ਸ ਸਂਤੀਰ੍ਯ ਮਹਾਬਾਹੁਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸ਼ਿਵਮਕਣ੍ਟਕਮ੍। ਪ੍ਰਾਪਦ੍ਯਤ ਮਹਾਮਾਰ੍ਗਮਭਯਂ ਭਯਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾਮ੍
ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਉਜਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਵੱਡਾ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਸਤਾ ਪਾਇਆ, ਜੋ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ।
ਮੋਹਨਾਰ੍ਥਂ ਤੁ ਪੌਰਾਣਾਂ ਸੂਤਂ ਰਾਮੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਵਚਃ। ਉਦਙ੍ਮੁਖਃ ਪ੍ਰਯਾਹਿ ਤ੍ਵਂ ਰਥਮਾਰੁਹ੍ਯ ਸਾਰਥੇ
ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੋੜੋ ਤੇ ਚੱਲੋ।'
ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਗਤ੍ਵਾ ਨਿਵਰ੍ਤਯ ਰਥਂ ਪੁਨਃ। ਯਥਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯੁਃ ਪੌਰਾ ਮਾਂ ਤਥਾ ਕੁਰੁ ਸਮਾਹਿਤਃ
'ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲ ਕੇ, ਰਥ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਮੋੜੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਾਗਰਿਕ ਮੇਰਾ ਰਸਤਾ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਣ; ਇਹ ਕੰਮ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰੋ।'
ਰਾਮਸ੍ਯ ਤੁ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤਥਾ ਚਕ੍ਰੇ ਚ ਸਾਰਥਿਃ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਮ੍ਯ ਚ ਰਾਮਸ੍ਯ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਦਯਤ੍
ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਐਸਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਥ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ।
ਤੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਤੁ ਰਥਂ ਸਮਾਸ੍ਥਿਤੌ ਤਦਾ ਸਸੀਤੌ ਰਘੁਵਂਸ਼ਵਰ੍ਧਨੌ। ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਮਾਸ ਤਤਸ੍ਤੁਰਂਗਮਾਨ੍ ਸ ਸਾਰਥਿਰ੍ਯੇਨ ਪਥਾ ਤਪੋਵਨਮ੍
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਸਿਤਾ ਸਮੇਤ, ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਤੇ ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਪੋਵਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਾਇਆ।
ਤਤਃ ਸਮਾਸ੍ਥਾਯ ਰਥਂ ਮਹਾਰਥਃ ਸਸਾਰਥਿਰ੍ਦਾਸ਼ਰਥਿਰ੍ਵਨਂ ਯਯੌ। ਉਦਙ੍ਮੁਖਂ ਤਂ ਤੁ ਰਥਂ ਚਕਾਰ ਪ੍ਰਯਾਣਮਾਙ੍ਗਲ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਮਹਾਬਲੀ ਦਾਸਰਥੀ, ਸਾਰਥੀ ਨਾਲ, ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ; ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖੇ।
thumb|ਸਪ੍ਤਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਸਪ੍ਤਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤਚਤਵਾਰੀਸਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਪ੍ਰਭਾਤਾਯਾਂ ਤੁ ਸ਼ਰ੍ਵਰ੍ਯਾਂ ਪੌਰਾਸ੍ਤੇ ਰਾਘਵਂ ਵਿਨਾ। ਸ਼ੋਕੋਪਹਤਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟਾ ਬਭੂਵੁਰ੍ਹਤਚੇਤਸਃ
ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉਹ ਨਾਗਰਿਕ ਗਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਸ਼ੋਕਜਾਸ਼੍ਰੁਪਰਿਦ੍ਯੂਨਾ ਵੀਕ੍ਸ਼ਮਾਣਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ। ਆਲੋਕਮਪਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਦੁਃਖਿਤਾਃ
ਗਮ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੱਕਦੇ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ।
ਤੇ ਵਿषਾਦਾਰ੍ਤਵਦਨਾ ਰਹਿਤਾਸ੍ਤੇਨ ਧੀਮਤਾ। ਕृਪਣਾਃ ਕਰੁਣਾ ਵਾਚੋ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਮਨੀषਿਣਃ
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਗਮ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮਝਦਾਰ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਦਇਆਲੂ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ।
ਧਿਗਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਤਾਂ ਯਯਾਪਹਤਚੇਤਸਃ। ਨਾਦ੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਾਮਹੇ ਰਾਮਂ ਪृਥੂਰਸ੍ਕਂ ਮਹਾਭੁਜਮ੍
ਉਹ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਵੇ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖੋ ਲੈਂਦੀ ਹੈ! ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ, ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।
ਕਥਂ ਰਾਮੋ ਮਹਾਬਾਹੁਃ ਸ ਤਥਾਵਿਤਥਕ੍ਰਿਯਃ। ਭਕ੍ਤਂ ਜਨਮਭਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਪ੍ਰਵਾਸਂ ਤਾਪਸੋ ਗਤਃ
ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ, ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਤੇ ਖੜਾ, ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪਸੀ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ?
ਯੋ ਨਃ ਸਦਾ ਪਾਲਯਤਿ ਪਿਤਾ ਪੁਤ੍ਰਾਨਿਵੌਰਸਾਨ੍। ਕਥਂ ਰਘੂਣਾਂ ਸ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਨੋ ਵਿਪਿਨਂ ਗਤਃ
ਜੋ ਸਾਡੀ ਸਦਾ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਕਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ?
ਇਹੈਵ ਨਿਧਨਂ ਯਾਮ ਮਹਾਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਵਾ। ਰਾਮੇਣ ਰਹਿਤਾਨਾਂ ਨੋ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਜੀਵਿਤਂ ਹਿਤਮ੍
ਆਓ ਇਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਰਸਤਾ ਪਕੜੀਏ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਜੀਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?
ਸਨ੍ਤਿ ਸ਼ੁष੍ਕਾਣਿ ਕਾष੍ਠਾਨਿ ਪ੍ਰਭੂਤਾਨਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ। ਤੈਃ ਪ੍ਰਜ੍ਵਾਲ੍ਯ ਚਿਤਾਂ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਾਮੋऽਥਵਾ ਵਯਮ੍
ਇੱਥੇ ਕਾਫੀ ਸੁੱਕਾ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਬਹੁਤ; ਆਓ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਚਿਤਾ ਸਾੜੀਏ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਈਏ, ਜਾਂ—
ਕਿਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮੋ ਮਹਾਬਾਹੁਰਨਸੂਯਃ ਪ੍ਰਿਯਂਵਦਃ। ਨੀਤਃ ਸ ਰਾਘਵੋऽਸ੍ਮਾਭਿਰਿਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਕਥਂ ਕ੍ਸ਼ਮਮ੍
ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂਗੇ? ਕਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, 'ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਲੈ ਗਏ'?
ਸਾ ਨੂਨਂ ਨਗਰੀ ਦੀਨਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾਸ੍ਮਾਨ੍ ਰਾਘਵਂ ਵਿਨਾ। ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਨਿਰਾਨਨ੍ਦਾ ਸਸ੍ਤ੍ਰੀਬਾਲਵਯੋऽਧਿਕਾ
ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਦ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ।
ਨਿਰ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤੇਨ ਵੀਰੇਣ ਸਹ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ। ਵਿਹੀਨਾਸ੍ਤੇਨ ਚ ਪੁਨਃ ਕਥਂ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ ਤਾਂ ਪੁਰੀਮ੍
ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਵੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲੇ, ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗੇ?
ਇਤੀਵ ਬਹੁਧਾ ਵਾਚੋ ਬਾਹੁਮੁਦ੍ਯਮ੍ਯ ਤੇ ਜਨਾਃ। ਵਿਲਪਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਦੁਃਖਾਰ੍ਤਾ ਹृਤਵਤ੍ਸਾ ਇਵਾਗ੍ਰ੍ਯਗਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਊਆਂ ਆਪਣੇ ਵੱਛਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣ।
ਤਤੋ ਮਾਰ੍ਗਾਨੁਸਾਰੇਣ ਗਤ੍ਵਾ ਕਿਂਚਿਤ੍ ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਮਾਰ੍ਗਨਾਸ਼ਾਦ੍ ਵਿषਾਦੇਨ ਮਹਤਾ ਸਮਭਿਪ੍ਲੁਤਾਃ
ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਕੁਝ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ, ਰਸਤਾ ਗੁਆ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।
ਰਥਮਾਰ੍ਗਾਨੁਸਾਰੇਣ ਨ੍ਯਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਮਨਸ੍ਵਿਨਃ। ਕਿਮਿਦਂ ਕਿਂ ਕਰਿष੍ਯਾਮੋ ਦੈਵੇਨੋਪਹਤਾ ਇਤਿ
ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਚਵਾਂ ਲੋਕ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ, ਕਹਿੰਦੇ, 'ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ? ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?'
ਤਦਾ ਯਥਾਗਤੇਨੈਵ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਚੇਤਸਃ। ਅਯੋਧ੍ਯਾਮਗਮਨ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਪੁਰੀਂ ਵ੍ਯਥਿਤਸਜ੍ਜਨਾਮ੍
ਫਿਰ, ਜਿਹੜੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਆਏ ਸਨ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਤੇ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਅਯੋਧਿਆ, ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।
ਆਲੋਕ੍ਯ ਨਗਰੀਂ ਤਾਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ਯਵ੍ਯਾਕੁਲਮਾਨਸਾਃ। ਆਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤ ਤੇऽਸ਼੍ਰੂਣਿ ਨਯਨੈਃ ਸ਼ੋਕਪੀਡਿਤੈਃ
ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਖੋਹ ਦਾ ਦੁਖ, ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗਮ ਦੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਏषਾ ਰਾਮੇਣ ਨਗਰੀ ਰਹਿਤਾ ਨਾਤਿਸ਼ੋਭਤੇ। ਆਪਗਾ ਗਰੁਡੇਨੇਵ ਹ੍ਰਦਾਦੁਦ੍ਧृਤਪਨ੍ਨਗਾ
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਜਲ-ਤਲ ਤੋਂ ਸੱਪ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਨਦੀ ਸੁੰਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਹੀਨਮਿਵਾਕਾਸ਼ਂ ਤੋਯਹੀਨਮਿਵਾਰ੍ਣਵਮ੍। ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਨਿਹਤਾਨਨ੍ਦਂ ਨਗਰਂ ਤੇ ਵਿਚੇਤਸਃ
ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਲੋਕ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਦੇ, ਮਨ ਉਲਝੇ ਹੋਏ।
ਤੇ ਤਾਨਿ ਵੇਸ਼੍ਮਾਨਿ ਮਹਾਧਨਾਨਿ ਦੁਃਖੇਨ ਦੁਃਖੋਪਹਤਾ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਃ। ਨੈਵ ਪ੍ਰਜਗ੍ਮੁਃ ਸ੍ਵਜਨਂ ਪਰਂ ਵਾ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਾਃ ਪ੍ਰਵਿਨष੍ਟਹਰ੍षਾਃ
ਉਹ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਗਮ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੇ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਤੱਕਦੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਆ ਚੁੱਕੀ।
thumb| ਅष੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਤੇषਾਮੇਵਮ੍ ਵਿष੍ਣ੍ਣਾਨਾਮ੍ਪੀਡਿਤਾਨਾਮਤੀਵ ਚ । ਬਾष੍ਪਵਿਪ੍ਲੁਤਨੇਤ੍ਰਾਣਾਮ੍ ਸਸ਼ੋਕਾਨਾਮ੍ ਮੁਮੂਰ੍षਯਾ ॥੨-੪੮-
ਉਹ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਮਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਹੋਏ।
ਅਨੁਗਮ੍ਯ ਨਿਵृਤ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਰਾਮਮ੍ ਨਗਰ ਵਾਸਿਨਾਮ੍ । ਉਦ੍ਗਤਾਨਿ ਇਵ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਬਭੂਵੁਰ੍ ਅਮਨਸ੍ਵਿਨਾਮ੍ ॥੨-੪੮-
ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਛੋਂ ਪਿਛਾ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਇੰਝ ਲੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸ੍ਵਮ੍ ਸ੍ਵਮ੍ ਨਿਲਯਮ੍ ਆਗਮ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰ ਦਾਰੈਃ ਸਮਾਵृਤਾਃ । ਅਸ਼੍ਰੂਣਿ ਮੁਮੁਚੁਃ ਸਰ੍ਵੇ ਬਾष੍ਪੇਣ ਪਿਹਿਤ ਆਨਨਾਃ ॥੨-੪੮-
ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਭ ਨੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਏ।
ਨ ਚ ਆਹृष੍ਯਨ੍ ਨ ਚ ਅਮੋਦਨ੍ ਵਣਿਜੋ ਨ ਪ੍ਰਸਾਰਯਨ੍ । ਨ ਚ ਅਸ਼ੋਭਨ੍ਤ ਪਣ੍ਯਾਨਿ ਨ ਅਪਚਨ੍ ਗृਹ ਮੇਧਿਨਃ ॥੨-੪੮-
ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵੀ ਸੁਹਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਘਰ-ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਭੋਜਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ।