ਪਰਿਦੇਵਯਮਾਨਸ੍ਯ ਦੁਹ੍ਖ ਆਰ੍ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਤਿष੍ਠਤਃ ਰਾਜ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ਸਾ ਅਤ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ॥੨-੫੧-
ਜਦ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਥੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਤ ਵੀ ਲੰਘ ਗਈ।
ਤਥਾ ਹਿ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਬ੍ਰੁਵਤਿ ਪ੍ਰਜਾ ਹਿਤੇ । ਨਰ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਪੁਤ੍ਰੇ ਗੁਰੁ ਸੌਹृਦਾਤ੍ ਗੁਹਃ । ਮੁਮੋਚ ਬਾष੍ਪਮ੍ ਵ੍ਯਸਨ ਅਭਿਪੀਡਿਤਃ । ਜ੍ਵਰਾ ਆਤੁਰਃ ਨਾਗੈਵ ਵ੍ਯਥਾ ਆਤੁਰਃ ॥੨-੫੧-
ਜਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸੱਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਪੀੜਾ ਵਿਚ, ਅੰਸੂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।
thumb|ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਪਚਵੀਂ-ਦੂਜੀ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਭਾਤਾਯਾਮ੍ ਤੁ ਸ਼ਰ੍ਵਰ੍ਯਾਮ੍ ਪृਥੁ ਵृਕ੍ਸ਼ਾ ਮਹਾ ਯਸ਼ਾਃ । ਉਵਾਚ ਰਾਮਃ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਮ੍ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਮ੍ ਸ਼ੁਭ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥੨-੫੨-
ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋ ਗਈ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਹਣੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਭਾਸ੍ਕਰ ਉਦਯ ਕਾਲੋ ਅਯਮ੍ ਗਤਾ ਭਗਵਤੀ ਨਿਸ਼ਾ । ਅਸੌ ਸੁਕृष੍ਣੋ ਵਿਹਗਃ ਕੋਕਿਲਃ ਤਾਤ ਕੂਜਤਿ ॥੨-੫੨-
ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਤ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਵੇਖੋ, ਪਿਆਰੇ, ਕਾਲੀ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲਾ ਕੋਕਿਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਬਰ੍ਹਿਣਾਨਾਮ੍ ਚ ਨਿਰ੍ਘੋषਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਨਦਤਾਮ੍ ਵਨੇ । ਤਰਾਮ ਜਾਹ੍ਨਵੀਮ੍ ਸੌਮ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਮ੍ ਸਾਗਰਮ੍ ਗਮਾਮ੍ ॥੨-੫੨-
ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਪਿਆਰੇ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ ਜਾਹਨਵੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰੀਏ।
ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਰ੍ ਮਿਤ੍ਰ ਨਨ੍ਦਨਃ । ਗੁਹਮ੍ ਆਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯ ਸੂਤਮ੍ ਚ ਸੋ ਅਤਿष੍ਠਦ੍ ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ ਅਗ੍ਰਤਃ ॥੨-੫੨-
ਰਾਮ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੋ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਤੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ ਤੁ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਚਨਮ੍ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਯ ਚ । ਸ੍ਥਪਤਿਸ੍ਤੂਰ੍ਣਮਾਹੁਯ ਸਚਿਵਾਨਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੫੨-
ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਮੰਨ ਕੇ, ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਅਸ੍ਯ ਵਾਹਨਸਮ੍ਯੁਕ੍ਤਾਮ੍ ਕਰ੍ਣਗ੍ਰਾਹਵਤੀਮ੍ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ । ਸੁਪ੍ਰਤਾਰਾਮ੍ ਦृਢਾਮ੍ ਤੀਰ੍ਖੇ ਸ਼ੀਗ੍ਰਮ੍ ਨਾਵਮੁਪਾਹਰ ॥੨-੫੨-
ਇੱਕ ਚੰਗੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਨਾਵ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਹਨ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ ਤੇ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ।
ਤਮ੍ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਸਮਾਦੇਸ਼ਮ੍ ਗੁਹਾਮਾਤ੍ਯਗਣੋ ਮਹਾਨ੍ । ਉਪੋਹ੍ਯ ਰੁਚਿਰਾਮ੍ ਨਾਵਮ੍ ਗੁਹਾਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਦਯਤ੍ ॥੨-੫੨-
ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸੋਹਣੀ ਨਾਵ ਲਿਆ ਕੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
ਤਤਃ ਸਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਗੁਹੋ ਰਾਘਵਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਉਪਸ੍ਥਿਤੇਯਮ੍ ਨੌਰ੍ਦੇਵ ਭੂਯਃ ਕਿਮ੍ ਕਰਵਾਣਿ ਤੇ ॥੨-੫੨-
ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਪ੍ਰਭੂ, ਨੌਕਾ ਆ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਾਂ?"
ਤਵਾਮਰਸੁਤਪ੍ਰਖ੍ਯ ਤਰ੍ਤੁਮ੍ ਸਾਗਰਗਾਮ੍ ਨਦੀਮ੍ । ਨੌਰਿਯਮ੍ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਗ੍ਰ! ਤਾਮ੍ ਤ੍ਵਮਾਰੋਹ ਸੁਵ੍ਰਤ! ॥੨-੫੨-
ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਨੌਕਾ ਤੈਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾ।
ਅਥੋਵਾਚ ਮਹਾਤੇਜਾ ਰਾਮੋ ਗੁਹਮਿਦਮ੍ ਵਚਃ । ਕृਤਕਾਮੋऽਸ੍ਮਿ ਭਵਤਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਰੋਪ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ॥੨-੫੨-
ਤਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ; ਚਲ, ਜਲਦੀ ਨੌਕਾ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।"
ਤਤਃ ਕਲਾਪਾਨ੍ ਸਮ੍ਨਹ੍ਯ ਖਡ੍ਗੌ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਚ ਧਨ੍ਵਿਨੌ । ਜਗ੍ਮਤੁਰ੍ ਯੇਨ ਤੌ ਗਨ੍ਗਾਮ੍ ਸੀਤਯਾ ਸਹ ਰਾਘਵੌ ॥੨-੫੨-
ਫਿਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਤੂਣੀਆਂ ਬੰਨ ਕੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ।
ਰਾਮਮ੍ ਏਵ ਤੁ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਮ੍ ਉਪਗਮ੍ਯ ਵਿਨੀਤਵਤ੍ । ਕਿਮ੍ ਅਹਮ੍ ਕਰਵਾਣਿ ਇਤਿ ਸੂਤਃ ਪ੍ਰਾਨ੍ਜਲਿਰ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੫੨-
ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਰਥੀ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?"
ਤਤੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ਦਾਸ਼ਰਥਿਃ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਮ੍ । ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ ਕਰੇਣੋਤ੍ਤਮਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ । ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍ ਪੁਨਰੇਵ ਯਾਹਿ । ਰਾਜ੍ਞਃ ਸਕਾਸ਼ੇ ਭਵਚਾਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ॥੨-੫੨-
ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਛੁਹ ਕੇ, ਆਖਿਆ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਜਾ; ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੌਕਸ ਰਹੀਂ।"
ਨਿਵਰ੍ਤਸ੍ਵ ਇਤਿ ਉਵਾਚ ਏਨਮ੍ ਏਤਾਵਦ੍ਦ੍ ਹਿ ਕृਤਮ੍ ਮਮ । ਰਥਮ੍ ਵਿਹਾਯ ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਮ੍ ਤੁ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਮਹਾਵਨਮ੍ ॥੨-੫੨-
"ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾ," ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।"
ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਤੁ ਅਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਤਮ੍ ਅਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਆਰ੍ਤਃ ਸ ਸਾਰਥਿਃ । ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪੁਰੁष ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਮ੍ ਐਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕਮ੍ ਇਦਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੫੨-
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੁਖਸਤ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ:
ਨ ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਦਮ੍ ਲੋਕੇ ਪੁਰੁषੇਣ ਇਹ ਕੇਨਚਿਤ੍ । ਤਵ ਸਭ੍ਰਾਤृ ਭਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਵਦ੍ ਵਨੇ ॥੨-੫੨-
"ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ—ਭਰਾ ਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਮ ਬੰਦੇ ਵਾਂਗ ਰਹਿਣਾ।"
ਨ ਮਨ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਰ੍ਯੇ ਅਸ੍ਤਿ ਸ੍ਵਧੀਤੇ ਵਾ ਫਲ ਉਦਯਃ । ਮਾਰ੍ਦਵ ਆਰ੍ਜਵਯੋਃ ਵਾ ਅਪਿ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਚੇਦ੍ ਵ੍ਯਸਨਮ੍ ਆਗਤਮ੍ ॥੨-੫੨-
"ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਨਰਮਤਾ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜੇ ਤੂੰ ਇੰਨੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।"
ਸਹ ਰਾਘਵ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਚੈਵ ਵਨੇ ਵਸਨ੍ । ਤ੍ਵਮ੍ ਗਤਿਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ਵੀਰ ਤ੍ਰੀਮ੍ਲ੍ ਲੋਕਾਮ੍ਸ੍ ਤੁ ਜਯਨ੍ਨ੍ ਇਵ ॥੨-੫੨-
"ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ, ਮਾਨੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਏ।"
ਵਯਮ੍ ਖਲੁ ਹਤਾ ਰਾਮ ਯੇ ਤਯਾ ਅਪਿ ਉਪਵਨ੍ਚਿਤਾਃ । ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਵਸ਼ਮ੍ ਏष੍ਯਾਮਃ ਪਾਪਾਯਾ ਦੁਹ੍ਖ ਭਾਗਿਨਃ ॥੨-੫੨-
"ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਰਾਮਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ; ਹੁਣ ਪਾਪੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ।"
ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਨ੍ ਆਤ੍ਮ ਸਮਮ੍ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸਾਰਥਿਸ੍ ਤਦਾ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੁਰ ਗਤਮ੍ ਰਾਮਮ੍ ਦੁਹ੍ਖ ਆਰ੍ਤਃ ਰੁਰੁਦੇ ਚਿਰਮ੍ ॥੨-੫੨-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਰਥੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋਇਆ।
ਤਤਃ ਤੁ ਵਿਗਤੇ ਬਾष੍ਪੇ ਸੂਤਮ੍ ਸ੍ਪृष੍ਟ ਉਦਕਮ੍ ਸ਼ੁਚਿਮ੍ । ਰਾਮਃ ਤੁ ਮਧੁਰਮ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ ਉਵਾਚ ਤਮ੍ ॥੨-੫੨-
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਅੰਸੂ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਵਿਤਰਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੁਹ ਕੇ, ਸਾਫ ਰਥੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ।
ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੂਣਾਮ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਤੁਲ੍ਯਮ੍ ਸੁਹृਦਮ੍ ਨ ਉਪਲਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਯਥਾ ਦਸ਼ਰਥੋ ਰਾਜਾ ਮਾਮ੍ ਨ ਸ਼ੋਚੇਤ੍ ਤਥਾ ਕੁਰੁ ॥੨-੫੨-
"ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਤੂੰ ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਰੋਵੇ।"
ਸ਼ੋਕ ਉਪਹਤ ਚੇਤਾਃ ਚ ਵृਦ੍ਧਃ ਚ ਜਗਤੀ ਪਤਿਃ । ਕਾਮ ਭਾਰ ਅਵਸਨ੍ਨਃ ਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਏਤਤ੍ ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਤੇ ॥੨-੫੨-
"ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਤੇ ਵਧਾਪੇ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।"
ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਆਜ੍ਞਾਪਯੇਤ੍ ਕਿਮ੍ਚਿਤ੍ ਸ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਮਹੀ ਪਤਿਃ । ਕੈਕੇਯ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਮ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਤਤ੍ ਅਵਿਕਾਨ੍ਕ੍ਸ਼ਯਾ ॥੨-੫੨-
"ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਮਹੀਪਤਿ, ਜੋ ਕੁਝ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ ਆਖੇ, ਉਹ ਕੰਮ ਬਿਨਾ ਠੱਲੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।"
ਏਤਤ੍ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਹਿ ਰਾਜ੍ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਤਿ ਨਰ ਈਸ਼੍ਵਰਾਃ । ਯਦ੍ ਏषਾਮ੍ ਸਰ੍ਵ ਕृਤ੍ਯੇषੁ ਮਨੋ ਨ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਯਤੇ ॥੨-੫੨-
"ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਰਾਜੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ।"
ਯਦ੍ਯਥਾ ਸ ਮਹਾ ਰਾਜੋ ਨ ਅਲੀਕਮ੍ ਅਧਿਗਚ੍ਚਤਿ । ਨ ਚ ਤਾਮ੍ਯਤਿ ਦੁਹ੍ਖੇਨ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰ ਕੁਰੁ ਤਤ੍ ਤਥਾ ॥੨-੫੨-
ਜੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਦृष੍ਟ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਰਾਜਾਨਮ੍ ਵृਦ੍ਧਮ੍ ਆਰ੍ਯਮ੍ ਜਿਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ । ਬ੍ਰੂਯਾਃ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਭਿਵਾਦ੍ਯ ਏਵ ਮਮ ਹੇਤੋਰ੍ ਇਦਮ੍ ਵਚਃ ॥੨-੫੨-
ਰਾਜਾ ਜੋ ਵੱਡਾ, ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀਂ।