ਸੀਤਾਂ ਤੁ ਰੁਦਤੀਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਮੁਨਿਦਾਰਕਾਃ । ਪ੍ਰਾਦ੍ਰਵਨ੍ਯਤ੍ਰ ਭਗਵਾਨਾਸ੍ਤੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰੁਗ੍ਰਧੀਃ ।। ੭.੪੯.
ਜਦੋਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਰੋਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਦੌੜ ਕੇ ਉਥੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।
ਅਭਿਵਾਦ੍ਯ ਮੁਨੇਃ ਪਾਦੌ ਮੁਨਿਪੁਤ੍ਰਾ ਮਹਰ੍षਯੇ । ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਵੇਦਯਾਮਾਸੁਸ੍ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਰੁਦਿਤਸ੍ਵਨਮ੍ ।। ੭.੪੯.
ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਸੀ।
ਅਦृष੍ਟਪੂਰ੍ਵਾ ਭਗਵਨ੍ਕਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇषਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਪਤ੍ਨੀ ਸ਼੍ਰੀਰਿਵ ਸਮ੍ਮੋਹਾਦ੍ਵਿਰੌਤਿ ਵਿਕृਤਾਨਨਾ ।। ੭.੪੯.
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਭਟਕਣ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਆਪ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
ਭਗਵਨ੍ਸਾਧੁ ਪਸ਼੍ਯ ਤ੍ਵਂ ਦੇਵਤਾਮਿਵ ਖਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਾਮ੍ । ਨਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਤੀਰੇ ਭਗਵਨ੍ਵਰਸ੍ਤ੍ਰੀ ਕਾਪਿ ਦੁਃਖਿਤਾ ।। ੭.੪੯.
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਆ ਕੇ ਵੇਖੋ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੀ ਔਰਤ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੈ।
ਦृष੍ਟਾਸ੍ਮਾਭਿਃ ਪ੍ਰਰੁਦਿਤਾ ਦृਢਂ ਸ਼ੋਕਪਰਾਯਣਾ । ਅਨਰ੍ਹਾ ਦੁਃਖਸ਼ੋਕਾਭ੍ਯਾਮੇਕਾਂ ਦੀਨਾਂ ਹ੍ਯਨਾਥਵਤ੍ ।। ੭.੪੯.
ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮਿਲਣ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਕੱਲੀ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਬੇਬਸ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ।
ਨ ਹ੍ਯੇਨਾਂ ਮਾਨੁषੀਂ ਵਿਦ੍ਮਃ ਸਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾ ऽਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤਾਮ੍ । ਆਸ਼੍ਰਮਸ੍ਯਾਵਿਦੂਰੇ ਚ ਤ੍ਵਾਮਿਯਂ ਸ਼ਰਣਂ ਗਤਾ ।। ੭.੪੯.
ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਇਹ ਮਾਨਵ ਔਰਤ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰੋ। ਇਹ ਇੱਥੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ।
ਤ੍ਰਾਤਾਰਮਿਚ੍ਛਤੇ ਸਾਧ੍ਵੀ ਭਗਵਂਸ੍ਤ੍ਰਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ । ਤੇषਾਂ ਤੁ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਧਰ੍ਮਵਿਤ੍ । ਤਪਸਾ ਲਬ੍ਧਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਮਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਦ੍ਰਵਦ੍ਯਤ੍ਰ ਮੈਥਿਲੀ ।। ੭.੪੯.
ਇਹ ਭਲੀ ਔਰਤ ਰੱਖਿਆ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਮੈਥਲੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਤੁਰ ਪਏ।
ਤਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸ਼ਿष੍ਯਾ ਹ੍ਯੇਨਂ ਮਹਾਮਤਿਮ੍ । ਤਂ ਤੁ ਦੇਸ਼ਮਭਿ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਂ ਮਹਾਮਤਿਃ ।। ੭.੪੯.
ਉਸ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਦੀ ਨੀਅਤ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਚੇਲੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਏ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
ਅਰ੍ਘ੍ਯਮਾਦਾਯ ਰੁਚਿਰਂ ਜਾਹ੍ਨਵੀਤੀਰਮਾਗਮਤ੍ । ਦਦਰ੍ਸ਼ ਰਾਘਵਸ੍ਯੇष੍ਟਾਂ ਸੀਤਾਂ ਪਤ੍ਨੀਮਨਾਥਵਤ੍ ।। ੭.੪੯.
ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਜਹਨਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।
ਤਾਂ ਸੀਤਾਂ ਸ਼ੋਕਭਾਰਾਰ੍ਤਾਂ ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰ੍ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਃ । ਉਵਾਚ ਮਧੁਰਾਂ ਵਾਣੀਂ ਹ੍ਲਾਦਯਨ੍ਨਿਵ ਤੇਜਸਾ ।। ੭.੪੯.
ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ।
ਸ੍ਨੁषਾ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯ ਤ੍ਵਂ ਰਾਮਸ੍ਯ ਮਹਿषੀ ਪ੍ਰਿਯਾ । ਜਨਕਸ੍ਯ ਸੁਤਾ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸ੍ਵਾਗਤਂ ਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤੇ ।। ੭.੪੯.
ਤੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ-ਵਧੂ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਰਾਣੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹੈਂ; ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਔਰਤ, ਤੇਰਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ।
ਆਯਾਨ੍ਤੀ ਚਾਸਿ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਮਯਾ ਧਰ੍ਮਸਮਾਧਿਨਾ । ਕਾਰਣਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਂ ਮੇ ਹृਦਯੇਨੋਪਲਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ ।। ੭.੪੯.
ਜਦ ਤੂੰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ; ਤੇਰੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਵ ਚੈਵ ਮਹਾਭਾਗੇ ਵਿਦਿਤਂ ਮਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਵਿਦਿਤਂ ਮਹ੍ਯਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਯਦ੍ਧਿ ਵਰ੍ਤਤੇ ।। ੭.੪੯.
ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੀ ਸਾਰੀ ਹਕੀਕਤ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ; ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ।
ਅਪਾਪਾਂ ਵੇਦ੍ਮਿ ਸੀਤੇ ਤ੍ਵਾਂ ਤਪੋਲਬ੍ਧੇਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ । ਵਿਸ੍ਰਬ੍ਧਾ ਭਵ ਵੈਦੇਹਿ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਮਯਿ ਵਰ੍ਤਸੇ ।। ੭.੪੯.
ਹੇ ਸੀਤੇ, ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾ, ਹੇ ਵਿਦੇਹ ਦੀ ਧੀ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈਂ।
ਆਸ਼੍ਰਮਸ੍ਯਾਵਿਦੂਰੇ ਮੇ ਤਾਪਸ੍ਯਸ੍ਤਪਸਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਵਤ੍ਸੇ ਯਥਾ ਵਤ੍ਸਂ ਪਾਲਯਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ ।। ੭.੪੯.
ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਝ ਤਪ ਕਰਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਤੈਨੂੰ, ਬੱਚੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਬਛੜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲਣਗੀਆਂ।
ਇਦਮਰ੍ਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਛ ਤ੍ਵਂ ਵਿਸ੍ਰਬ੍ਧਾ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਾ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਗृਹਮਭ੍ਯੇਤ੍ਯ ਵਿषਾਦਂ ਚੈਵ ਮਾ ਕृਥਾਃ ।। ੭.੪੯.
ਇਹ ਆਦਰਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਲੈ ਲੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਭਾषਿਤਂ ਸੀਤਾ ਮੁਨੇਃ ਪਰਮਮਦ੍ਭੁਤਮ੍ । ਸ਼ਿਰਸਾ ऽ ऽਵਨ੍ਦ੍ਯ ਚਰਣੌ ਤਥੇਤ੍ਯਾਹ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ ।। ੭.੪੯.
ਮੁਨੀ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਵਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖੋ।'
ਤਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਂ ਮੁਨਿਂ ਸੀਤਾ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਃ ਪृष੍ਠਤੋ ऽਨ੍ਵਗਾਤ੍ ।। ੭.੪੯.
ਜਦ ਮੁਨੀ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮੁਨਿਮਾਯਾਨ੍ਤਂ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਮੁਨਿਪਤ੍ਨਯਃ । ਉਪਾਜਗ੍ਮੁਰ੍ਮੁਦਾ ਯੁਕ੍ਤਾ ਵਚਨਂ ਚੇਦਮਬ੍ਰੁਵਨ੍ ।। ੭.੪੯.
ਜਦ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਗੇ ਆਈਆਂ ਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ।
ਸ੍ਵਾਗਤਂ ਤੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਚਿਰਸ੍ਯਾਗਮਨਂ ਚ ਤੇ । ਅਭਿਵਾਦਯਾਮਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਸਰ੍ਵਾ ਉਚ੍ਯਤਾਂ ਕਿ ਚ ਕੁਰ੍ਮਹੇ ।। ੭.੪੯.
ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੇਰਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ! ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੇਰੀ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਾਂ, ਦੱਸੋ, ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?
ਤਾਸਾਂ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਸੀਤੇਯਂ ਸਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਪਤ੍ਨੀ ਰਾਮਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ।। ੭.੪੯.
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹੈ।"
ਸ੍ਨੁषਾ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯੈषਾ ਜਨਕਸ੍ਯ ਸੁਤਾ ਸਤੀ । ਅਪਾਪਾ ਪਤਿਨਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਪਰਿਪਾਲ੍ਯਾ ਮਯਾ ਸਦਾ ।। ੭.੪੯.
ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ-ਵਧੂ ਹੈ, ਜਨਕ ਦੀ ਧਰਮਵਾਨ ਧੀ ਹੈ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਂ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਇਮਾਂ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਃ(?) ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੁ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਪਰਮੇਣ ਹਿ । ਗੌਰਵਾਨ੍ਮਮ ਵਾਕ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪੂਜ੍ਯਾ ਵੋ ऽਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ।। ੭.੪੯.
ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੇਖੋ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿਓ।
ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਸ਼੍ਚ ਵੈਦੇਹੀਂ ਪ੍ਰਣਿਧਾਯ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ । ਸ੍ਵਮਾਸ਼੍ਰਮਂ ਸ਼ਿष੍ਯਵृਤਃ ਪੁਨਰਾਯਾਨ੍ਮਹਾਤਪਾਃ ।। ੭.੪੯.
ਉੱਚ ਇਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਡਾ ਤਪਸਵੀ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦੁਤ੍ਤਰਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕੋਨਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵਲੋਂ ਰਚੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਵਿਚ ਉਨੰਜਾ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁ ਮੈਥਿਲੀਂ ਸੀਤਾਮਾਸ਼੍ਰਮੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਤਾਮ੍ । ਸਨ੍ਤਾਪਮਗਮਦ੍ਘੋਰਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੋ ਦੀਨਚੇਤਨਃ ।। ੭.੫੦.
ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ।
ਅਬ੍ਰਵੀਚ੍ਚ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸਾਰਥਿਮ੍ । ਸੀਤਾਸਨ੍ਤਾਪਜਂ ਦੁਃਖਂ ਪਸ਼੍ਯ ਰਾਮਸ੍ਯ ਸਾਰਥੇ ।। ੭.੫੦.
ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸਮੰਤ੍ਰਾ, ਸਮਝਦਾਰ ਰਥਵਾਹਕ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਥਵਾਹਕ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਜੋ ਦੁਖ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖ।"
ਤਤੋ ਦੁਃਖਤਰਂ ਕਿਂ ਨੁ ਰਾਘਵਸ੍ਯ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਪਤ੍ਨੀਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਮਾਚਾਰਾਂ ਵਿਸृਜ੍ਯ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਮ੍ ।। ੭.੫੦.
ਰਾਘਵ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?
ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਦੈਵਾਦਹਂ ਮਨ੍ਯੇ ਰਾਘਵਸ੍ਯ ਵਿਨਾ ਭਵਮ੍ । ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਸਾਰਥੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਦੈਵਂ ਹਿ ਦੁਰਤਿਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੭.੫੦.
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਰਾਘਵ ਦਾ ਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ; ਭਾਗ, ਰਥਵਾਹਕ, ਵਾਸਤੇ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।
ਯੋ ਹਿ ਦੇਵਾਨ੍ਸਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਨਸੁਰਾਨ੍ਸਹ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੈਃ । ਨਿਹਨ੍ਯਾਦ੍ਰਾਘਵਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ ਦੈਵਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ।। ੭.੫੦.
ਰਾਘਵ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਭਾਗ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।