ਯਸ੍ਮਾਦਵਧ੍ਯਾਂ ਮੇ ਪਤ੍ਨੀਮਵਧੀਃ ਕ੍ਰੋਧਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਾਨੁषੇ ਲੋਕੇ ਜਨਿष੍ਯਸਿ ਜਨਾਰ੍ਦਨ ।। ੭.੫੧.
ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਮਾਰਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਨਾਰਦਨ, ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਵੇਂਗਾ।
ਤਤ੍ਰ ਪਤ੍ਨੀਵਿਯੋਗਂ ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ਬਹੁਵਾਰ੍षਿਕਮ੍ ।। ੭.੫੧.
ਉਥੇ, ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਵਿਛੋੜਾ ਸਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਸ਼ਾਪਾਭਿਹਤਚੇਤਾਸ੍ਸ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਭਾਵਿਤੋ ऽਭਵਤ੍ ।। ੭.੫੧.
ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅਰ੍ਚਯਾਮਾਸ ਤਂ ਦੇਵਂ ਭृਗੁਃ ਸ਼ਾਪੇਨ ਪੀਡਿਤਃ । ਤਪਸਾਰਾਧਿਤੋ ਦੇਵੋ ਹ੍ਯਬ੍ਰਵੀਦ੍ਭਕ੍ਤਵਤ੍ਸਲਃ । ਲੋਕਾਨਾਂ ਸਂਹਿਤਾਰ੍ਥਂ ਤੁ ਤਂ ਸ਼ਾਪਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ।। ੭.੫੧.
ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਦੀ ਤਪस्या ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵ੍ਯਵਸਥਾ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
ਇਤਿ ਸ਼ਪ੍ਤੋ ਮਹਾਤੇਜਾ ਭृਗੁਣਾ ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਨਿ । ਇਹਾਗਤੋ ਹਿ ਪੁਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਤਵ ਪਾਰ੍ਥਿਵਸਤ੍ਤਮ ।। ੭.੫੧.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ।
ਰਾਮ ਇਤ੍ਯਭਿਵਿਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਲੋਕੇषੁ ਮਾਨਦ । ਤਤ੍ਫਲਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਭृਗੁਸ਼ਾਪਕृਤਂ ਮਹਤ੍ ।। ੭.੫੧.
ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾਯਾਃ ਪਤੀ ਰਾਮੋ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਂ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਸੁਖਿਨਸ਼੍ਚ ਸਮृਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਯੇ ऽਨੁਗਾਃ ।। ੭.੫੧.
ਰਾਮ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਹੇਗਾ, ਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣਗੇ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਣਗੇ।
ਦਸ਼ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਸ਼ ਵਰ੍षਸ਼ਤਾਨਿ ਚ । ਰਾਮੋ ਰਾਜ੍ਯਮੁਪਾਸਿਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਂ ਗਮਿष੍ਯਤਿ ।। ੭.੫੧.
ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਦਸ ਸੌ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਗਾ।
ਸਮृਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਵਮੇਧੈਸ਼੍ਚ ਇष੍ਟ੍ਵਾ ਪਰਮਦੁਰ੍ਜਯਃ । ਰਾਜਵਂਸ਼ਾਂਸ਼੍ਚ ਬਹੁਸ਼ੋ ਬਹੂਨ੍ਸਂਸ੍ਥਾਪਯਿष੍ਯਤਿ ।। ੭.੫੧.
ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ, ਉਹ ਕਈ ਰਾਜ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇਗਾ।
ਦ੍ਵੌ ਪੁਤ੍ਰੌ ਤੁ ਭਵਿष੍ਯੇਤੇ ਸੀਤਾਯਾਂ ਰਾਘਵਸ੍ਯ ਤੁ । ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਤ੍ਵਯੋਧ੍ਯਾਯਾਂ ਸਤ੍ਯਮੇਤਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੭.੫੧.
ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ, ਪਰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਸੀਤਾਯਾਸ਼੍ਚ ਤਤਃ ਪੁਤ੍ਰਾਵਭਿषੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ ਰਾਘਵਃ ।। ੭.੫੧.
ਫਿਰ ਰਾਘਵ ਸੀਤਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਏਗਾ।
ਸ ਸਰ੍ਵਮਖਿਲਂ ਰਾਜ੍ਞੋ ਵਂਸ਼ਸ੍ਯਾਹ ਗਤਾਗਤਮ੍ । ਆਖ੍ਯਾਯ ਸੁਮਹਾਤੇਜਾਸ੍ਤੂष੍ਣੀਮਾਸੀਨ੍ਮਹਾਮੁਨਿਃ ।। ੭.੫੧.
ਉਹ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਕੇ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
ਤੂष੍ਣੀਮ੍ਭੂਤੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥੋ ਮੁਨੌ । ਅਭਿਵਾਦ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੌ ਪੁਨਰਾਯਾਤ੍ਪੁਰੋਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੭.੫੧.
ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਕੇ ਵੱਡੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਏਤਦ੍ਵਚੋ ਮਯਾ ਤਤ੍ਰ ਮੁਨਿਨਾ ਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਪੁਰਾ । ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਹृਦਿ ਚ ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਤਦ੍ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।। ੭.੫੧.
ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਖੀ ਸੀ; ਮੈਂ ਸੁਣੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਈ—ਇਹ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
ਏਵਂ ਗਤੇ ਨ ਸਨ੍ਤਾਪਂ ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ਰਾਘਵ । ਸੀਤਾਰ੍ਥੇ ਰਾਘਵਾਰ੍ਥੇ ਵਾ ਦृਢੋ ਭਵ ਨਰੋਤ੍ਤਮ ।। ੭.੫੧.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੇ, ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ। ਮਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਸੂਤਸ੍ਯ ਪਰਮਾਦ੍ਭੁਤਮ੍ । ਪ੍ਰਹਰ੍षਮਤੁਲਂ ਲੇਭੇ ਸਾਧੁ ਸਾਧ੍ਵਿਤਿ ਚਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੭.੫੧.
ਸੂਤਾ ਦੀ ਅਜੋਕੇ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਵਧੀਆ, ਵਧੀਆ!'
ਤਤਃ ਸਂਵਦਤੋਰੇਵਂ ਸੂਤਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਯੋਃ ਪਥਿ । ਅਸ੍ਤਮਰ੍ਕੇ ਗਤੇ ਵਾਸਂ ਕੇਸ਼ਿਨ੍ਯਾਂ ਤਾਵਥੋषਤੁਃ ।। ੭.੫੧.
ਸੂਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਵਸਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਤਾਂ ਰਜਨੀਮੁष੍ਯ ਕੇਸ਼ਿਨ੍ਯਾਂ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨਃ । ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਪੁਨਰੁਤ੍ਥਾਯ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਯਯੌ ਤਦਾ ।। ੭.੫੨.
ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ, ਰਘੁ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਚਿਰਾਗ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ ਫਿਰ ਚਲ ਪਿਆ।
ਤਤੋ ऽਰ੍ਧਦਿਵਸੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਮਹਾਰਥਃ । ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਰਤ੍ਨਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਂ ਹृष੍ਟਪੁष੍ਟਜਨਾਵृਤਾਮ੍ ।। ੭.੫੨.
ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਲੰਘਣ 'ਤੇ, ਵੱਡਾ ਰਥੀ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਸ੍ਤੁ ਪਰਂ ਦੈਨ੍ਯਂ ਜਗਾਮ ਸੁਮਹਾਮਤਿਃ । ਰਾਮਪਾਦੌ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਿਮਹਂ ਗਤਃ ।। ੭.੫੨.
ਪਰ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ; ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਆਉਣ ਤੇ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂ?'
ਤਸ੍ਯੈਵਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾਨਸ੍ਯ ਭਵਨਂ ਸ਼ਸ਼ਿਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ । ਰਾਮਸ੍ਯ ਪਰਮੋਦਾਰਂ ਪੁਰਸ੍ਤਾਨ੍ਸਮਦृਸ਼੍ਯਤ ।। ੭.੫੨.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਂਦ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਮ ਦਾ ਮਹਲ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿੱਸਿਆ।
ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਤੁ ਭਵਨਦ੍ਵਾਰਿ ਸੋ ऽਵਤੀਰ੍ਯ ਰਥੋਤ੍ਤਮਾਤ੍ । ਅਵਾਙ੍ਮੁਖੋ ਦੀਨਮਨਾਃ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ਾਨਿਵਾਰਿਤਃ ।। ੭.੫੨.
ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ 'ਤੇ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਤੇ, ਮਨ ਉਦਾਸ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਾਘਵਂ ਦੀਨਮਾਸੀਨਂ ਪਰਮਾਸਨੇ । ਨੇਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਮਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ਾਗ੍ਰਜਮਗ੍ਰਤਃ ।। ੭.੫੨.
ਉਸ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਅਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ ਤੇ ਉਦਾਸ ਸੀ, ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਿਆ; ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਜਗ੍ਰਾਹ ਚਰਣੌ ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੋ ਦੀਨਚੇਤਨਃ । ਉਵਾਚ ਦੀਨਯਾ ਵਾਚਾ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਃ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ ।। ੭.੫੨.
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ; ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਸੰਭਲ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ।
ਆਰ੍ਯਸ੍ਯਾਜ੍ਞਾਂ ਪੁਰਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਵਿਸृਜ੍ਯ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਮ੍ । ਗਙ੍ਗਾਤੀਰੇ ਯਥੋਦ੍ਦਿष੍ਟੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੇਰਾਸ਼੍ਰਮੇ ਸ਼ੁਚੌ ।। ੭.੫੨.
ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਆਇਆ।
ਤਤ੍ਰ ਤਾਂ ਚ ਸ਼ੁਭਾਚਾਰਾਮਾਸ਼੍ਰਮਾਨ੍ਤੇ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ । ਪੁਨਰਪ੍ਯਾਗਤੋ ਵੀਰ ਪਾਦਮੂਲਮੁਪਾਸਿਤੁਮ੍ ।। ੭.੫੨.
ਉਥੇ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਉਸ ਚੰਗੀ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਇਜ਼ਤਦਾਰ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਵੀਰ।
ਮਾ ਸ਼ੁਚਃ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਕਾਲਸ੍ਯ ਗਤਿਰੀਦृਸ਼ੀ । ਤ੍ਵਦ੍ਵਿਧਾ ਨ ਹਿ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਨ੍ਤੋ ਮਨਸ੍ਵਿਨਃ ।। ੭.੫੨.
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ; ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਾਲ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਰੋਦੇ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵੇ ਕ੍ਸ਼ਯਾਨ੍ਤਾ ਨਿਚਯਾਃ ਪਤਨਾਨ੍ਤਾਃ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਾਃ । ਸਂਯੋਗਾ ਵਿਪ੍ਰਯੋਗਾਨ੍ਤਾ ਮਰਣਾਨ੍ਤਂ ਚ ਜੀਵਿਤਮ੍ ।। ੭.੫੨.
ਹਰ ਇਕ ਇਕੱਠ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਹਰ ਉੱਚਾਈ ਥੱਲੇ ਆ ਜਾਂਦੀ; ਹਰ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜਾ ਆਉਂਦਾ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਮੌਤ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਤ੍ਰੇषੁ ਦਾਰੇषੁ ਮਿਤ੍ਰੇषੁ ਚ ਧਨੇषੁ ਚ । ਨਾਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਵਿਪ੍ਰਯੋਗੋ ਹਿ ਤੈਰ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ।। ੭.੫੨.
ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀ, ਦੋਸਤਾਂ ਜਾਂ ਧਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜਾ ਪੱਕਾ ਹੈ।
ਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨਾ ऽ ऽਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਨੇਤੁਂ ਮਨਸੈਵ ਹਿ । ਲੋਕਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਕਿਂ ਪੁਨਃ ਸ਼ੋਕਮਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੭.੫੨.
ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਬੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।