ਨ ਤ੍ਵਾਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਸਾਧੁ ਮਾਂ ਪਾਣਿਨਾ ਸ੍ਪृਸ਼। ਰਾਮਂ ਮੇऽਨੁਗਤਾ ਦृष੍ਟਿਰਦ੍ਯਾਪਿ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਅਜੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜਦੀ ਨਹੀਂ।
ਤਂ ਰਾਮਮੇਵਾਨੁਵਿਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਤਂ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਦੇਵੀ ਸ਼ਯਨੇ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਮ੍। ਉਪੋਪਵਿਸ਼੍ਯਾਧਿਕਮਾਰ੍ਤਰੂਪਾ ਵਿਨਿਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤਂ ਵਿਲਲਾਪ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਮ੍
ਰਾਣੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੇਜ 'ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ, ਵਧੇਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋਈ, ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਕਠਨ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ।
thumb|ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਇਹ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਚੁਨਤਾਲੀਸਵਾਂ ਸਰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤਃ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸ਼ਯਨੇ ਸਨ੍ਨਂ ਸ਼ੋਕੇਨ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍। ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤਾ ਤਮੁਵਾਚ ਮਹੀਪਤਿਮ੍
ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਈ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰ 'ਤੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਮਹੀਪ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਰਾਘਵੇ ਨਰਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੇ ਵਿषਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਹਿਜਿਹ੍ਮਗਾ। ਵਿਚਰਿष੍ਯਤਿ ਕੈਕੇਯੀ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੇਵ ਹਿ ਪਨ੍ਨਗੀ
ਮਰਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ, ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ ਰਾਘਵ ਤੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਕੱਢ ਕੇ, ਵਕਰੀ ਚਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਅਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵਾਸ੍ਯ ਰਾਮਂ ਸੁਭਗਾ ਲਬ੍ਧਕਾਮਾ ਸਮਾਹਿਤਾ। ਤ੍ਰਾਸਯਿष੍ਯਤਿ ਮਾਂ ਭੂਯੋ ਦੁष੍ਟਾਹਿਰਿਵ ਵੇਸ਼੍ਮਨਿ
ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਕਰੂ ਸਤਰੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕੀ, ਘਰ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਡਰਾਏਗੀ।
ਅਥਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਗਰੇ ਰਾਮਸ਼੍ਚਰਨ੍ ਭੈਕ੍ਸ਼ਂ ਗृਹੇ ਵਸੇਤ੍। ਕਾਮਕਾਰੋ ਵਰਂ ਦਾਤੁਮਪਿ ਦਾਸਂ ਮਮਾਤ੍ਮਜਮ੍
ਹੁਣ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਾਮ ਘਰ-ਘਰ ਭਿੱਖ ਮੰਗੇਗਾ; ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਸ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦੇਵੇਂ।
ਪਾਤਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਰਾਮਂ ਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ ਯਥੇष੍ਟਤਃ। ਪ੍ਰਵਿਦ੍ਧੋ ਰਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਭਾਗਃ ਪਰ੍ਵਣੀਵਾਹਿਤਾਗ੍ਨਿਨਾ
ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਯਜਨ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਨਾਗਰਾਜਗਤਿਰ੍ਵੀਰੋ ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ਧਨੁਰ੍ਧਰਃ। ਵਨਮਾਵਿਸ਼ਤੇ ਨੂਨਂ ਸਭਾਰ੍ਯਃ ਸਹਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ
ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਧਾਰੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵਨੇ ਤ੍ਵਦृष੍ਟਦੁਃਖਾਨਾਂ ਕੈਕੇਯ੍ਯਨੁਮਤੇ ਤ੍ਵਯਾ। ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਨਾਂ ਵਨਵਾਸਾਯ ਕਾਨ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੇ ਤੇਰੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਤਕ ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਥੇ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇਗੀ?
ਤੇ ਰਤ੍ਨਹੀਨਾਸ੍ਤਰੁਣਾਃ ਫਲਕਾਲੇ ਵਿਵਾਸਿਤਾਃ। ਕਥਂ ਵਤ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਕृਪਣਾਃ ਫਲਮੂਲੈਃ ਕृਤਾਸ਼ਨਾਃ
ਮਾਲ-ਧਨ ਤੋਂ ਵੰਜੇ, ਨੌਜਵਾਨ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜੇ, ਉਹ ਬੇਚਾਰੇ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਣਗੇ?
ਅਪੀਦਾਨੀਂ ਸ ਕਾਲਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਮ ਸ਼ੋਕਕ੍ਸ਼ਯਃ ਸ਼ਿਵਃ। ਸਹਭਾਰ੍ਯਂ ਸਹ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਪਸ਼੍ਯੇਯਮਿਹ ਰਾਘਵਮ੍
ਕਾਸ਼ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵੈਵੋਪਸ੍ਥਿਤੌ ਵੀਰੌ ਕਦਾਯੋਧ੍ਯਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ। ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀ ਹृष੍ਟਜਨਾ ਸੂਚ੍ਛ੍ਰਿਤਧ੍ਵਜਮਾਲਿਨੀ
ਕਦੋਂ ਅਯੋਧਿਆ, ਦੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁੜ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ, ਤੇ ਝੰਡੇ ਉੱਚੇ ਲਹਿਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ?
ਕਦਾ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਵਰਣ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਨਰਾਗਤੌ। ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਪੁਰੀ ਹृष੍ਟਾ ਸਮੁਦ੍ਰ ਇਵ ਪਰ੍ਵਣਿ
ਕਦੋਂ, ਉਹ ਮਰਦ-ਸ਼ੇਰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਚਾਂਦ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ?
ਕਦਾਯੋਧ੍ਯਾਂ ਮਹਾਬਾਹੁਃ ਪੁਰੀਂ ਵੀਰਃ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ। ਪੁਰਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਰਥੇ ਸੀਤਾਂ ਵृषਭੋ ਗੋਵਧੂਮਿਵ
ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਰਥ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਢੂਆਂ ਨਾਲ?
ਕਦਾ ਪ੍ਰਾਣਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਰਾਜਮਾਰ੍ਗੇ ਮਮਾਤ੍ਮਜੌ। ਲਾਜੈਰਵਕਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਾਵਰਿਂਦਮੌ
ਕਦੋਂ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਲਾਜ (ਭੁੰਨਿਆ ਅਨਾਜ) ਵੰਞਣਗੇ?
ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤੌ ਕਦਾਯੋਧ੍ਯਾਂ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼ੁਭਕੁਣ੍ਡਲੌ। ਉਦਗ੍ਰਾਯੁਧਨਿਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੌ ਸਸ਼ृਙ੍ਗਾਵਿਵ ਪਰ੍ਵਤੌ
ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਉੱਚੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਦੇ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ?
ਕਦਾ ਸੁਮਨਸਃ ਕਨ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਨਾਂ ਫਲਾਨਿ ਚ। ਪ੍ਰਦਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਃ ਪੁਰੀਂ ਹृष੍ਟਾਃ ਕਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍
ਕਦੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਖੁਸ਼ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਰੀਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਆਉਣਗੇ?
ਕਦਾ ਪਰਿਣਤੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਯਸਾ ਚਾਮਰਪ੍ਰਭਾਃ। ਅਭ੍ਯੁਪੈष੍ਯਤਿ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਸੁਵਰ੍ष ਇਵ ਲਾਲਯਨ੍
ਕਦੋਂ ਧਰਮ ਵਾਲਾ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪੱਕਾ, ਬਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਚੰਗੀ ਰੁੱਤ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਮੁੜ ਆਵੇਗਾ?
ਨਿਃਸਂਸ਼ਯਂ ਮਯਾ ਮਨ੍ਯੇ ਪੁਰਾ ਵੀਰ ਕਦਰ੍ਯਯਾ। ਪਾਤੁਕਾਮੇषੁ ਵਤ੍ਸੇषੁ ਮਾਤॄਣਾਂ ਸ਼ਾਤਿਤਾਃ ਸ੍ਤਨਾਃ
ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਮੈਂ ਮੰਨਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਕੰਜੂਸ ਔਰਤ ਕਰਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਤਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ 'ਤੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਸਾਹਂ ਗੌਰਿਵ ਸਿਂਹੇਨ ਵਿਵਤ੍ਸਾ ਵਤ੍ਸਲਾ ਕृਤਾ। ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਬਾਲਵਤ੍ਸੇਵ ਗੌਰ੍ਬਲਾਤ੍
ਮੈਂ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦਾ ਬੱਝਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਛੀਨ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੇਸਹਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਮੈਂ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਬੇਬਸ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ।
ਨਹਿ ਤਾਵਦ੍ਗੁਣੈਰ੍ਜੁष੍ਟਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ਾਰਦਮ੍। ਏਕਪੁਤ੍ਰਾ ਵਿਨਾ ਪੁਤ੍ਰਮਹਂ ਜੀਵਿਤੁਮੁਤ੍ਸਹੇ
ਮੇਰਾ ਇਕੋ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?
ਨ ਹਿ ਮੇ ਜੀਵਿਤੇ ਕਿਂਚਿਤ੍ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਿਹ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ। ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਿਯਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਂ ਚ ਮਹਾਬਲਮ੍
ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੋਈ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਹੀ।
ਅਯਂ ਹਿ ਮਾਂ ਦੀਪਯਤੇऽਦ੍ਯ ਵਹ੍ਨਿ- ਸ੍ਤਨੂਜਸ਼ੋਕਪ੍ਰਭਵੋ ਮਹਾਹਿਤਃ। ਮਹੀਮਿਮਾਂ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰੁਤ੍ਤਮਪ੍ਰਭੋ ਯਥਾ ਨਿਦਾਘੇ ਭਗਵਾਨ੍ ਦਿਵਾਕਰਃ
ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵੱਡੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
thumb|ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੨-
ਚੁਆਲੀ-ਚੌਥਾ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਵਿਲਪਨ੍ਤੀਂ ਤਥਾ ਤਾਂ ਤੁ ਕੌਸਲ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਮਦੋਤ੍ਤਮਾਮ੍। ਇਦਂ ਧਰ੍ਮੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਦੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮਕ ਸਬਦ ਆਖੇ।
ਤਵਾਰ੍ਯੇ ਸਦ੍ਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ ਪੁਤ੍ਰਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ। ਕਿਂ ਤੇ ਵਿਲਪਿਤੇਨੈਵਂ ਕृਪਣਂ ਰੁਦਿਤੇਨ ਵਾ
ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਣ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
ਯਸ੍ਤਵਾਰ੍ਯੇ ਗਤਃ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਜ੍ਯਂ ਮਹਾਬਲਃ। ਸਾਧੁ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਿਤਰਂ ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਨਮ੍
ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿष੍ਟੈਰਾਚਰਿਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਫਲੋਦਯੇ। ਰਾਮੋ ਧਰ੍ਮੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਨ ਸ ਸ਼ੋਚ੍ਯਃ ਕਦਾਚਨ
ਰਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਵਰ੍ਤਤੇ ਚੋਤ੍ਤਮਾਂ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਦਾਨਘਃ। ਦਯਾਵਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਲਾਭਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਜੀਵਨ-ਰੀਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ; ਐਸਾ ਵੱਡਾ ਮਨ ਵਾਲਾ ਜਰੂਰ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ।