ਪਾਦਪਾਃ ਪਰ੍ਵਤ ਅਗ੍ਰੇषੁ ਰਮਯਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਾਘਵਮ੍ । ਯਤ੍ਰ ਰਾਮਃ ਭਯਮ੍ ਨ ਅਤ੍ਰ ਨ ਅਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਪਰਾਭਵਃ ॥੨-੪੮-
ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਣਗੇ; ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਡਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਹਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਸ ਹਿ ਸ਼ੂਰਃ ਮਹਾ ਬਾਹੁਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯ ਚ । ਪੁਰਾ ਭਵਤਿ ਨੋ ਦੂਰਾਤ੍ ਅਨੁਗਚ੍ਚਾਮ ਰਾਘਵਮ੍ ॥੨-੪੮-
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ੂਰਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ; ਉਹ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਏ।
ਪਾਦਚ੍ ਚਾਯਾ ਸੁਖਾ ਭਰ੍ਤੁਸ੍ ਤਾਦृਸ਼ਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਸ ਹਿ ਨਾਥੋ ਜਨਸ੍ਯ ਅਸ੍ਯ ਸ ਗਤਿਃ ਸ ਪਰਾਯਣਮ੍ ॥੨-੪੮-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਛਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ; ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਖਾ, ਆਸਰਾ ਤੇ ਮਕਸਦ ਹੈ।
ਵਯਮ੍ ਪਰਿਚਰਿष੍ਯਾਮਃ ਸੀਤਾਮ੍ ਯੂਯਮ੍ ਤੁ ਰਾਘਵਮ੍ । ਇਤਿ ਪੌਰ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਭਰ੍ਤृऋਨ੍ ਦੁਹ੍ਖ ਆਰ੍ਤਾਃ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍ ॥੨-੪੮-
ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਯੁष੍ਮਾਕਮ੍ ਰਾਘਵੋ ਅਰਣ੍ਯੇ ਯੋਗ ਕ੍ਸ਼ੇਮਮ੍ ਵਿਧਾਸ੍ਯਤਿ । ਸੀਤਾ ਨਾਰੀ ਜਨਸ੍ਯ ਅਸ੍ਯ ਯੋਗ ਕ੍ਸ਼ੇਮਮ੍ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ॥੨-੪੮-
ਰਾਘਵ ਤੁਹਾਡੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੇਗਾ; ਸੀਤਾ, ਜੋ ਇਸ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ।
ਕੋ ਨ੍ਵ੍ ਅਨੇਨ ਅਪ੍ਰਤੀਤੇਨ ਸ ਉਤ੍ਕਣ੍ਠਿਤ ਜਨੇਨ ਚ । ਸਮ੍ਪ੍ਰੀਯੇਤ ਅਮਨੋਜ੍ਞੇਨ ਵਾਸੇਨ ਹृਤ ਚੇਤਸਾ ॥੨-੪੮-
ਇਸ ਠੰਢੇ, ਅਣਵਧਾਈ ਅਤੇ ਚਿੰਤਤ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮਨਾਂ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਕੌਣ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਯਦਿ ਚੇਦ੍ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਅਧਰ੍ਮ੍ਯਮ੍ ਅਨਾਥਵਤ੍ । ਨ ਹਿ ਨੋ ਜੀਵਿਤੇਨ ਅਰ੍ਥਃ ਕੁਤਃ ਪੁਤ੍ਰੈਃ ਕੁਤਃ ਧਨੈਃ ॥੨-੪੮-
ਜੇ ਕੈਕੇਈ ਅਧਰਮ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਖਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਜ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ, ਨਾ ਧਨ ਦਾ।
ਯਯਾ ਪੁਤ੍ਰਃ ਚ ਭਰ੍ਤਾ ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ ਕਾਰਣਾਤ੍ । ਕਮ੍ ਸਾ ਪਰਿਹਰੇਦ੍ ਅਨ੍ਯਮ੍ ਕੈਕੇਯੀ ਕੁਲ ਪਾਮ੍ਸਨੀ ॥੨-੪੮-
ਜੋ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਖਾਤਰ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ?
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਨ ਵਯਮ੍ ਰਾਜ੍ਯੇ ਭृਤਕਾ ਨਿਵਸੇਮਹਿ । ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਾ ਜਾਤੁ ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਃ ਪੁਤ੍ਰੈਃ ਅਪਿ ਸ਼ਪਾਮਹੇ ॥੨-੪੮-
ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਨੌਕਰ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ; ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਵੀ ਲਾਣਤ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ।
ਯਾ ਪੁਤ੍ਰਮ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਾਸਯਤਿ ਨਿਰ੍ਘृਣਾ । ਕਃ ਤਾਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸੁਖਮ੍ ਜੀਵੇਦ੍ ਅਧਰ੍ਮ੍ਯਾਮ੍ ਦੁष੍ਟ ਚਾਰਿਣੀਮ੍ ॥੨-੪੮-
ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਔਰਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੂਰ ਭੇਜਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਧਰਮੀ ਤੇ ਮੰਦਕਰਮੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਉਪਦ੍ਰੁਤਮਿਦਮ੍ ਸਰ੍ਵਮਨਾਲਮ੍ਬਮਨਾਯਕਮ੍ । ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਹਿ ਕृਤੇ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਵਿਨਾਸ਼ਮੁਪਯਾਸ੍ਯਤਿ ॥੨-੪੮-
ਸਭ ਕੁਝ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਬਿਨਾ ਨੇਤਾ ਦੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤੇ ਰਾਮੇ ਜੀਵਿष੍ਯਤਿ ਮਹੀ ਪਤਿਃ । ਮृਤੇ ਦਸ਼ਰਥੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਵਿਲੋਪਃ ਤਤ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ ॥੨-੪੮-
ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਜਾਣ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤਬਾਹੀ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।
ਤੇ ਵਿषਮ੍ ਪਿਬਤ ਆਲੋਡ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ੀਣ ਪੁਣ੍ਯਾਃ ਸੁਦੁਰ੍ਗਤਾਃ । ਰਾਘਵਮ੍ ਵਾ ਅਨੁਗਚ੍ਚਧ੍ਵਮ੍ ਅਸ਼੍ਰੁਤਿਮ੍ ਵਾ ਅਪਿ ਗਚ੍ਚਤ ॥੨-੪੮-
ਤੁਸੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਤੇ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਹੈ, ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵੋ; ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੋ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਗੁਮਨਾਮੀ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਓ।
ਮਿਥ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਤਃ ਰਾਮਃ ਸਭਾਰ੍ਯਃ ਸਹ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ । ਭਰਤੇ ਸਮ੍ਨਿषृष੍ਟਾਃ ਸ੍ਮਃ ਸੌਨਿਕੇ ਪਸ਼ਵੋ ਯਥਾ ॥੨-੪੮-
ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਝੂਠੀ ਵਨਵਾਸੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪੂਰ੍ਣਚਨ੍ਦ੍ਰਾਨਨਃ ਸ਼੍ਯਾਮੋ ਗੂਢਜਤ੍ਰੁਰਰਿਂਦਮਃ । ਆਜਾਨੁਬਾਹੁਃ ਪਦ੍ਮਾਕ੍ਸ਼ੋ ਰਾਮੋ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਨਪੂਰ੍ਵਜਃ ॥੨-੪੮-
ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਸਾਵਲਾ ਹੈ, ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨ ਰਾਤ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਗਲ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲੰਬੇ ਬਾਹਾਂ ਤੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ—
ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਭਾषੀ ਮਧੁਰਃ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਮਹਾਬਲਃ । ਸੌਮ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਲੋਕਸ੍ਯ ਚਨ੍ਦ੍ਰਵਤ੍ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥੨-੪੮-
ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ; ਸੁਭਾਵਿਕ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਮਨ ਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਨੂਨਮ੍ ਪੁਰੁषਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੋ ਮਤ੍ਤਮਾਤਙ੍ਗਵਿਕ੍ਰਮਃ । ਸ਼ੋਭਯੁਸ਼੍ਯਤ੍ਯਰਣ੍ਯਾਨਿ ਵਿਚਰਨ੍ ਸ ਮਹਾਰਥਃ ॥੨-੪੮-
ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਵੱਡਾ ਰਥੀ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਕਰੇਗਾ।
ਤਾਸ੍ਤਥਾ ਵਿਲਪਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਗਰੇ ਨਾਗਰਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ । ਚੁਕ੍ਰੁਸ਼ੁਰ੍ਦੁਃਖਸਮ੍ਤਪ੍ਤਾਮृਤ੍ਯੋਰਿਵ ਭਯਾਗਮੇ ॥੨-੪੮-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਵਿਚ, ਉਹ ਚੀਖ ਪਈਆਂ।
ਇਤ੍ਯੇਵ ਵਿਲਪਨ੍ਤੀਨਾਮ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮ੍ ਵੇਸ਼੍ਮਸੁ ਰਾਘਵਮ੍ । ਜਗਾਮਾਸ੍ਤਮ੍ ਦਿਨਕਰੋ ਰਜਨੀ ਚਾਭ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ॥੨-੪੮-
ਜਦ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰਾਘਵ ਲਈ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ।
ਨष੍ਟਜ੍ਵਲਨਸਮ੍ਪਾਤਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਧ੍ਯਾਯਸਤ੍ਕਥਾ । ਤਿਮਿਰੇਣਾਭਿਲਿਪ੍ਤੇਵ ਤਦਾ ਸਾ ਨਗਰੀ ਬਭੌ ॥੨-੪੮-
ਅੱਗਾਂ ਬੁਝ ਗਈਆਂ, ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਵਣਿਕ੍ਪਣ੍ਯਾ ਨष੍ਟਹਰ੍षਾ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਾ । ਅਯੋਧ੍ਯਾ ਨਗਰੀ ਚਾਸੀਨ੍ਨष੍ਟਤਾਰਮਿਵਾਮ੍ਬਰਮ੍ ॥੨-੪੮-
ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਖੁਸ਼ੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਆਸਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ; ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਤਾਰੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣ।
ਤਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਰਾਮ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਤੁਰਾ । ਯਥਾ ਸੁਤੇ ਭ੍ਰਾਤਰਿ ਵਾ ਵਿਵਾਸਿਤੇ । ਵਿਲਪ੍ਯ ਦੀਨਾ ਰੁਰੁਦੁਰ੍ ਵਿਚੇਤਸਃ । ਸੁਤੈਃ ਹਿ ਤਾਸਾਮ੍ ਅਧਿਕੋ ਹਿ ਸੋ ਅਭਵਤ੍ ॥੨-੪੮-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਲਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਤੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਹੇਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਰੋਈਆਂ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੀ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਗੀਤੋਤ੍ਸਵ ਨृਤ੍ਤਵਾਦਨਾ । ਵ੍ਯਪਾਸ੍ਤਹਰ੍षਾ ਪਿਹਿਤਾਪਣੋਦਯਾ । ਤਦਾ ਹ੍ਯਯੋਧ੍ਯਾ ਨਗਰੀ ਬਭੂਵ ਸਾ । ਮਹਾਰ੍ਣਵਃ ਸਮ੍ਕ੍ਸ਼ਪਿਤੋਦਕੋ ਯਥਾ ॥੨-੪੮-
ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਉਹ ਸਮੇਂ ਇੰਨੀ ਚੁਪ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਜਿਸਦੇ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਗੀਤ, ਮੇਲੇ, ਨੱਚ ਤੇ ਵਾਜਾ-ਗੀਤ ਸਭ ਠੰਢੇ ਪਏ ਹੋਏ, ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਟ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਇਤਿ ਵਾਲ੍ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣੇ ਆਦਿ ਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਅष੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਆਦਿ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਅਠਚਾਲੀਸਵਾਂ ਸਰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
thumb|ਨਵਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center]] ਰਾਮਃ ਅਪਿ ਰਾਤ੍ਰਿ ਸ਼ੇषੇਣ ਤੇਨ ਏਵ ਮਹਦ੍ ਅਨ੍ਤਰਮ੍ । ਜਗਾਮ ਪੁਰੁष ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਃ ਪਿਤੁਰ੍ ਆਜ੍ਞਾਮ੍ ਅਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ ॥੨-੪੯-
ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਰਾਤ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਡਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਗਏ।
ਤਥੈਵ ਗਚ੍ਚਤਃ ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਪਾਯਾਤ੍ ਰਜਨੀ ਸ਼ਿਵਾ । ਉਪਾਸ੍ਯ ਸ ਸ਼ਿਵਾਮ੍ ਸਮ੍ਧ੍ਯਾਮ੍ ਵਿषਯ ਅਨ੍ਤਮ੍ ਵ੍ਯਗਾਹਤ ॥੨-੪੯-
ਉਹ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ, ਚੰਗੀ ਰਾਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਵੇਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ।
ਗ੍ਰਾਮਾਨ੍ ਵਿਕृष੍ਟ ਸੀਮਾਨ੍ ਤਾਨ੍ ਪੁष੍ਪਿਤਾਨਿ ਵਨਾਨਿ ਚ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨ੍ ਅਤਿਯਯੌ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍ ਸ਼ਰੈਃ ਇਵ ਹਯ ਉਤ੍ਤਮੈਃ ॥੨-੪੯-
ਉਹ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਗਏ।
ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ ਵਾਚੋ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਮ੍ ਗ੍ਰਾਮ ਸਮ੍ਵਾਸ ਵਾਸਿਨਾਮ੍ । ਰਾਜਾਨਮ੍ ਧਿਗ੍ ਦਸ਼ਰਥਮ੍ ਕਾਮਸ੍ਯ ਵਸ਼ਮ੍ ਆਗਤਮ੍ ॥੨-੪੯-
ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ: 'ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।'
ਹਾ ਨृਸ਼ਮ੍ਸ ਅਦ੍ਯ ਕੈਕੇਯੀ ਪਾਪਾ ਪਾਪ ਅਨੁਬਨ੍ਧਿਨੀ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਸਮ੍ਭਿਨ੍ਨ ਮਰ੍ਯਾਦਾ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਵਰ੍ਤਤੇ ॥੨-੪੯-
'ਹਾਏ, ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤੇ ਪਾਪੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਪਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਨੇ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।'
ਯਾ ਪੁਤ੍ਰਮ੍ ਈਦृਸ਼ਮ੍ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਵਾਸਯਤਿ ਧਾਰ੍ਮਿਕਮ੍ । ਵਨ ਵਾਸੇ ਮਹਾ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਮ੍ ਸਾਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ਮ੍ ਅਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਮ੍ ॥੨-੪੯-
'ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਧਰਮੀਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ, ਦਇਆਲੂ ਤੇ ਚੁਸਤ ਹੈ, ਵਨ-ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਰਹੀ ਹੈ।'