ਸ੍ਵਾਗਤਮ੍ ਤੇ ਮਹਾ ਬਾਹੋ ਤਵ ਇਯਮ੍ ਅਖਿਲਾ ਮਹੀ । ਵਯਮ੍ ਪ੍ਰੇष੍ਯਾ ਭਵਾਨ੍ ਭਰ੍ਤਾ ਸਾਧੁ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਾਧਿ ਨਃ ॥੨-੫੦-
ਤੁਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ! ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇਰੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਨੌਕਰ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਰਾਜ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਓ।
ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਮ੍ ਭੋਜ੍ਯਮ੍ ਚ ਪੇਯਮ੍ ਚ ਲੇਹ੍ਯਮ੍ ਚ ਇਦਮ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ਼ਯਨਾਨਿ ਚ ਮੁਖ੍ਯਾਨਿ ਵਾਜਿਨਾਮ੍ ਖਾਦਨਮ੍ ਚ ਤੇ ॥੨-੫੦-
ਇਹ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਖਾਣ-ਚਾਟਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਚੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੌਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਵੀ ਹੈ।
ਗੁਹਮ੍ ਏਵ ਬ੍ਰੁਵਾਣਮ੍ ਤਮ੍ ਰਾਘਵਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਹ ॥੨-੫੦-
ਜਦ ਗੁਹਾ ਐਸਾ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਰ੍ਚਿਤਾਃ ਚੈਵ ਹृष੍ਟਾਃ ਚ ਭਵਤਾ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਯਮ੍ । ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਭਿਗਮਾਚ੍ ਚੈਵ ਸ੍ਨੇਹ ਸਮ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਚ ॥੨-੫੦-
ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ—ਤੂੰ ਪੈਦਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
ਭੁਜਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਸਾਧੁ ਵृਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਪੀਡਯਨ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਦਿष੍ਟ੍ਯਾ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਗੁਹ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿਅਰੋਗਮ੍ ਸਹ ਬਾਨ੍ਧਵੈਃ ॥੨-੫੦-
ਰਾਮ ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਜਫ਼ੀ ਪਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਗੁਹਾ, ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਸੁਖੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।"
ਅਪਿ ਤੇ ਕੂਸ਼ਲਮ੍ ਰਾष੍ਟ੍ਰੇ ਮਿਤ੍ਰੇषੁ ਚ ਧਨੇषੁ ਚ । ਯਤ੍ ਤੁ ਇਦਮ੍ ਭਵਤਾ ਕਿਮ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਾ ਸਮੁਪਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਤਤ੍ ਅਨੁਜਾਨਾਮਿ ਨ ਹਿ ਵਰ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹੇ ॥੨-੫੦-
ਕੀ ਤੇਰੇ ਰਾਜ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਦਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
ਕੁਸ਼ ਚੀਰ ਅਜਿਨ ਧਰਮ੍ ਫਲ ਮੂਲ ਅਸ਼ਨਮ੍ ਚ ਮਾਮ੍ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਣਿਹਿਤਮ੍ ਧਰ੍ਮੇ ਤਾਪਸਮ੍ ਵਨ ਗੋਚਰਮ੍ ॥੨-੫੦-
ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਸਮਝ ਕਿ ਮੈਂ ਘਾਸ, ਛਾਲ ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨਦਾ ਹਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪਸੀ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ।
ਅਸ਼੍ਵਾਨਾਮ੍ ਖਾਦਨੇਨ ਅਹਮ੍ ਅਰ੍ਥੀ ਨ ਅਨ੍ਯੇਨ ਕੇਨਚਿਤ੍ । ਏਤਾਵਤਾ ਅਤ੍ਰ ਭਵਤਾ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਸੁਪੂਜਿਤਃ ॥੨-੫੦-
ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਚੰਗੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।
ਏਤੇ ਹਿ ਦਯਿਤਾ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪਿਤੁਰ੍ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯ ਮੇ । ਏਤੈਃ ਸੁਵਿਹਿਤੈਃ ਅਸ਼੍ਵੈਃ ਭਵਿष੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ ਅਰ੍ਚਿਤਃ ॥੨-੫੦-
ਇਹ ਘੋੜੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਜ਼ਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਂਗਾ।
ਅਸ਼੍ਵਾਨਾਮ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨਮ੍ ਚ ਖਾਦਨਮ੍ ਚੈਵ ਸੋ ਅਨ੍ਵਸ਼ਾਤ੍ । ਗੁਹਃ ਤਤ੍ਰ ਏਵ ਪੁਰੁषਾਮ੍ਸ੍ ਤ੍ਵਰਿਤਮ੍ ਦੀਯਤਾਮ੍ ਇਤਿ ॥੨-੫੦-
ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਾਰਾ ਜਲਦੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
ਤਤਃ ਚੀਰ ਉਤ੍ਤਰ ਆਸਨ੍ਗਃ ਸਮ੍ਧ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਵਾਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਮ੍ । ਜਲਮ੍ ਏਵ ਆਦਦੇ ਭੋਜ੍ਯਮ੍ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਨ ਆਹृਤਮ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥੨-੫੦-
ਫਿਰ, ਛਾਲ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਪੱਛਮੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਲਿਆਇਆ ਪਾਣੀ ਹੀ ਖਾਣ ਲਈ ਲਿਆ।
ਤਸ੍ਯ ਭੂਮੌ ਸ਼ਯਾਨਸ੍ਯ ਪਾਦੌ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ । ਸਭਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤਤਃ ਅਭ੍ਯੇਤ੍ਯ ਤਸ੍ਥੌ ਵृष੍ਕਮ੍ ਉਪਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ॥੨-੫੦-
ਜਦ ਰਾਮ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਗੁਹੋ ਅਪਿ ਸਹ ਸੂਤੇਨ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਮ੍ ਅਨੁਭਾषਯਨ੍ । ਅਨ੍ਵਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਤਤਃ ਰਾਮਮ੍ ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਧਨੁਰ੍ ਧਰਃ ॥੨-੫੦-
ਗੁਹਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ ਚੌਕਸ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ।
ਤਥਾ ਸ਼ਯਾਨਸ੍ਯ ਤਤਃ ਅਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ । ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੋ ਦਾਸ਼ਰਥੇਰ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਅਦृष੍ਟ ਦੁਹ੍ਖਸ੍ਯ ਸੁਖ ਉਚਿਤਸ੍ਯ ਸਾ । ਤਦਾ ਵ੍ਯਤੀਯਾਯ ਚਿਰੇਣ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ॥੨-੫੦-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਪਲਾ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ, ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੀਤ ਗਈ।
thumb|ਏਕਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸੁਣੋ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਵੰਜਾ ਸਰਗ।
ਤਮ੍ ਜਾਗ੍ਰਤਮ੍ ਅਦਮ੍ਭੇਨ ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ ਅਰ੍ਥਾਯ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਮ੍ । ਗੁਹਃ ਸਮ੍ਤਾਪ ਸਮ੍ਤਪ੍ਤਃ ਰਾਘਵਮ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੨-੫੧-
ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਗਦੇ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਰਾਘਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਯਮ੍ ਤਾਤ ਸੁਖਾ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਤ੍ਵਦ੍ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਉਪਕਲ੍ਪਿਤਾ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸ਼੍ਵਸਿਹਿ ਸਾਧ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾਮ੍ ਰਾਜ ਪੁਤ੍ਰ ਯਥਾ ਸੁਖਮ੍ ॥੨-੫੧-
ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਛੋਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ 'ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰਾਮ ਕਰ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਦੇ।
ਉਚਿਤਃ ਅਯਮ੍ ਜਨਃ ਸਰ੍ਵਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਨਾਮ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਸੁਖ ਉਚਿਤਃ । ਗੁਪ੍ਤਿ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਜਾਗਰਿष੍ਯਾਮਃ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਸ੍ਯ ਵਯਮ੍ ਨਿਸ਼ਾਮ੍ ॥੨-੫੧-
ਇਹ ਲੋਕ ਸਭ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਲਈ ਬਣਿਆ ਹੈਂ; ਅਸੀਂ ਕਾਕੁਤਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦੇ ਰਹਾਂਗੇ।
ਨ ਹਿ ਰਾਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਿਯਤਰਃ ਮਮ ਅਸ੍ਤਿ ਭੁਵਿ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਬ੍ਰਵੀਮ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਅਹਮ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਸਤ੍ਯੇਨ ਏਵ ਚ ਤੇ ਸ਼ਪੇ ॥੨-੫੧-
ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਅਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ ਆਸ਼ਮ੍ਸੇ ਲੋਕੇ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੁਮਹਦ੍ ਯਸ਼ਃ । ਧਰ੍ਮ ਅਵਾਪ੍ਤਿਮ੍ ਚ ਵਿਪੁਲਾਮ੍ ਅਰ੍ਥ ਅਵਾਪ੍ਤਿਮ੍ ਚ ਕੇਵਲਾਮ੍ ॥੨-੫੧-
ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ, ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਾਫ ਸੁਤਰੀ ਦੌਲਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਸੋ ਅਹਮ੍ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖਮ੍ ਰਾਮਮ੍ ਸ਼ਯਾਨਮ੍ ਸਹ ਸੀਤਯਾ । ਰਕ੍ਸ਼ਿष੍ਯਾਮਿ ਧਨੁष੍ ਪਾਣਿਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਜ੍ਞਾਤਿਭਿਃ ਸਹ ॥੨-੫੧-
ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵਿਛੋਨਾ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਚੌਂਕ-ਚੌਂਕ ਤੋਂ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗਾ।
ਨ ਹਿ ਮੇ ਅਵਿਦਿਤਮ੍ ਕਿਮ੍ਚਿਤ੍ ਵਨੇ ਅਸ੍ਮਿਮਃ ਚਰਤਃ ਸਦਾ । ਚਤੁਰ੍ ਅਨ੍ਗਮ੍ ਹਿ ਅਪਿ ਬਲਮ੍ ਸੁਮਹਤ੍ ਪ੍ਰਸਹੇਮਹਿ ॥੨-੫੧-
ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ; ਚਾਹੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ਤਮ੍ ਤਦਾ ਉਵਾਚ ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਾਃ ਤ੍ਵਯਾ ਅਨਘ । ਨ ਅਤ੍ਰ ਭੀਤਾ ਵਯਮ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਧਰ੍ਮਮ੍ ਏਵ ਅਨੁਪਸ਼੍ਯਤਾ ॥੨-੫੧-
ਤਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਤੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕਰਕੇ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ; ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਹੀ ਹੈ।'
ਕਥਮ੍ ਦਾਸ਼ਰਥੌ ਭੂਮੌ ਸ਼ਯਾਨੇ ਸਹ ਸੀਤਯਾ । ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਮਯਾ ਲਬ੍ਧੁਮ੍ ਜੀਵਿਤਮ੍ ਵਾ ਸੁਖਾਨਿ ਵਾ ॥੨-੫੧-
ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਸੁਖ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
ਯੋ ਨ ਦੇਵ ਅਸੁਰੈਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ਼ਕ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸਹਿਤੁਮ੍ ਯੁਧਿ । ਤਮ੍ ਪਸ਼੍ਯ ਸੁਖ ਸਮ੍ਵਿष੍ਟਮ੍ ਤृਣੇषੁ ਸਹ ਸੀਤਯਾ ॥੨-੫੧-
ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਘਾਹ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪਿਆ ਹੋਇਆ।
ਯੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰ ਤਪਸਾ ਲਬ੍ਧੋ ਵਿਵਿਧੈਃ ਚ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮੈਃ । ਏਕੋ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯ ਏष ਪੁਤ੍ਰਃ ਸਦृਸ਼ ਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥੨-੫੧-
ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ, ਤਪ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉੱਦਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਕਸ਼ਣ ਉੱਚੇ ਹਨ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤਃ ਰਾਜਾ ਨ ਚਿਰਮ੍ ਵਰ੍ਤਯਿष੍ਯਤਿ । ਵਿਧਵਾ ਮੇਦਿਨੀ ਨੂਨਮ੍ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥੨-੫੧-
ਇਸ ਦੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
ਵਿਨਦ੍ਯ ਸੁਮਹਾ ਨਾਦਮ੍ ਸ਼੍ਰਮੇਣ ਉਪਰਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ । ਨਿਰ੍ਘੋष ਉਪਰਤਮ੍ ਤਾਤ ਮਨ੍ਯੇ ਰਾਜ ਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ ॥੨-੫੧-
ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਥਕ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਪਿਆਰੇ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਮਹਲ ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚੈਵ ਰਾਜਾ ਚ ਤਥੈਵ ਜਨਨੀ ਮਮ । ਨ ਆਸ਼ਮ੍ਸੇ ਯਦਿ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀਮ੍ ਇਮਾਮ੍ ॥੨-੫੧-
ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੀਉਣਗੇ।
ਜੀਵੇਦ੍ ਅਪਿ ਹਿ ਮੇ ਮਾਤਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਸ੍ਯ ਅਨ੍ਵਵੇਕ੍ਸ਼ਯਾ । ਤਤ੍ ਦੁਹ੍ਖਮ੍ ਯਤ੍ ਤੁ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਵੀਰਸੂਰ੍ ਵਿਨਸ਼ਿष੍ਯਤਿ ॥੨-੫੧-
ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਜੀ ਲਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਕੌਸਲਿਆ, ਵੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਹ ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਹੈ।