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਅਰਿਮ੍ ਦਮ ॥੨-੫੩-
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਜਦ ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ, ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ?
ਅਲ੍ਪ ਭਾਗ੍ਯਾ ਹਿ ਮੇ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਰਹਿਤਾ ਮਯਾ । ਸ਼ੇਤੇ ਪਰਮ ਦੁਹ੍ਖ ਆਰ੍ਤਾ ਪਤਿਤਾ ਸ਼ੋਕ ਸਾਗਰੇ ॥੨-੫੩-
ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਗਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ।
ਏਕੋ ਹਿ ਅਹਮ੍ ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਚ ਪृਥਿਵੀਮ੍ ਚ ਅਪਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ । ਤਰੇਯਮ੍ ਇषੁਭਿਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਨਨੁ ਵੀਰ੍ਯਮ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ ॥੨-੫੩-
ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਸੱਚੀ ਵਿਰਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ।
ਅਧਰ੍ਮ ਭਯ ਭੀਤਃ ਚ ਪਰ ਲੋਕਸ੍ਯ ਚ ਅਨਘ । ਤੇਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਨ ਅਦ੍ਯ ਅਹਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਭਿषੇਚਯੇ ॥੨-੫੩-
ਅਧਰਮ ਦੇ ਡਰ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਭੈ ਕਰਕੇ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ।
ਏਤਤ੍ ਅਨ੍ਯਚ੍ ਚ ਕਰੁਣਮ੍ ਵਿਲਪ੍ਯ ਵਿਜਨੇ ਬਹੁ । ਅਸ਼੍ਰੁ ਪੂਰ੍ਣ ਮੁਖੋ ਰਾਮਃ ਨਿਸ਼ਿ ਤੂष੍ਣੀਮ੍ ਉਪਾਵਿਸ਼ਤ੍ ॥੨-੫੩-
ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਗੱਲਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਰੋ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੈਠ ਗਿਆ।
ਵਿਲਪ੍ਯ ਉਪਰਤਮ੍ ਰਾਮਮ੍ ਗਤ ਅਰ੍ਚਿषਮ੍ ਇਵ ਅਨਲਮ੍ । ਸਮੁਦ੍ਰਮ੍ ਇਵ ਨਿਰ੍ਵੇਗਮ੍ ਆਸ਼੍ਵਾਸਯਤ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ॥੨-੫੩-
ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਰੋਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਲੌ ਮਿਟ ਗਈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਜਿਸ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਡੀ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ।
ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ਅਦ੍ਯ ਪੁਰੀ ਰਾਮਾਯੋਧ੍ਯਾ ਯੁਧਿਨਾਮ੍ ਵਰ । ਨਿष੍ਪ੍ਰਭਾ ਤ੍ਵਯਿ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਗਤ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾ ਇਵ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ॥੨-੫੩-
ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਅੱਜ, ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਰਾ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।
ਨ ਏਤਤ੍ ਔਪਯਿਕਮ੍ ਰਾਮ ਯਦ੍ ਇਦਮ੍ ਪਰਿਤਪ੍ਯਸੇ । ਵਿषਾਦਯਸਿ ਸੀਤਾਮ੍ ਚ ਮਾਮ੍ ਚੈਵ ਪੁਰੁष ऋषਭ ॥੨-੫੩-
ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ, ਜੋ ਤੂੰ ਇੰਝ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ।
ਨ ਚ ਸੀਤਾ ਤ੍ਵਯਾ ਹੀਨਾ ਨ ਚ ਅਹਮ੍ ਅਪਿ ਰਾਘਵ । ਮੁਹੂਰ੍ਤਮ੍ ਅਪਿ ਜੀਵਾਵੋ ਜਲਾਨ੍ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਵ੍ ਇਵ ਉਦ੍ਧृਤੌ ॥੨-੫੩-
ਨਾ ਸੀਤਾ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਨਾ ਮੈਂ, ਰਾਘਵ, ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੀਆਂ।
ਨ ਹਿ ਤਾਤਮ੍ ਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਮ੍ ਨ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਮ੍ ਪਰਮ੍ ਤਪ । ਦ੍ਰष੍ਟੁਮ੍ ਇਚ੍ਚੇਯਮ੍ ਅਦ੍ਯ ਅਹਮ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮ੍ ਵਾ ਅਪਿ ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਨਾ ॥੨-੫੩-
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਜਾਂ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸੁਖਾਸੀਨੇ ਨਾਤਿਦੂਰੇ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤਾਮ੍ । ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੇ ਸੁਕृਤਾਮ੍ ਸ਼ਯ੍ਯਾਮ੍ ਭੇਜਾਤੇ ਧਰ੍ਮਵਤ੍ਸਲੌ ॥੨-੫੩-
ਉਹ ਦੋ ਧਰਮਵਾਨ ਭਰਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਨਿਆਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸੇਜ ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ।
ਸ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਸ੍ਯ ਉਤ੍ਤਮ ਪੁष੍ਕਲਮ੍ ਵਚੋ । ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਚ ਏਵਮ੍ ਵਨ ਵਾਸਮ੍ ਆਦਰਾਤ੍ । ਸਮਾਃ ਸਮਸ੍ਤਾ ਵਿਦਧੇ ਪਰਮ੍ ਤਪਃ । ਪ੍ਰਪਦ੍ਯ ਧਰ੍ਮਮ੍ ਸੁਚਿਰਾਯ ਰਾਘਵਃ ॥੨-੫੩-
ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਵਧੀਆ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਧਰਮ ਤੇ ਉੱਚ ਤਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਤਤਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਜਨੇ ਵਨੇ ਤਦਾ । ਮਹਾਬਲੌ ਰਾਘਵਵਮ੍ਸ਼ਵਰ੍ਧਨੌ । ਨ ਤੌ ਭਯਮ੍ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮਭ੍ਯੁਪੇਯਤੁ । ਰ੍ਯਥੈਵ ਸਿਮ੍ਹੌ ਗਿਰਿਸਾਨੁਗੋਚਰੌ ॥੨-੫੩-
ਉਸ ਸੁੰਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਘਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਕਿਸੇ ਡਰ ਜਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬੇਫਿਕਰ ਰਹੇ।
thumb|ਚਤੁਃਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਃਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਵੀਂ ਸੱਤ ਚੈਪਟਰ ਹੁਣ ਸੁਣੋ।
ਤੇ ਤੁ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਹਾ ਵृਕ੍ਸ਼ੌषਿਤ੍ਵਾ ਰਜਨੀਮ੍ ਸ਼ਿਵਾਮ੍ । ਵਿਮਲੇ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤੇ ਸੂਰ੍ਯੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਸ੍ਥਿਰੇ ॥੨-੫੪-
ਉਹ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਰਾਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਜਦ ਸਾਫ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਓਥੋਂ ਚਲ ਪਏ।
ਯਤ੍ਰ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗਨ੍ਗਾ ਯਮੁਨਾਮ੍ ਅਭਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਜਗ੍ਮੁਸ੍ ਤਮ੍ ਦੇਸ਼ਮ੍ ਉਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਵਿਗਾਹ੍ਯ ਸੁਮਹਦ੍ ਵਨਮ੍ ॥੨-੫੪-
ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਯਮੁਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਤੇ ਘਣਾ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ।
ਤੇ ਭੂਮਿਮ੍ ਆਗਾਨ੍ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਦੇਸ਼ਾਮਃ ਚ ਅਪਿ ਮਨੋ ਰਮਾਨ੍ । ਅਦृष੍ਟ ਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਃ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਃ ॥੨-੫੪-
ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥਾਂ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੇ ਗਏ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ।
ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ੇਮੇਣ ਗਚ੍ਚਨ੍ ਸ ਪਸ਼੍ਯਮਃ ਚ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਦ੍ਰੁਮਾਨ੍ । ਨਿਵृਤ੍ਤ ਮਾਤ੍ਰੇ ਦਿਵਸੇ ਰਾਮਃ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੫੪-
ਜਦ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਦਿਨ ਮੁਕਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਪ੍ਰਯਾਗਮ੍ ਅਭਿਤਃ ਪਸ਼੍ਯ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਧੂਮਮ੍ ਉਨ੍ਨਤਮ੍ । ਅਗ੍ਨੇਰ੍ ਭਗਵਤਃ ਕੇਤੁਮ੍ ਮਨ੍ਯੇ ਸਮ੍ਨਿਹਿਤਃ ਮੁਨਿਃ ॥੨-੫੪-
ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਹ ਉੱਚਾ ਧੂੰਆਂ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦਾ ਚਿਨ੍ਹ ਹੈ।
ਨੂਨਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮ ਸਮ੍ਭੇਦਮ੍ ਗਨ੍ਗਾ ਯਮੁਨਯੋਃ ਵਯਮ੍ । ਤਥਾ ਹਿ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਸ਼ਮ੍ਬ੍ਦੋ ਵਾਰਿਣਾ ਵਾਰਿ ਘਟ੍ਟਿਤਃ ॥੨-੫੪-
ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਦਾਰੂਣਿ ਪਰਿਭਿਨ੍ਨਾਨਿ ਵਨਜੈਃ ਉਪਜੀਵਿਭਿਃ । ਭਰਦ੍ਵਾਜ ਆਸ਼੍ਰਮੇ ਚ ਏਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਵਿਧਾ ਦ੍ਰੁਮਾਃ ॥੨-੫੪-
ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਲੱਕੜਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਧਨ੍ਵਿਨੌ ਤੌ ਸੁਖਮ੍ ਗਤ੍ਵਾ ਲਮ੍ਬਮਾਨੇ ਦਿਵਾ ਕਰੇ । ਗਨ੍ਗਾ ਯਮੁਨਯੋਹ੍ ਸਮ੍ਧੌ ਪ੍ਰਾਪਤੁਰ੍ ਨਿਲਯਮ੍ ਮੁਨੇਃ ॥੨-੫੪-
ਉਹ ਦੋ ਧਨੁਧਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਦਿਨ ਢਲਣ ਲੱਗਾ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਰਾਮਃ ਤੁ ਆਸ਼੍ਰਮਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਤ੍ਰਾਸਯਨ੍ ਮृਗ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਃ । ਗਤ੍ਵਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮ੍ ਅਧ੍ਵਾਨਮ੍ ਭਰਦ੍ਵਾਜਮ੍ ਉਪਾਗਮਤ੍ ॥੨-੫੪-
ਰਾਮ ਆਸ਼ਰਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਿਰਨ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।