ਪਾਦਚ੍ਛਾਯਾਮੁਪਾਗਮ੍ਯ ਸੁਖਮਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਉਪਵਾਸਪਰੈਕਾਗ੍ਰਾ ਵਸ ਤ੍ਵਂ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜੇ ।। ੭.੪੭.
ਜਨਕ ਦੀ ਧੀਏ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਠੰਢ ਲੈ ਕੇ, ਉਥੇ ਰਹਿ, ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰ।
ਪਤਿਵ੍ਰਤਾਤ੍ਵਮਾਸ੍ਥਾਯ ਰਾਮਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਦਾ ਹृਦਿ । ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਤੇ ਪਰਮਂ ਦੇਵਿ ਤਥਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।। ੭.੪੭.
ਪਤੀ ਵਾਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿਲ ਵਿਚ ਰੱਖ। ਰਾਣੀਏ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦੁਤ੍ਤਰਕਾਣ੍ਡੇ ਸਪ੍ਤਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕ ਰਚਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤਚਾਲੀਸਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦਾਰੁਣਂ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾ । ਪਰਂ ਵਿषਾਦਮਾਗਮ੍ਯ ਵੈਦੇਹੀ ਨਿਪਪਾਤ ਹ ।। ੭.੪੮.
ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਵੈਦੇਹੀ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।
ਸਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਿਵਾਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਬਾष੍ਪਪਰ੍ਯਾਕੁਲੇਕ੍ਸ਼ਣਾ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਂ ਦੀਨਯਾ ਵਾਚਾ ਉਵਾਚ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾ ।। ੭.੪੮.
ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਰਹੀ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ।
ਮਾਮਿਕੇਯਂ ਤਨੁਰ੍ਨੂਨਂ ਸृष੍ਟਾ ਦੁਃਖਾਯ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ । ਧਾਤ੍ਰਾ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਮੇ ऽਦ੍ਯ ਦੁਃਖਮੂਰ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੭.੪੮.
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਰੱਬ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਬਣ ਗਈ ਹਾਂ।
ਕਿਂ ਨੁ ਪਾਪਂ ਕृਤਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕੋ ਵਾ ਦਾਰੈਰ੍ਵਿਯੋਜਿਤਃ । ਯਾ ऽਹਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਮਾਚਾਰਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਨृਪਤਿਨਾ ਸਤੀ ।। ੭.੪੮.
ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਾਂ ਕਿਹੜਾ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਮੈਂ, ਸਾਫ਼ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਜੇ ਵਲੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹਾਂ?
ਪੁਰਾ ऽਹਮਾਸ਼੍ਰਮੇ ਵਾਸਂ ਰਾਮਪਾਦਾਨੁਵਰ੍ਤਿਨੀ । ਅਨੁਰੁਧ੍ਯਾਪਿ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਦੁਃਖੇ ਚ ਪਰਿਵਰ੍ਤਿਨੀ ।। ੭.੪੮.
ਇਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।
ਸਾ ਕਥਂ ਹ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮੇ ਸੌਮ੍ਯ ਵਤ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਵਿਜਨੀਕृਤਾ । ਆਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਚ ਕਸ੍ਯਾਹਂ ਦੁਃਖਂ ਦੁਃਖਪਰਾਯਣਾ ।। ੭.੪੮.
ਹੁਣ, ਭਾਈ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਇਕੱਲੀ ਰਹਾਂਗੀ? ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਕਿਸਨੂੰ ਦੱਸਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹਾਂ?
ਕਿਂ ਨੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮੁਨਿषੁ ਕਰ੍ਮ ਵਾ ਸਤ੍ਕृਤਂ ਚ ਕਿਮ੍ । ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਾਰਣੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਰਾਘਵੇਣ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ।। ੭.੪੮.
ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗੀ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਕਿਹੜਾ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਦੱਸਾਂ, ਜਦ ਮਹਾਨ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?
ਨ ਖਲ੍ਵਦ੍ਯੈਵ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਜੀਵਿਤਂ ਜਾਹ੍ਨਵੀਜਲੇ । ਤ੍ਯਜੇਯਂ ਰਾਜਵਂਸ਼ਸ੍ਤੁ ਭਰ੍ਤੁਰ੍ਮੇ ਪਰਿਹਾਸ੍ਯਤੇ ।। ੭.੪੮.
ਸੌਮੀਤਰੀ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਜਾਹਨਵੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਘਰਾਨਾ ਬਦਨਾਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਯਥਾਜ੍ਞਂ ਕੁਰੁ ਸੋਮਿਤ੍ਰੇ ਤ੍ਯਜ ਮਾਂ ਦੁਃਖਭਾਗਿਨੀਮ੍ । ਨਿਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਥੀਯਤਾਂ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸ਼ृਣੁ ਚੇਦਂ ਵਚੋ ਮਮ ।। ੭.੪੮.
ਸੌਮੀਤਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਕਰ। ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਦੇ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ, ਤੇ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।
ਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰੂਣਾਮਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਪ੍ਰਗ੍ਰਹੇਣ ਚ । ਸ਼ਿਰਸਾ ऽ ऽਵਨ੍ਦ੍ਯ ਚਰਣੌ ਕੁਸ਼ਲਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍ ।। ੭.੪੮.
ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੱਸਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਵਾ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਖੈਰੀ ਪੁਚਾ ਦੇ।
ਸ਼ਿਰਸਾ ऽਭਿਨਤੋ ਬ੍ਰੂਯਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸਾਮੇਵ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ । ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨृਪਤਿਰ੍ਧਰ੍ਮੇषੁ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ ।। ੭.੪੮.
ਸਿਰ ਨਵਾ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੀ ਵਲੋਂ ਸਭ ਨੂੰ ਆਖੀਂ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਖੀਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੈ।
ਜਾਨਾਸਿ ਚ ਯਥਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਸੀਤਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਰਾਘਵ । ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਪਰਯਾ ਯੁਕ੍ਤਾ ਹਿਤਾ ਚ ਤਵ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ ।। ੭.੪੮.
ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਰਾਘਵ, ਕਿ ਸੀਤਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਸੋਚਦੀ ਹੈ।
ਅਹਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਤ੍ਵਯਾ ਵੀਰ ਅਯਸ਼ੋਭੀਰੁਣਾ ਜਨੇ । ਯਚ੍ਚ ਤੇ ਵਚਨੀਯਂ ਸ੍ਯਾਦਪਵਾਦਸਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਮਯਾ ਚ ਪਰਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਮੇ ਪਰਮਾ ਗਤਿਃ ।। ੭.੪੮.
ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਬਦਨਾਮੀ ਹੋਈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਟਾਲਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ।
ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਨृਪਤਿਰ੍ਧਮੇਣ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ । ਯਥਾ ਭ੍ਰਾਤृषੁ ਵਰ੍ਤੇਥਾਸ੍ਤਥਾ ਪੌਰੇषੁ ਨਿਤ੍ਯਦਾ ।। ੭.੪੮.
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਦੇਵੀਂ ਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਲ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਰਤਾਵੇ।
ਪਰਮੋ ਹ੍ਯੇष ਧਰ੍ਮਸ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕੀਰ੍ਤਿਰਨੁਤ੍ਤਮਾ ।। ੭.੪੮.
ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਯਤ੍ਤੁ ਪੌਰਜਨੋ ਰਾਜਨ੍ਧਰ੍ਮੇਣ ਸਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਅਹਂ ਤੁ ਨਾਨੁਸ਼ੋਚਾਮਿ ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਂ ਨਰਰ੍षਭ ।। ੭.੪੮.
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਕੋਈ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।
ਯਥਾਪਵਾਦਂ ਪੌਰਾਣਾਂ ਤਥੈਵ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਪਤਿਰ੍ਹਿ ਦੇਵਤਾ ਨਾਰ੍ਯਾਃ ਪਤਿਰ੍ਬਨ੍ਧੁਃ ਪਤਿਰ੍ਗੁਰੁਃ ।। ੭.੪੮.
ਜਿਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਪਤੀ ਆਪਣੀ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਦੇਵੀ, ਸੱਜਣ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੈਰਪਿ ਪ੍ਰਿਯਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਰ੍ਤੁਃ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਇਤਿ ਮਦ੍ਵਚਨਾਦ੍ਰਾਮੋ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਮਮ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ । ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮਾ ऽਦ੍ਯ ਗਚ੍ਛ ਤ੍ਵਮृਤੁਕਾਲਾਤਿਵਰ੍ਤਿਨੀਮ੍ ।। ੭.੪੮.
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਪਤੀ ਦੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੇ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕਹਿ ਦਈਂ। ਹੁਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਗਈ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।
ਏਵਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤ੍ਯਾਂ ਸੀਤਾਯਾਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੋ ਦੀਨਚੇਤਨਃ । ਸ਼ਿਰਸਾ ऽ ऽਵਨ੍ਦ੍ਯ ਧਰਣੀਂ ਵ੍ਯਾਹਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਸ਼ਾਕ ਹ ।। ੭.੪੮.
ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ।
ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਚ ਤਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਰੁਦਨ੍ਨੇਵ ਮਹਾਸ੍ਵਨਃ । ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਤਾਮਾਹ ਕਿਂ ਮਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਸਿ ਸ਼ੋਭਨੇ ।। ੭.੪੮.
ਉਸ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਇਆ। ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਹੇ ਸੁਚੱਜੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹੇਂਗੀ?'
ਦृष੍ਟਪੂਰ੍ਵਂ ਨ ਤੇ ਰੂਪਂ ਪਾਦੌ ਦृष੍ਟੌ ਤਵਾਨਘੇ । ਕਥਮਤ੍ਰ ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਰਾਮੇਣ ਰਹਿਤਾਂ ਵਨੇ ।। ੭.੪੮.
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ। ਹੁਣ ਜਦ ਤੈਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਾਂ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਨਾਵਮੁਪਾਰੁਹਤ੍ । ਆਰੁਹ੍ਯ ਚ ਪੁਨਰ੍ਨਾਵਂ ਨਾਵਿਕਂ ਚਾਭ੍ਯਚੋਦਯਤ੍ ।। ੭.੪੮.
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੁੜ ਨਾਵ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਨਾਵ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਲਾਹ ਨੂੰ ਤੁਰਨ ਲਈ ਆਖਿਆ।
ਸ ਗਤ੍ਵਾ ਚੋਤ੍ਤਰਂ ਤੀਰਂ ਸ਼ੋਕਭਾਰਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਸਮ੍ਮੂਢ ਇਵ ਦੁਃਖੇਨ ਰਥਮਧ੍ਯਾਰੁਹਦ੍ਦ੍ਰੁਤਮ੍ ।। ੭.੪੮.
ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਗਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਰਥ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।
ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਪਰਾਵृਤ੍ਯ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸੀਤਾਮਨਾਥਵਤ੍ । ਚੇष੍ਟਨ੍ਤੀਂ ਪਰਤੀਰਸ੍ਥਾਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਯਯਾਵਥ ।। ੭.੪੮.
ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਸੀ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਖਲੋਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਉਥੋਂ ਚਲ ਪਿਆ।
ਦੂਰਸ੍ਥਂ ਰਥਮਾਲੋਕ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਂ ਚ ਮੁਹੂਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਮਾਣਾਂ ਤੂਦ੍ਵਿਗ੍ਨਾਂ ਸੀਤਾਂ ਸ਼ੋਕਃ ਸਮਾਵਿਸ਼ਤ੍ ।। ੭.੪੮.
ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਰਥ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੱਕਿਆ, ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ।
ਸਾ ਦੁਃਖਭਾਰਾਵਨਤਾ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀ ਯਸ਼ੋਧਨਾ ਨਾਥਮਪਸ਼੍ਯਤੀ ਸਤੀ । ਰੁਰੋਦ ਸਾ ਬਰ੍ਹਿਣਨਾਦਿਤੇ ਵਨੇ ਮਹਾਸ੍ਵਨਂ ਦੁਃਖਪਰਾਯਣਾ ਸਤੀ ।। ੭.੪੮.
ਉਹ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਝੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੇਸਹਾਰਾ ਵੇਖਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦੁਤ੍ਤਰਕਾਣ੍ਡੇ ऽष੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਚੁਹੰਚੀਹਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕ ਨੇ ਰਚਿਆ ਸੀ।