ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਚਨਮ੍ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਥੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ੍Oऽਗ੍ਰਤਃ । ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ ਚ ਸੀਤਾਯਾ ਰਾਘਵੋ ਰਘਨਨ੍ਧਨਃ ॥੨-੫੨-
ਰਾਮ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਿਆ; ਫਿਰ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਿਆ।
ਗਤਮ੍ ਤੁ ਗਨ੍ਗਾ ਪਰ ਪਾਰਮ੍ ਆਸ਼ੁ । ਰਾਮਮ੍ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤਤਮ੍ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯ । ਅਧ੍ਵ ਪ੍ਰਕਰ੍षਾਤ੍ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤ ਦृष੍ਟਿਰ੍ । ਰ੍ਮੁਮੋਚ ਬਾष੍ਪਮ੍ ਵ੍ਯਥਿਤਃ ਤਪਸ੍ਵੀ ॥੨-੫੨-
ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ; ਪਰ ਰਸਤੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਤਪस्वੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅੰਸੂ ਵਹਾ ਬੈਠਾ।
ਸ ਲੋਕਪਾਲਪ੍ਰਤਿਮਪ੍ਰਭਾਵਵਾਮ੍ । ਸ੍ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਵਰਦੋ ਮਹਾਨਦੀਮ੍ । ਤਤਃ ਸਮृਦ੍ਧਾਨ੍ ਸ਼ੁਭਸਸ੍ਯਮਾਲਿਨਃ । ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਤ੍ਸਾਨ੍ ਮੁਦਿਤਾਨੁਪਾਗਮਤ੍ ॥੨-੫੨-
ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਫਸਲਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਬੱਝਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਤੌ ਤਤ੍ਰ ਹਤ੍ਵਾ ਚਤੁਰਃ ਮਹਾ ਮृਗਾਨ੍ । ਵਰਾਹਮ੍ ऋਸ਼੍ਯਮ੍ ਪृषਤਮ੍ ਮਹਾ ਰੁਰੁਮ੍ । ਆਦਾਯ ਮੇਧ੍ਯਮ੍ ਤ੍ਵਰਿਤਮ੍ ਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਿਤੌ। ਵਾਸਾਯ ਕਾਲੇ ਯਯਤੁਰ੍ ਵਨਃ ਪਤਿਮ੍ ॥੨-੫੨-
ਉਥੇ ਦੋਨੋਂ ਨੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ — ਸੂਅਰ, ਰਿਸ਼ਯ, ਚਿਤਕਬਰ ਹਿਰਨ ਤੇ ਵੱਡਾ ਰੁਰੂ — ਮਾਰ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ, ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਤੁਰਤ-ਤੁਰਤ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕੋਲ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ।
thumb|ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਪੰਜਵਾਂ-ਤਿੰਨਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਸ ਤਮ੍ ਵृਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸਮ੍ਧ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਵਾਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਮ੍ । ਰਾਮਃ ਰਮਯਤਾਮ੍ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੈਤਿ ਹ ਉਵਾਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਮ੍ ॥੨-੫੩-
ਉਹ ਉਸ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ — ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ — ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ।
ਅਦ੍ਯ ਇਯਮ੍ ਪ੍ਰਥਮਾ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ ਯਾਤਾ ਜਨ ਪਦਾਤ੍ ਬਹਿਃ । ਯਾ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਰਹਿਤਾ ਤਾਮ੍ ਨ ਉਤ੍ਕਣ੍ਠਿਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ ॥੨-੫੩-
ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ।
ਜਾਗਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਅਤਨ੍ਦ੍ਰਿਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਦ੍ਯ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਰਾਤ੍ਰਿषੁ । ਯੋਗ ਕ੍ਸ਼ੇਮਃ ਹਿ ਸੀਤਾਯਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਆਵਯੋਹ੍ ॥੨-੫੩-
ਅੱਜ ਤੋਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ; ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ।
ਰਾਤ੍ਰਿਮ੍ ਕਥਮ੍ਚਿਤ੍ ਏਵ ਇਮਾਮ੍ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਵਰ੍ਤਯਾਮਹੇ । ਉਪਾਵਰ੍ਤਾਮਹੇ ਭੂਮਾਵ੍ ਆਸ੍ਤੀਰ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਰ੍ਜਿਤੈਃ ॥੨-੫੩-
ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ, ਆਓ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਤ ਕੱਟੀਏ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪੱਤਿਆਂ-ਘਾਸ ਨਾਲ ਬਿਸਤਰਾ ਵਿਛਾ ਕੇ।
ਸ ਤੁ ਸਮ੍ਵਿਸ਼੍ਯ ਮੇਦਿਨ੍ਯਾਮ੍ ਮਹਾ ਅਰ੍ਹ ਸ਼ਯਨ ਉਚਿਤਃ । ਇਮਾਃ ਸੌਮਿਤ੍ਰਯੇ ਰਾਮਃ ਵ੍ਯਾਜਹਾਰ ਕਥਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ ॥੨-੫੩-
ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮਹਿੰਗੇ ਵਿਛੋਣੇ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ; ਰਾਮ ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ।
ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ਅਦ੍ਯ ਮਹਾ ਰਾਜੋ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ । ਕृਤ ਕਾਮਾ ਤੁ ਕੈਕੇਯੀ ਤੁष੍ਟਾ ਭਵਿਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਤਿ ॥੨-੫੩-
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਵਿਚ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਪਰ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸਾ ਹਿ ਦੇਵੀ ਮਹਾ ਰਾਜਮ੍ ਕੈਕੇਯੀ ਰਾਜ੍ਯ ਕਾਰਣਾਤ੍ । ਅਪਿ ਨ ਚ੍ਯਾਵਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭਰਤਮ੍ ਆਗਤਮ੍ ॥੨-੫੩-
ਕੈਕੇਈ, ਰਾਜ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰੇਗੀ।
ਅਨਾਥਃ ਚੈਵ ਵृਦ੍ਧਃ ਚ ਮਯਾ ਚੈਵ ਵਿਨਾਕृਤਃ । ਕਿਮ੍ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ਕਾਮ ਆਤ੍ਮਾ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਵਸ਼ਮ੍ ਆਗਤਃ ॥੨-੫੩-
ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?
ਇਦਮ੍ ਵ੍ਯਸਨਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯ ਰਾਜ੍ਞਃ ਚ ਮਤਿ ਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਕਾਮਏਵ ਅਰ੍ਧ ਧਰ੍ਮਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਗਰੀਯਾਨ੍ ਇਤਿ ਮੇ ਮਤਿਃ ॥੨-੫੩-
ਇਹ ਮੁਸੀਬਤ ਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਭਟਕੀ ਸੋਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਾ, ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕੋ ਹਿ ਅਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਅਪਿ ਪੁਮਾਨ੍ ਪ੍ਰਮਦਾਯਾਃ ਕृਤੇ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । ਚਨ੍ਦ ਅਨੁਵਰ੍ਤਿਨਮ੍ ਪੁਤ੍ਰਮ੍ ਤਾਤਃ ਮਾਮ੍ ਇਵ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ॥੨-੫੩-
ਕੌਣ, ਭਾਵੇਂ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ — ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦਾ ਸੀ — ਛੱਡ ਗਿਆ।
ਸੁਖੀ ਬਤ ਸਭਾਰ੍ਯਃ ਚ ਭਰਤਃ ਕੇਕਯੀ ਸੁਤਃ । ਮੁਦਿਤਾਨ੍ ਕੋਸਲਾਨ੍ ਏਕੋ ਯੋ ਭੋਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ ਅਧਿਰਾਜਵਤ੍ ॥੨-੫੩-
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਭਰਤ — ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ — ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ ਹੈ; ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਲਵੇਗਾ।
ਸ ਹਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਰਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਮੁਖਮ੍ ਏਕਮ੍ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਤਾਤੇ ਚ ਵਯਸਾ ਅਤੀਤੇ ਮਯਿ ਚ ਅਰਣ੍ਯਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤੇ ॥੨-੫੩-
ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕੋ ਚਿਹਰਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਅਰ੍ਥ ਧਰ੍ਮੌ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਯਃ ਕਾਮਮ੍ ਅਨੁਵਰ੍ਤਤੇ । ਏਵਮ੍ ਆਪਦ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮ੍ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥੋ ਯਥਾ ॥੨-੫੩-
ਜੋ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੋਇਆ।
ਮਨ੍ਯੇ ਦਸ਼ਰਥ ਅਨ੍ਤਾਯ ਮਮ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਨਾਯ ਚ । ਕੈਕੇਯੀ ਸੌਮ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਰਾਜ੍ਯਾਯ ਭਰਤਸ੍ਯ ਚ ॥੨-੫੩-
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਕਿ ਕੈਕੇਈ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਬਣਨ ਲਈ, ਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਈ ਹੈ।
ਅਪਿ ਇਦਾਨੀਮ੍ ਨ ਕੈਕੇਯੀ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਮਦ ਮੋਹਿਤਾ । ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਮ੍ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬਾਧੇਤ ਮਤ੍ ਕृਤੇ ॥੨-੫੩-
ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਤੰਗ ਨਾ ਕਰੇ।
ਮਾ ਸ੍ਮ ਮਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਦੇਵੀ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਆਵਸੇਤ੍ । ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਇਤਏਵ ਤ੍ਵਮ੍ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ॥੨-੫੩-
ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ; ਤੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ।
ਅਹਮ੍ ਏਕੋ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਸੀਤਯਾ ਸਹ ਦਣ੍ਡਕਾਨ੍ । ਅਨਾਥਾਯਾ ਹਿ ਨਾਥਃ ਤ੍ਵਮ੍ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯਾ ਭਵਿष੍ਯਸਿ ॥੨-੫੩-
ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਤੇ ਜੋ ਮਾਂ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣੀਂ।
ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰ ਕਰ੍ਮਾ ਹਿ ਕੈਕੇਯੀ ਦ੍ਵੇषਾਤ੍ ਅਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮ੍ ਆਚਰੇਤ੍ । ਪਰਿਦਦ੍ਯਾ ਹਿ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੇ ਭਰਤੇ ਮਮ ਮਾਤਰਮ੍ ॥੨-੫੩-
ਕੈਕੇਈ, ਨਫ਼ਰਤ ਵਿੱਚ, ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਨੂਨਮ੍ ਜਾਤਿ ਅਨ੍ਤਰੇ ਕਸ੍ਮਿਮ੍ਸ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਪੁਤ੍ਰੈਃ ਵਿਯੋਜਿਤਾਃ । ਜਨਨ੍ਯਾ ਮਮ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਤਤ੍ ਅਪਿ ਏਤਤ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥੨-੫੩-
ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ, ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਹੁਣ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਯਾ ਹਿ ਚਿਰ ਪੁष੍ਟੇਨ ਦੁਹ੍ਖ ਸਮ੍ਵਰ੍ਧਿਤੇਨ ਚ । ਵਿਪ੍ਰਾਯੁਜ੍ਯਤ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਫਲ ਕਾਲੇ ਧਿਗ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਮਾਮ੍ ॥੨-੫੩-
ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਉਹ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਇਨਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ; ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਮਾ ਸ੍ਮ ਸੀਮਨ੍ਤਿਨੀ ਕਾਚਿਜ੍ ਜਨਯੇਤ੍ ਪੁਤ੍ਰਮ੍ ਈਦृਸ਼ਮ੍ । ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਯੋ ਅਹਮ੍ ਅਮ੍ਬਾਯਾ ਦਦ੍ਮਿ ਸ਼ੋਕਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਮ੍ ॥੨-੫੩-
ਕਦੇ ਕੋਈ ਮਹਿਲਾ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜਣੇ, ਸਉਮਿਤ੍ਰੇ, ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਨ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ।
ਮਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾ ਸਾ ਮਤ੍ਤਃ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਸਾਰਿਕਾ । ਯਸ੍ਯਾਃ ਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਸ਼ੁਕ ਪਾਦਮ੍ ਅਰੇਰ੍ ਦਸ਼ ॥੨-੫੩-
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿ ਮਾਂ ਲਈ ਉਹ ਪਾਲਤੂ ਸਾਰਿਕਾ ਮੈਨੂੰੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੋਲ ਉਹ ਸੁਣਦੀ ਹੈ ਜਦ ਉਹ ਵੈਰੀ ਦੇ ਤੋਤੇ ਦੇ ਪੈਰ ਗਿਣਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੋਚਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਚ ਅਲ੍ਪ ਭਾਗ੍ਯਾਯਾ ਨ ਕਿਮ੍ਚਿਤ੍ ਉਪਕੁਰ੍ਵਤਾ । ਪੁਰ੍ਤ੍ਰੇਣ ਕਿਮ੍ ਅਪੁਤ੍ਰਾਯਾ ਮਯਾ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਅਰਿਮ੍ ਦਮ ॥੨-੫੩-
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਜਦ ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ, ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ?
ਅਲ੍ਪ ਭਾਗ੍ਯਾ ਹਿ ਮੇ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਰਹਿਤਾ ਮਯਾ । ਸ਼ੇਤੇ ਪਰਮ ਦੁਹ੍ਖ ਆਰ੍ਤਾ ਪਤਿਤਾ ਸ਼ੋਕ ਸਾਗਰੇ ॥੨-੫੩-
ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਗਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ।
ਏਕੋ ਹਿ ਅਹਮ੍ ਅਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ ਚ ਪृਥਿਵੀਮ੍ ਚ ਅਪਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ । ਤਰੇਯਮ੍ ਇषੁਭਿਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਨਨੁ ਵੀਰ੍ਯਮ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ ॥੨-੫੩-
ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਸੱਚੀ ਵਿਰਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ।